| Maya | Español |
| Maya | Español |
|---|---|
| a | tu (posesivo) |
| a | tuya |
| a | tuyo |
| a’ake | apellido |
| a’al | advertir |
| a’al | enunciar |
| a’al ba’al | difamar |
| a’al ba’al, líik’s t’aan | chismear |
| a’al k’eban, tsol k’eban | confesar |
| a’al k’eban, tsolk’eban | confesión |
| a’al, t’aan | comunicar |
| a’al, t’aan | decir |
| a’al, ts’aa ohéetbil | proclamar |
| a’al, ts’aa ohéetbil | promulgar |
| a’al, tsool, taas | ordenar |
| a’alah ba’al, líik’s t’aan | chismoso |
| a’alah ba’al, líik’sah t’aan | chisme |
| a’alah ba’al, pooch’il | agravio |
| áabil (h) | nieto |
| áabil (x) | nieta |
| aak | hierba graminea |
| áak | galápago |
| áak | tortuga |
| áak sa’ | atole ritual |
| aak’ | bejuco |
| aak’ | lengua (organo) |
| áak’, túumben, siis, che’che’, tulup | fresco |
| áak’ab ka’ohe, áak’ab ka’awheh. | anteanoche |
| áak’ab ts’unu’un | mariposa nocturna |
| áak’ab, ook’in | noche |
| áak’abhil, ok’onhih, o’niak | anoche |
| áak’abil, éek’hoch’e’enil | obscuridad |
| áak’abtal, ée’hoch’e’ental, ée’same’ental, ok’nak kíin | anochecer |
| áak’abtal, éek’hoch’e’ental | oscurecer |
| áak’al | laguna |
| áak’al, áak’al che’, ha’achi’ | aguado |
| áak’al, áak’alche’, chak luuk’ | ciénega |
| áak’al, áak’alche’, chak luuk’ | pantano |
| áak’alche’ | manglar |
| áakach | tábano |
| áakam | bramido |
| áakam | gemido |
| áakam | gemir |
| áakam, áakan | quejido |
| áakam, men muuk’ | pujar |
| aakbal | caparazón de tortuga |
| áaktun, k’u’, sahkab | madriguera |
| áaktun, sahkab | caverna |
| áaktun, sahkab | cueva |
| áaktun, sahkab | mina |
| áaktun, sajkab | gruta |
| aal | hijo |
| aal | pesado |
| aal k’ab | dedo |
| aal kéek | cervatillo |
| aal kéek | cervato (venadito) |
| aal ook | dedo del pie |
| aal, ma’ péeka’ani’, xaan u xíinbal | torpe |
| aal, mehenil | cachorro |
| aal, mehnil | cría |
| aalak’ | animal doméstico |
| aalan, óolinkun | parir |
| aalans (x), ilah k’oha’an (x) | partera |
| aalil | peso |
| áalkab | carrera |
| áalkab | correr |
| áalkab paach | acosar |
| áalkab paach, ch’a’ paach, tsay paach | perseguir |
| áalkab paach, toohol, chuuk | seguir |
| áalkab, hóok’ol, wéekel | fluir |
| áalkab; pay wakax. | corrida |
| áalkabans, áalkabkun, áalkabt | corretear |
| áamba, kíilba, tíitba | temblor |
| áant, áantah, bo’ol | contribuir |
| áant, áantah, men uuts | favor |
| áant, luk’s ti’ toop | salvar |
| aantah | ayuda |
| aantah | ayudar |
| áantah | abogar |
| áantah | socorrer |
| aantah, kanan | protector |
| áantah, took | defender |
| aax | verruga |
| áayin | cocodrilo |
| áayin | lagarto (cocodrilo) |
| áayin (crocodillus linnaeus) | caimán |
| áaynak | por poco |
| aba (vitis uvifera) | uva |
| aba (vitis uvifera) | vid |
| abal | ciruela |
| abalkan (rumex acetosa) | acedera |
| aban, che’, xíiw | planta |
| aban, haban, pokche’ | matorral |
| aban, loob, k’ak’as xíiw | maleza |
| abanil | parral |
| abanil | viña |
| abanil | viñedo |
| ah | ah (interjección) |
| ah ts’oon, máak ku bin ts’oon, p’uuh wáa chuuk. | cazador |
| ahal | despertar |
| ahau | gobernante |
| ahau | rey |
| ahauil | reino |
| aklax, kaabal baakel | enano |
| aktáan, táan | enfrente |
| aktal, chúunpahal, káahal, kahkunah | fundar |
| al ch’ik | nigua (animal) |
| aláak | mascota |
| alab óol | confiado |
| alab óol | confiar |
| alab óol | esperanza |
| alak’t, suukkin | domesticar |
| Alemkáan | Alemania |
| alemkáan (x) | alemana |
| alemkáan t’aan | alemán (idioma) |
| alemkáan wíinik | alemán |
| alux | duende |
| alux | genio (duende) |
| am | araña |
| amikoo | amigo |
| amikoo’ob | amigos (plural) |
| anik, anil | posición |
| antal | estar |
| antal, chuuk | obtener |
| antal, kuxtal | existir |
| antal, yaan | ser |
| asta | a que |
| ataan | esposa |
| awal | chillar |
| awat | clamor |
| awat | gritar |
| awat | grito |
| awat che’eh | carcajada |
| awat miis, ok’ol miis | maullar |
| awat t’aan | abuchear |
| awat tsíimin | relinchar |
| awat wakax, áakam wakax | mugir |
| awat yok’ol ba’alche’ | aullido |
| awat, áakam | bramar |
| awat, huum | alborotar |
| awat, táatah awat | clamar |
| ayik’al | acaudalado |
| ayik’al | adinerado |
| ayik’al | rico |
| ayik’al máak | burgués |
| ayik’al, halach wíinikil | aristócrata |
| ayim kay | catán |
| ayim kay | pejelagarto |
| ba’ | topo |
| ba’ | tuza |
| ba’aba’al, kisin | maligno |
| ba’aba’al, kisin, k’aak’as ba’al xulub | diablo |
| ba’al | objeto |
| ba’al ma’ ko’ohi’ | chuchería |
| ba’al menta’an tumen wíinik. | artificial |
| ba’al, ba’ax | cosa |
| ba’al, ku ts’a’abal ti’ lu’um utia’al u ma’alobtal. | abono (para tierra) |
| ba’alche | bestia |
| ba’alche’ | animal |
| ba’alche’ ku haantik xíiw | herbívoro |
| ba’alche’, tsíimin | bruto |
| ba’alche’il, ba’alche’o’ob | fauna |
| ba’alche’o’ob | animales (plural) |
| ba’alo’ob ku ko’onol ku hach k’abéetchahal. | abarrote |
| ba’as | petaca |
| ba’ate’el | batallar |
| ba’ate’el | combatir |
| ba’ate’el | desafío |
| ba’ate’el | lucha |
| ba’ate’el | luchar |
| ba’ate’el | pelear |
| ba’ate’el | reñir |
| ba’ate’el t’aan, sakach t’aan | discutir |
| ba’ate’el, ba’ate’il | combate |
| ba’ate’el, ba’ate’il | conflicto |
| ba’ate’el, ba’ate’il | disputa |
| ba’ate’el, ba’ate’il | guerra |
| ba’ate’el, ba’ate’il | lid |
| ba’ate’il | batalla |
| ba’ate’il | pleito |
| ba’ax | qué |
| ba’ax | ¿qué cosa? |
| ba’ax k’iin, bik’ix | cuándo |
| ba’ax ten | por qué |
| ba’axo’ob suuk u meentik hunp’éel kaah | folklore |
| báab | nadar |
| báab yéetel che’ | remar |
| báab, láal, piich, toox, week | verter |
| báab, piich, t’ooh | trasegar |
| báabax, máamach | manosear |
| baach | chachalaca |
| baah, ch’iik, ts’oop | clavar |
| baak | hueso |
| baak, xuulub | cuerno |
| baak’, babak’ | enredar |
| baakel | esqueleto |
| baakel | estatura |
| baakel pool | calavera |
| baakel tseem | esternón |
| baako’ob | osamenta |
| baal (h) | cuñado |
| baal (x) | cuñada |
| báalam (panthera onca) | jaguar |
| báalam, chak bola’ay | tigre |
| Baálamk’aan (lugar de jaguares y serpientes) | Balancán |
| báan kíimil, háay kíimil, báan k’oha’antal, háay k’oha’antal | epidemia |
| báan kíimil, kíimilil | mortandad |
| báanal, heen, luut, luub, niik | desplomar |
| báanal, taak, luub, poots’ | desprender |
| baas | baúl |
| báat | hacha |
| báat | hoz |
| baatsina’ | ojalá |
| báaxal | broma |
| báaxal | deporte |
| báaxal kóocha’, kóocha’ wóolis | balompié |
| báaxal t’aan | chiste |
| báaxal, báaxah | juego |
| báaxal, báaxah | jugar |
| báaxal, báaxah | juguete |
| báaxal, p’a’as | bromear |
| báay | acariciar |
| báay | caricia |
| báay, hi’, yúul | alisar |
| babal, hawlankil | revolcar |
| bah chíim | indigestión |
| bahab | martillo |
| bahak’, balk’ahal | rodar |
| bahux | costo |
| bahux, bahun | cuánto |
| bak’ | carne |
| bak’ paach | alrededor |
| bak’ paach | contorno |
| bak’ paach, k’al paach | sitiar |
| bak’el iit, p’u’ukil iit | nalga |
| bak’paach, méek’, méek’táan | abarcar |
| bal nak’, hoolok’il | gula |
| balak’ | carrillo |
| bat | granizo |
| bat | nieve |
| bat, k’áaxal ke’el | nevar |
| bay, bey, beya’, beyo’ bix, lay | modo |
| béeb | uña de gato (planta) |
| béech ho’ol, tsiik | saludar |
| beech’ | codorniz |
| béech’ k’ab, éets’ p’a’as. | ademán |
| béek | roble |
| beel | asunto |
| beel | calle |
| beel | camino habitado |
| beel | particular |
| beel | verraco |
| beel buuts’, kúuchil tu’ux ku hóok’ol buuts’ | chimenea |
| beel ch’o’ | armadura de madera |
| beel ha’ | arroyo |
| beel ha’ | caño |
| beel k’i’ik’ | vena |
| bees | becerro |
| beet | actuar |
| beet, meen | preparar |
| beet, meen, máak’an | hacer |
| beet, meent | acto |
| beet, meent | actuacion |
| beet, meent | realizar |
| beet, meent, líik’s | construcción |
| beet, meent, wa’akun, líik’s | construir |
| beey | así es |
| beey wale’ | acaso |
| beey, beya’, beyo’ | así |
| beey, beyo’, haah, haan, he’le’ | sí (condiciona) |
| beey, beyo’, huch beyo’; hach tu p’iis, hach leti’, p’elech | exacto |
| beh | camino |
| beh | sendero |
| beh | vía |
| beh, beel, behil | ruta |
| beh, behil | trayecto |
| beh, hool | acceso |
| beh, noh beh | carretera |
| behla’e’ | actualmente |
| behla’e’ | ahora |
| behla’e’ | hoy |
| bek’ech che’, ku ts’a’abal tu jo’ol naj utia’al u ch’i’ikil le xa’ano’obo’. | varilla |
| bek’ech chooch but’a’an yéetel huch’bil bak’ | longaniza |
| bek’ech chooch but’a’an yéetel k’uxub yéetel tsaats. | chorizo |
| bek’ech, bi’ich’, ts’ooy, ts’oya’an, haay | delgado |
| bek’echkun | adelgazar |
| bey u ya’ala’al ti’ le yik’elo’ob ku néesko’ob che’o’ | xilófago |
| bey xan | además |
| bey xanláayli’e’, léeyli’e’ | también |
| bi’bi’ki, susulki, o’olki | suave |
| bi’ich | sencillo |
| bi’ich’ | endeble |
| biha’an, ma’ kula’ani’, mina’an | ausente |
| biil, biilil | dobladillo |
| bíin úuchuk | futuro |
| biis, aktáant | conducir |
| biis, ba’al | contener |
| biis, máans’, k’eex | trasladar |
| biis, púut | transportar |
| biis, taas | llevar |
| bik’ix | petaca (de huano) |
| bilim | desierto |
| bin k’aas ti’ máak | fracasar |
| bin táanil | anteponer |
| bin, máan, xíinbal | viajar |
| bin, xi’ik | ir |
| binak, buul | azar |
| birich | lampiño |
| bis | carcoma |
| bisah ha’ (h) | aguador |
| bisil | manzanita (planta) |
| bits’ kaal, hich’ kaal, bits’ hul | estrangular |
| bixi’, bix | cómo |
| bo’ol | pagar |
| bo’ol | pago |
| bo’ol | premiar |
| bo’ol | recompensar |
| bo’ol | remuneración |
| bo’ol k’eban, xot’ k’iin | condena |
| bo’ol ku meentik máak ts’o’ok u meentik wáa ba’ax k’aasil | multa |
| bo’ol p’aax | abonar |
| bo’ol u ts’ook p’aax | saldar |
| bo’ol, áant, áantah | contribución |
| bo’oy, oochel | sombra |
| bobo’te’ | avispa roja |
| bobóohki | desértico |
| bobox | hueso sacro |
| bobox | rabadilla |
| bohol | espantapájaros |
| bohol che’ | matraca |
| bohom | ebano |
| bohom | madera dura |
| bok’ol ha’, báaxal ha’ | chapotear |
| bok’ol ooch | tejon rojo |
| bok’ol ooch, holil ooch | zarigüeya |
| bolin | guarapo |
| bolin | gusarapo (animal) |
| bolin | larva de mosco |
| bolon | nueve |
| bolon tibi’ | enredadera |
| bolon tibi’ | hiedra |
| bolonlahun | diecinueve |
| bolonp’éel | noveno |
| bon k’éewel (h), ts’aan kéewel (h) | curtidor |
| bon k’éewel, ts’aam k’éewel | curtir |
| bóo’ ha’ | nejayo |
| boob | piña (fruta) |
| boob | piña de henequen |
| boob | quiote del henequén |
| boob | varejón del henequén |
| boob | vástago de agave |
| bóoch’ | mantilla |
| bóoch’ | rebozo |
| bóoh tikin, bobóohki | árido |
| book | fetido |
| book | mal olor |
| book | olor |
| book’ | agitar |
| book’ | batir |
| book’ | revolver líquidos |
| bool | abollar |
| boon | pintar |
| boon | pintura |
| boon | teñir |
| boon | tinte |
| boon | tintura |
| boon ku ho’op’ol kitak k’aank’an tak ya’ax sak éek’. | kaki |
| boon, boonil | color |
| boox | azabache |
| boox | negro (color) |
| boox bola’ay | jaguar negro |
| boox bola’ay | pantera |
| boox bola’ay | tigre negro |
| boox ch’ooh | azul marino |
| boox wíinik | moreno |
| boox wíinik | negro (persona) |
| booxel chi’ | labio |
| bu’ul | agalla de pez |
| bu’ul | fríjol |
| bu’ul | glandula |
| bu’ul, úul | branquia |
| bubul ha’ | escarabajo de agua |
| buka’ah | ¿de qué tamaño? |
| buka’ah | ¿qué cantidad? |
| bul k’iin | todo el día |
| bul ni’, kup iik’ | ahogar |
| buluk | once |
| but’ub | embudo |
| buts’ eek’ | cometa |
| búu’tun | cerro pequeño |
| búu’tun | tierra elevada |
| búu’tun, káakab | altillo |
| buuh, he’, teeh | cuartear |
| buuh, heet, teeh | hender |
| búuh, táan buh, táan chumuk, táankoch | mitad |
| buuh, teeh, haat, xiik | rajar |
| búuh, xéet’, x’óot’ | tajada |
| buuh, xeet’, xiik, xoot, haats, teeh | partir |
| buuh, xoot, teeh | partido |
| búuk, ts’aa nook’ | vestir |
| buuk’ | arar |
| buuk’ | mezclar |
| buuk’ | revolver la tierra |
| buul | albur |
| buul | apuesta |
| buul | juego de azar |
| buul, búulul | anegar |
| búul, búulul | inundar |
| buul, t’uub | zambullir |
| buul, ts’aam, t’uub | sumir |
| buuleb | jarro |
| búulul | anegado |
| búulul | naufragar |
| búulul, bulkabal | diluvio |
| buut’ | henchir |
| buut’, but’a’an | embutido |
| buut’, chook’ | embutir |
| buuts’ | humo |
| buuts’kin | ahumar |
| buy bak’ | cicatriz |
| buy bak’ | encarnar |
| buy bak’ | sanar heridas |
| cabal, taam | bajo |
| ch’a’ | adoptar |
| ch’a’ | tomar |
| ch’a’ book, ch’a’iik’ | inhalar |
| ch’a’ iik’ | respiración |
| ch’a’ iik’ | resuello |
| ch’a’ iik’ | suspirar |
| ch’a’ iik’, múus iik’, ch’a’ óol | alentar |
| ch’a’ iik’, múusiik’ | aspirar |
| ch’a’ k’uxta’an | enemigo |
| ch’a’ muuk’, ch’a’ óol, utstal | convalecer |
| ch’a’ nu’uk tumen tuláakal. | acuerdo |
| ch’a’ óol, utstal, ch’a’ muuk’ | recuperar |
| ch’a’ óotsilil | lástima |
| ch’a’ un’uk, na’at | entender |
| ch’a’, k’aam | asumir |
| ch’a’, maach | utilizar |
| ch’a’, maach, cháach | agarrar |
| ch’a’ah, ch’e’ maach, chuk | coger |
| ch’a’íik | respirar |
| ch’a’iik’ | respirar |
| ch’aah, t’aah | gota |
| ch’aah, t’aah | gotear |
| ch’aak | cama |
| ch’aak yéetel máaskab | machetear |
| ch’aak, xoot, xoot’, k’uup | cortar |
| ch’aak, xoot, xoot’, k’uup | corte |
| ch’aak; k’aat | vadear |
| ch’ak | cortar (con machete) |
| ch’ak che’, píik’ ch’aak, luk’s nukuch che’o’ob | talar |
| ch’ak xiix | estalactita |
| ch’ak xiix | estalagmita |
| ch’ala’at | costilla |
| ch’ala’at yaan u bak’el tia’al u jaant máak. | chuleta |
| ch’am, ch’om | piñuela |
| ch’e’, k’áat t’aan, kaxan | investigar |
| ch’e’en | pozo |
| ch’eel, chak lóol | rubio |
| ch’eel, pa’ap | urraca |
| ch’eem | lagaña |
| ch’een, ch’ench’enki | silencio |
| ch’eeneb | acechar |
| ch’eeneb | atisbar |
| ch’eneb iit | bacinica |
| ch’i’ibal | abolengo |
| ch’i’ibal | ascendencia |
| ch’i’ibal | casta |
| ch’i’ibal | dinastía |
| ch’i’ibal | linaje |
| ch’i’ibal | mordedura |
| ch’i’ibal | raza |
| ch’i’ibal, aalo’ob, meheno’ob | descendencia |
| ch’i’ibal, ch’i’ibalil | genealogía |
| ch’i’ibal, ch’i’ibalil | generación |
| ch’i’ibalil, láak’tsilil | familia |
| ch’iha’an, noxiib, biyeho | anciano |
| ch’íich’ | ave |
| ch’íich’ | pájaro |
| ch’íich’, xíix | espulgar |
| ch’íihil | envejecer |
| ch’íihil, ch’iihilil, ch’iha’anil | vejez |
| ch’íihil, nuuktal, nohochtal, ya’abtal | crecer |
| ch’iil | granero |
| ch’iil, kumche’ | troje |
| ch’iin | echar |
| ch’iin | lapidar |
| ch’iin ku meenta’al yéetel tuunich. | apedrear |
| ch’iin, puul | arrojar |
| ch’iin, puul | echar |
| ch’iin, puul | lanzar |
| ch’iin, puul | tirar |
| ch’ik | pulga |
| ch’ik che’ | estacar |
| ch’ilam | tiburón |
| ch’ilam báalam | tiburón tigre |
| ch’ilib | palillo |
| ch’ilib, p’isib che’ | vara |
| ch’in pool, hats’ pool | descalabrar |
| ch’o’ | rata |
| ch’o’ | ratón |
| ch’o’ | roedor |
| ch’och ha’ | agua salada |
| ch’och’lem | cigarra |
| ch’oh, pi’im | pochote (planta) |
| ch’omak, ooch | zorra |
| ch’óoch’, iil, kaxan | explorar |
| ch’óoch’, k’aat, ch’a’ t’aan, xa’ak | examinar |
| ch’óoch’, míis, púus | asear |
| ch’óoch’kin, ch’óoch’ kun, pak’ ta’ab | salar |
| ch’ooh | añil |
| ch’ooh | azul |
| ch’oom | aura (zopilote) |
| ch’oom | zopilote |
| ch’óop | ciego |
| ch’óop | tuerto |
| ch’óopchahal, ch’óopkin | cegar |
| ch’óopil, ch’óoptal | ceguera |
| ch’oot | retortijón |
| ch’oot, k’eech, looch | torcer |
| ch’ooy | cubo |
| ch’óoy | cubeta |
| ch’ot nak’ | retortijón de tripas |
| ch’otob | llave |
| ch’uhuk | almíbar |
| ch’uhuk | dulce |
| ch’uhuk | golosina |
| ch’uhuk k’i’ik, ch’uhuk wiix | diabetes |
| ch’uhuk meenta’an yéetel u xéexet’al ch’ujuk waah. | budin |
| ch’uhuk pak’áal | naranja dulce |
| ch’uhuk ts’aak | jarabe |
| ch’uhuk, asukaar | azúcar |
| ch’uhukkin | azucarar |
| ch’uhukkin | endulzar |
| ch’ulam | almeja |
| ch’up ma’ tu ts’aik u yaal (x) | lesbiana |
| ch’up ma’ tu ts’aik u yaal (x) | machorra |
| ch’up wáa (x) | polígama |
| ch’up, ch’up(x), ko’olel, ba’al (x) | hembra |
| ch’up, ch’upil | femenino |
| ch’up, ko’olelm, ba’al (x) | mujer |
| ch’upul ahau, ahau (x) | reina |
| ch’upul peek’ | perra |
| ch’upul tsíimin (x) | yegua |
| ch’upul xiib | afeminado |
| ch’upul xiib, k’uuruch, kankalas | maricón |
| ch’upul xiib, k’uuruch, kankalas | puto |
| ch’upul xiib, kankalas | homosexual |
| ch’upul xiib, kankalas | joto |
| ch’úuk | espía |
| ch’uuk, meek, chaak’ | fruncir |
| ch’uul | húmedo |
| ch’uul | mojado |
| ch’uul | mojar |
| ch’uul, popo’kin | empapar |
| ch’úupaal (x), xi’ipaal | muchacha |
| ch’úupaal, lo’obayan (x) | mujer joven |
| ch’úupal, ba’al (x), lo’bayan | señorita |
| ch’úupal, lo’obayan (x) | joven (mujer) |
| ch’úupalil, lo’obayanil (x) | juventud femenina |
| ch’úuy, ch’een, t’úuy, líik’s, naak | suspender |
| ch’uuy, i’ | gavilán |
| ch’uuy, leech | colgar |
| ch’úuy, líik’es | alzar |
| ch’úuy, p’óoch | racimo |
| ch’uyub sáas, huul | lámpara |
| cha’ | desajustar |
| cha’ | permitir |
| cha’, hóok’s, luk’s, tohol ch’in | despedir |
| cha’, waach’ | aflojar |
| cha’, yiits ya’, cha’ach | chicle |
| cha’; u p’a’atal u meenta’al he’ ba’axake’. | consentir |
| cha’abal | autorizar |
| cha’ach, haach’ | mascar |
| cha’ach, haach’ | masticar |
| cha’ah | sensibilidad |
| cha’ah, cha’a koh | dentera |
| cha’ak | almidón |
| cha’ak | sagú (planta) |
| cha’ak’ab, háalk’ab | libre |
| cha’am koh | molar |
| cha’am, cha’am koh | muela |
| cha’an | cine |
| cha’an | feria |
| cha’an ku meenta’al tia’al u mo’olol taak’in tia’al u ma’alobkinta’al hump’éel kaah | kermesse |
| cha’an, báaxal | diversión |
| cha’an, máank’inal | fiesta |
| cháach, chúuch, k’aax | madeja |
| cháach, máayt | colar |
| cháach’, ch’uuy, k’aax | manojo |
| chaak | sancochar |
| cháak | aguacero |
| cháak hach k’a’am yéetel u yiik’el. | borrasca |
| cháak, k’aaxal ha’ | lluvia |
| chaak, tahankun | cocer |
| cháalk’ab, hóok’s, luk’s | librar |
| cháaltun | laja |
| cháaltun, haltun | depósito |
| chaan, chichaan, mehen, ts’iris | pequeño |
| chaanbéel | lento |
| chaanbéel, hunhunp’íit | despacio |
| cháanchab | colador |
| chaanpal | bebé |
| chaanpal, chan paal | nene |
| chaay | chaya |
| chab | oso hormiguero |
| chab | tamandúa |
| chab polok | oso |
| chab polok | oso negro |
| chach kib | cochinilla |
| chacha waay | hongo rojo |
| chahal, chikil | cosquillas |
| chak | colorado (color) |
| chak | rojo |
| chak bola’ay | jaguar pequeño |
| chak chak, hach chak, seen chak | carmín |
| chak hanal, meen hanal | cocinar |
| chak iik’ | ciclón |
| chak iik’ | huracán |
| chak iik’ | tempestad |
| chak iik’ | tormenta |
| chak k’an | anaranjado |
| chak k’an | naranja (color) |
| chak lóol | albino |
| chak lóol | güero |
| chak lóol | pelirrojo |
| chak luuk’ | lodazal |
| chak mo’ol | chac mool (gladiatorio) |
| chak mo’ol | gladiatorio |
| chak mo’ol | ocelote |
| chak pak’áal | manzana |
| chak pol ch’oom | buitre |
| chak pol ch’oom | zopilote rey |
| chak puk’e’en | lila |
| chak puk’e’en | moretón |
| chak puk’e’en | violeta |
| chak ts’íits’ib | cardenal |
| chak wayah kaab | hormiga arriera |
| chak xike’en tuunich | rubí |
| chak’an | sabana (clima) |
| chak’an, táax lu’um | llanura |
| Chak’anpeten (región de la sabana) | Champotón |
| chakáan | meseta |
| chakah | mulato (planta) |
| chakah | palo mulato |
| chakal ha’as | mamey |
| chakal ha’as | zapote mamey |
| chakay | langosta de mar |
| chakhole’en | candente |
| chakhole’en | fuego futuo |
| chakhole’en | ígneo |
| chaknúul, ma’ nook’ | desnudo |
| chaknúult, pit nook’, tsel nook’, luk’s nook’ | desnudar |
| chakpak’e’en | jilote |
| chakte’ | encino |
| Chaktumen (encima de la ciénega roja) | Chetumal |
| chamal | cigarro |
| chamal | puro |
| chamal k’iin | oruga |
| chamal xnuuk | aerolito |
| chan kaah | aldea |
| chan kaah, peten lu’um, káakab | provincia |
| chan míis ku meyahtia’al u bo’onol pak’ | brocha |
| chan paal ma’ síihki’ | feto |
| chan paal, mehen paal | infantil |
| chan taman | cordero |
| chan, chichan, mehen | chico |
| chan, chichan, mehen | chiquito |
| chan, chichan, ts’iris | menor |
| chancham | empanada |
| chapat, chimes, tsemes | ciempiés |
| chchankun, mehenkun, peech’, peets | comprimir |
| che’ | árbol |
| che’ | leño |
| che’ | madera |
| che’ | madero |
| che’ | mata |
| che’ | palo |
| che’ k’aas, táah k’aas | repugnante |
| che’ ku hóok’ol u k’ab tak tu chuun. | arbusto |
| che’ ku ts’aik yáanal u xiik’ máak k’oha’an wáaki’inpaha’an u yook tia’al u páahtal u xíimbal. | muleta |
| che’ yéetel ku yáantkuba máak, utia’al u bin ich ha’ | remo |
| che’, xóot’ol che’, xéet’el che’ | tabla |
| che’che’ | crudo |
| che’eh | reír |
| che’eh | risa |
| che’eh, jaja’ che’eh, k’a’am che’eh, awat che’eh | carcajada |
| che’eh, mukul che’eh, k’as che’eh | sonreir |
| che’il haats’ | bate |
| cheba, seerbéesa | cerveza |
| cheek’, cheek’s | fecundar |
| chéel | arco iris |
| cheem | barco |
| cheem | canoa |
| chéen | sólo |
| chéen ch’a’abil, ma’ talami’, ma’ yahi’ | fácil |
| chéen kambil | empírico |
| chéen lehaah | solo eso |
| chéen tu menkubah, chéen tu tuus | aparentar |
| chéen, ha’alil | solamente |
| chéen, ha’alili’ | nada más |
| chek’ech, chak peech, chek’ex | coloradilla (animalejo) |
| chi’ | boca |
| chi’ | desembocadura |
| chi’ | nanche (planta) |
| chi’ u xuul waa ba’ax, haal | borde |
| chi’, chi’ ch’e’en | brocal |
| chi’, háal | margen |
| chi’, háal | ribera |
| chi’, p’iich, háal | orilla |
| chi’chi’beh | malva |
| chi’ib | eclipse |
| chi’ibal k’iin | eclpse de sol |
| chi’ibal peek’, chi’ibal | ladrar |
| chi’ibal uh | eclipse de luna |
| chi’ibal, níich’, k’uux | morder |
| chi’ibil | picadura |
| chi’ik | bufón |
| chi’ik | coati |
| chi’ik | payaso |
| chi’ik | pizote (animal) |
| chi’ik | tejón |
| chi’ikam | jícama |
| chich | enérgico |
| chich maach, kan maach | apretón |
| chich wenel, t’uubul u wenel máak. | amodorrarse |
| chich, chuchul, ts’u’uy | duro |
| chich, ma’alob taak’li | firme |
| chichankun, mehenkun, éens | rebajar |
| chichankúun, kóom ts’íib | abreviar |
| chichankuun, tsaapahal, mina’ankuun | disminuir |
| chichantal, chichankun, mehenkun | reducir |
| chichkun, chichtal, nolba | endurecer |
| chichkun, séebkun, lep’ óol | apresurar |
| chichkuun | consolidar |
| chiha | mencionar |
| chiich | abuela |
| chiik, yúuk | agitar |
| chíikbes, weel | marcar |
| chíikpahal | parecer |
| chíikpahal, hóok’ol, tíip’il | aparecer |
| chíikpahal, il | notar |
| chíikpahal, tíip’il | asomar |
| chíikul, béech’ ho’ol, béech’ k’ab, béech’ kaal | señal |
| chíim | escroto |
| chíim | vejiga |
| chíim, mukul | costal |
| chíim, pawo’, sáabukan | bolsa |
| chíim, sáabukan | morral |
| chíin ho’ol, tsiik | respetar |
| chíin ho’ol, tsiik | respeto |
| chiin, ch’e’, t’oon | inclinar |
| chik’in | occidente |
| chik’in | oeste |
| chik’in | poniente |
| chika’anil | afinidad |
| chilikbal, chilikbah | yacer |
| chimáal, pak’áal | escudo |
| chitaal, chitaah | acostar |
| chiw (x), paal na’ | nodriza |
| chiwoh | tarántula |
| chmuk aak’ab | madia noche |
| cho’ yéetel nook’ | trapear |
| cho’, chúul, pus | limpiar |
| cho’obo ha’ (x) | toalla |
| cho’ol | ron |
| cho’om | vello púbico |
| choch | tripa |
| choko lakaabil | demencia |
| choko pool, choko ho’ol | demente |
| chokoh, k’iilkab | cálido |
| chokoh, k’iilkab | caliente |
| chokokin pool | alocar |
| chokwil | fiebre |
| chokwil, chokwih | calentura |
| chooch | morcilla |
| chooch, choochel | intestino |
| chooh, tiis, weeh | chorro |
| chooh, tiis, weeh tiix | chorrear |
| chook’ | achocar |
| chowáak | corriente |
| Chowáakha’ (corriente de agua) | Valladolid |
| chowak | largo |
| chowakkin, chowakkun, siik | alargar |
| chu’uch | mamar |
| chu’uch ba’alche’, yiim ba’alche’ | ubre |
| chu’uch, ma’ats’ ts’u’uts | chupar |
| chu’uch, ts’aa chu’uch | lactar |
| chu’uchum | absceso |
| chu’uchum | postema |
| chu’uchum | tumor |
| chu’uy | azuzar |
| chuchup kaal | papera |
| chuhkal | acedía |
| chuhkal | agrura |
| chuka’an óol, pa’at | paciencia |
| chuklantáabah | pesca |
| chukut kib, chukut wenel | sonámbulo |
| chukwa | café (color) |
| chukwa | castaño |
| chukwa’ | chocolate |
| chumuk | medio |
| chumuk k’iin | medio día |
| chupul eex | pantaleta |
| chuuh, chuuhilil | quemadura |
| chuuh, tóok, elel | quemar |
| chuuk | aprehensión |
| chúuk | carbón |
| chuuk, chuuk kay, maach | pescar |
| chuuk, hak’ óol, ha’as óol | sorprender |
| chuuk, maach | atrapar |
| chuuk, maach, cháach | aprehender |
| chuuk, maach, peets’ | apresar |
| chúuk, náaxche’ | brasa |
| chuuk, nak’paach | alcanzar |
| chúuka’an, p’elech | cabal |
| chúukbes | completar |
| chuul, píitoo | flauta |
| chuulu’ ha’, chultun | aljibe |
| chúumuk ka’an, chúumuk k’iin | cenit |
| chúumuk, táan chumuk, ts’u’ | centro |
| chuun che’ | tallo |
| chuun ka’an | firmamento |
| chuun ka’an | horizonte |
| chuun koh | encía |
| chuun pak’ | cimiento |
| chuun, chuun che’ | tronco |
| chuun, chuun pak’, iit | base |
| chuun, káahal | principio |
| chuun, káahal, moots, ch’i’ibal | origen |
| chúunbes | entablar |
| chúunbes, chúunpahal, káahal, léekel | empezar |
| chúunk’iin | tarde |
| chúunpahal, káahal, léekel, ho’op’ol, chúun | comienzo |
| chúunpahal, léeks, káahs, holbes | inaugurar |
| chuup | abarrotar |
| chuup | hinchado |
| chuup | hinchazón |
| chuup | lleno |
| chuup, buut’, chook’ | atestar |
| chuup, buut’, chook’ | llenar |
| chuup, chu’upul | hinchar |
| chuup, chúuka’an | completo |
| chuuy | bordado |
| chuuy | bordar |
| chuuy | coser |
| chuuy | costura |
| chuuy | costurar |
| chuuy (h), chuuy (x) | bordador |
| chuuy (x) | modista |
| chuuy, chuuy nook’ | sastre |
| chuuyil nook’ yéetel k’an taak’in | brocado |
| dyos bo’otik | dios se lo pague |
| dyos bo’otik | gracias |
| e’e | indicar |
| e’el | ovar |
| e’el keep | testículo |
| e’es | demostrar |
| e’es | designar |
| e’es | exhibir |
| e’es | indicar |
| e’es | mostrar |
| e’es | revelar |
| e’es, ts’aa cha’anbil, ts’aa iibil | exponer |
| eeb | escalera |
| eek’ | estrella |
| eek’ | lucero |
| éek’ | mancha |
| éek’, éek’chok’, kiirits’ | mugre |
| éek’, k’óok’ol, kiirits’ | sucio |
| eek’, yeek’ | peca |
| éek’hoch’e’en | oscuro |
| éek’hoch’e’ental | opacar |
| éek’hoch’e’ental ich | marear |
| éek’hoch’e’ental, áak’abtal, áak’abchahal | obscurecer |
| éek’kume’ental, ée’puk’e’ental. | amoratarse |
| eek’o’ob u tsolmubao’ob | constelación |
| éemel | bajar |
| éemel aal | aborto |
| éemel k’i’ik’ | menstruación |
| éemel k’i’ik’ | menstruar |
| éemel, kaabaltal | menguar |
| éemel, p’áatal | declinar |
| éemel, ts’aam, háayal | descender |
| éems | arriar |
| éems aal | abortar |
| éems kuuch, luk’s kuuch | descargar |
| éems tohol, kabulkun tohol | abaratar |
| éet chi’, tutséel | contiguo |
| éet k’aaba’ | tocayo |
| éet k’alap | adecuar |
| éet xook | condiscípulo |
| éet, éetel, iknal, láak’in | compañía |
| eets’ | eco |
| eets’ | gesto |
| eets’, heets’, akkun | cimentar |
| éets’, nich’ koh | mueca |
| éets’, u beetik máak le ku meentik uláak’e’ | imitar |
| eex | calzón |
| eex | pantalón |
| elel | arder |
| Gáaria | Francia |
| gáaria t’aan | francés (idioma) |
| gáaria wíinik | francés |
| h’atskab k’in | primeras horas del día |
| ha’ | agua |
| ha’ | lago |
| ha’ akakbal ti hunp’éel k’oom | charco |
| ha’ chichkunta’an tumen ke’el wáa síis | hielo |
| ha’ ku káalkunah, k’aab | licor |
| ha’ab, tun | año |
| ha’abil | edad |
| ha’ak’ óol, ha’ak’óol | maravillar |
| ha’an | yerno |
| ha’as | banano |
| ha’as | plátano |
| ha’as óol | asustar |
| ha’as óol, hak’óol | horror |
| ha’as, ha’as óol, hak’óol | espantar |
| ha’atskab k’iin, sáastal | madrugada |
| ha’atskab, sáastal | temprano |
| ha’bin (taxodium macronatum) | ahuehuete (árbol) |
| ha’il | acuático |
| haa’ | afilar |
| haab | lima |
| haab | limar |
| haab, haabalkun | pulir |
| haab’ | lijada |
| haab’ | lijar |
| haach’, ka’ haach’ | rumiar |
| haah | afirmación |
| haah | verdadero |
| haah a t’aan | tiene razón |
| haah u t’aan | es cierto |
| haah u t’aan | es verdad |
| haah, beey, wa maax | cierto |
| haah, haahil | verdad |
| haah, haahkun | afirmar |
| haah, haahkun | aprobación |
| haah, haahkun | aprobar |
| haah, uts | leal |
| haahil, utsil | lealtad |
| haahkun | asentir |
| haahkun | aseverar |
| haahkun | atestiguar |
| haak, haakchahal, haalk’ahal, kipchahal | resbalar |
| haak, kiip, piit | deslizar |
| háal ha’, háal k’áak’náab | litoral |
| háal ha’, háal k’aak’náab, chi’ k’áak’náab | playa |
| háal paach, pach beh | desvío |
| háal, háalchi’, tséel | vera |
| háal, hook’s, hoots’, ho’op | sacar |
| haaleb | tepezcuintle (animal) |
| háalk’ab, cha’ | liberar |
| háalk’ab, cha’ | libertad |
| háalk’ab, cha’, waach’ | soltar |
| háalk’abt, cha’ | desagarrar |
| háalsuum | pastar |
| háat k’ab | jeme |
| haat, t’aak | desflorar |
| haat, xeet’, xiik, pa’, kaach, t’aak | romper |
| haat’ | raya |
| haat’, hara’at’ | rayar |
| haatal, pa’al, xeet’el | roto |
| haats, huuts’, kóol | apartar |
| haats’ | azotar |
| haats’ | azote |
| haats’ | batear |
| haats’ | chicotear |
| haats’ cháak | rayo |
| haats’, toop | castigar |
| háawa, ts’o’ok, ch’éen | cesar |
| háaway, we’ech | lepra |
| haax | hilar |
| haax, báay, hi’, cho’, paats’ | estregar |
| haax, bal k’ab, ch’oot | corchar |
| haayab | bostezar |
| háayal, éemeh, éemel | aterrizar |
| hach | tan |
| hach chokoh, elel | ardor |
| hach k’as | peligroso |
| hach kaanbanaha’an; máak u hach yohel hunp’éel ba’al | experto |
| hach, seen, seten, héet, heta’an, táah | muy (superlativo) |
| hach, seen, seten, heta’an, ya’ab | mucho (superlativo) |
| haha’ ok’ol | sollozo |
| hahak iik’ | resollar |
| hahap chi’, meehen kee | bobo |
| hak’ óol | admirar |
| hak’ óol | susto |
| hak’ óolal | admirable |
| hak’a’an óol | atónito |
| hak’ab, ku’uchul | atragantar |
| halach wíinik u nohchil kaah | alcalde |
| halach wíinik, tatich, batab | cacique |
| halachil, poolil, ho’olil | líder |
| halal | carrizo |
| halal | caña de maíz |
| haltun | sarteneja |
| hanal | comer |
| hanal | guiso |
| hanal, áakat | guisado |
| hanal, hanah | almorzar |
| hanal, hanah, o’och | almuerzo |
| hanal, ki’il, o’och,ki’ waah | vianda |
| hanal, o’och | alimento |
| hanal, o’och | comida |
| hanchalak’, hanhanchak’ | zapatear |
| hanil, sáas | evidente |
| hap chi’, náay óol | abobar |
| haran ch’aak, kool | chapear |
| haran ch’aak, kool | chapeo |
| hats | compartir |
| hats’uts | guapo |
| hats’uts | hermoso |
| hats’uts sak tuun ku léembal | diamante |
| hats’uts, ki’ichkelem | elegante |
| hats’uts, ki’ichkelem | precioso |
| hats’uts, ki’ichkelem (h), ki’ichkelen, ki’ichpam (x) | bonito |
| hats’uts, ki’ichkelem (h), ki’ichpan (x) | chulo |
| hats’uts, ki’ichpan, ki’ichkelem | bello |
| hats’utsil | hermosura |
| hats’utskin, hats’utskun | adornar |
| hats’utskin, hats’utskun | embellecer |
| hats’utskin, hats’utskun | engalanar |
| hats’utskuun, hats’ utskin | decorar |
| hatskaab k’iin | mañana (del día) |
| hayk’iin | asolear |
| hayk’iin | solear |
| hayp’éel | algún |
| he’ máakalmáake’, he’ máaxake’ | cualquier |
| he’ máakalmáake’, he’ máaxake’ | cualquiera |
| he’ u páahtal u yokol ti’ uláak’ ba’ale’. | caber |
| he’, chúunpahal, káahal | apertura |
| he’, e’el | blanquillo |
| he’, e’el | huevo |
| he’, he’bik | abrir |
| he’, tsel maak | destapar |
| he’ebix | así como |
| he’ebix | como |
| he’eh | ingle |
| he’ek’ab, he’epaha’an | abierto |
| he’elel, he’els, wa’atal, wa’akuns, k’aal | detener |
| he’elel, wa’atal | descansar |
| he’elel, wa’atal | descanso |
| he’elel, wa’atal, ch’a’ iik’ | reposar |
| he’elel, wa’atal, ch’a’ iik’ | reposo |
| he’síim | estornudar |
| heech | esquivar |
| heech’, herech’, hirich’ | crujir |
| heeh | aceptación |
| héek, héek’el | gajo |
| héek’, chúuch | ramo |
| heel, k’eex | adulterar |
| heel, k’eex | cambiar |
| heel, k’eex | cambio |
| heel, k’eex | mudar |
| heel, k’eex | substituir |
| heel, k’eex | sustituir |
| heel, suut, k’eex | transformar |
| héentan, naktáan | atropellar |
| héentan, naktáan | topar |
| heep’ | oprimir |
| héesbal, héesbah | jadear |
| héets méek’ | horcajadas |
| heets’ kuup, ch’een | calmar |
| héets’a’an | fijo |
| heheláas, hela’an | diverso |
| hektal | ahorcarse |
| hela’an | raro |
| hela’an, heheláas, yaanal | diferente |
| hela’an, yaanal, k’expaha’an | distinto |
| hela’anil | diferencia |
| helbes, heel | disfrazar |
| helbes, k’eex | variar |
| hets’ méek’ | ahorcajar |
| hets’ óol, hets’ tuukul, ki’imaktal óol | tranquilizar |
| hets’kun | apaciguar |
| hets’kun, nakkun | apoyar |
| hets’kúun | aquietar |
| hi’, haax, xu’ul | frotar |
| hi’, paak’, ku’ul | untar |
| hi’, yúul, taats’ | planchar |
| hich’ kaak, bits’ kaal | horca |
| hich’ kaal, bits’ kaal | ahorcar |
| hihixkil, po’opo’ox, to’och | áspero |
| hiil, hiilankal | reptar |
| híil, híit, tilik | deshilar |
| hiil, kóol | arrastrar |
| hiilaal | arrastrado |
| híim, ch’uhuk híim | caña |
| hiit’ | tejer |
| hiit’ | trenzar |
| hiix | lima (fruto) |
| hiri’ich hoop | cerillo |
| hiri’ich hoop | fósforo |
| ho’ | cinco |
| ho’il | meridano |
| ho’lahun | quince |
| ho’och, ha’ach | raspar |
| ho’och, horo’ox | raer |
| ho’och, púus, súus | cepillar |
| ho’ol | lejía |
| ho’ol nah | techo |
| ho’ol nah che’ | caballete |
| ho’ol, ni’, iit, xuul, ts’ook, yala’ | cabo |
| ho’oleh, ho’olheak | ayer |
| ho’opob | pala |
| ho’opob, k’uruch | cuchara |
| ho’os ha’, pul ha’, wek ha’ | desaguar |
| Ho’pelche’en (lugar de cinco pozos) | Hopelchen |
| hobnel | entraña |
| hobnel, nak, chuun nak’ | vientre |
| hobon | colmena |
| hoh | cuervo |
| hohon | firma |
| hohon ts’íib | firmar |
| hok’ ni’ | rienda |
| hok’ob, lutsub | gancho |
| holbes | primicia |
| holom, báalam kaab (apis bombus) | abejorro |
| holom, xuux kaab | avispón |
| honhon ts’íib | tachar |
| hoob, huut, puuk, pa’, niik, tilik | desbaratar |
| hooch, mool, uux, t’ook | cosecha |
| hooch, mool, uux, t’ook, éens | cosechar |
| hook, hoots’, t’ook | arrancar |
| hóok’ol, biin | emigar |
| hóok’ol, púuts’ul | desertar |
| hóok’ol, tiis | salir |
| hóok’ol, tóop’ol | germinar |
| hóok’s ta’ | evacuar |
| hóok’s, hook | extraer |
| hóok’s, hul | expulsar |
| hóok’s, luk’s | destituir |
| hóok’s, lúuk’s xu’uls | eliminar |
| hóok’s; ta’ | evacuación |
| hool | agujero |
| hool | bache |
| hool | boquete |
| hool | hoyo |
| hool | hueco |
| hool | orificio |
| hool beh | reja |
| hool ni’ | bozal |
| hool tu táan u nook’ xiib wáa xch’uup | bragueta |
| hool, hóok’ol | salida |
| hool, k’óom | zanja |
| hool, pa’al, xiik | abertura |
| hool, poot | horadar |
| hoolboox (hoyo negro) | holbox |
| hoolok’ | glotón |
| hoolok’ | goloso |
| hoolol koh, laab koh | caries |
| hoomchahal, tonchahal | desfondar |
| hoonah, hool nah | puerta |
| hoop, léembal, léets’bal | brillar |
| hoot’, la’ach, leep’ | rascar |
| hoots’, híits’, poots’ | zafar |
| hóoyab | regar |
| hóoyab | riego |
| hooypel | holgazana |
| hooypel | perezosa |
| hooypel, meelen peel | floja |
| horon ts’íib | rúbrica |
| hostil | arruinado |
| hots’ koh | desdentar |
| hots’ koh | odontólogo |
| hottal, xaktal, hotkin | empinar |
| hu’un | libro |
| hu’un | papel |
| hu’un ku ts’íibta’al tu yóo’lal hunp’éel ket t’aan ichil hunmúuch’ máako’ob. | acta |
| hul púuts’ | hilvanar |
| humpulil | completamente |
| hun | un |
| hun | una |
| hun | uno |
| hun | único |
| hun súutuk | un momento |
| hunp’éel báaxal he’ bix chan ko’olel ku báaxtik mehen | muñeca |
| hunp’éel chan nah yaan ti’ u k’íiwikil kaaho’ot tia’al u meenta’al cha’ano’ob. | kiosco |
| hunp’éel chan suum chich haxa’ani yéetel ts’aba’an u yook utia’al u yúuchul haats’ | chicote |
| hunp’éel, huntúul | singular |
| hunp’éelkun, pa’ate’kun, much’kin | unificar |
| hunpáay | aparte |
| hunpets’ k’in kih | sábila |
| huntiich’, maantats’, léeyli’e’ | siempre |
| hunxéet’ lu’um, k’áax wáa k’aak’náab hach hats’uts | paisaje |
| huub; úurich | caracol |
| huuch’, muux | moler |
| huuh, t’ool, t’ool huuh | iguana |
| huuk’ | gatear |
| huuk’, tuuk’ | dislocar |
| huul | dardo |
| huul | enhebrar |
| huul | enhilar |
| huul ich | deslumbrar |
| huul k’iin | rayo de sol |
| huul, loom | ensartar |
| húulha’, ha’ach’kun | aguar |
| huum | sonar |
| huum | sonido |
| huum u tsikbalil wáa ba’ax | rumor |
| huum, áamba, líil | retumbar |
| huum, ch’e’eh | ruido |
| huum, t’aan | bullicio |
| huum, ya’ab t’aan | bulla |
| huumpul | enteramente |
| huup’, loom, ts’oop | punzar |
| huup’, ts’aa ts’aak yéetel púuts’ | inyectar |
| huup’, ts’aabil ts’aak yéetel púuts’ | inyección |
| huut, niik, heen, hul | derrumbar |
| huuts’, naats’ | aproximar |
| huux | esmeril |
| huuyub | molinillo |
| i’inah | semilla de maíz |
| ich | cara |
| ich | faz |
| ich | fruta |
| ich | jeta |
| ich | ojo |
| ich | rostro |
| ich che’ | fruto |
| ich k’iin | diurno |
| ich, ichil | a (hacia) |
| ich, ichil | adentro |
| ich, ichil | en |
| ich, ichil, ichih | dentro |
| ich, ichil, yáam, káap | entre |
| ich, paakat | vista |
| ich, táan | haz |
| ichkíil | bañarse |
| ichkíil | baño |
| icht | preferir |
| iich | mellizo |
| iich, k’uh | gemelo |
| íich’ak | uña |
| íicham | esposo |
| íicham | marido |
| íicham (h), atan (x) | consorte |
| íicham (h), atan (x) | cónyuge |
| iik (capsicum annuum) | ají |
| iik (capsicum annuum) | chile |
| iik’ | aire |
| iik’ | viento |
| iik’al yéetel u cháakil | temporal |
| iikim, t’óohka’ x nuuk | lechuza |
| iil | divisar |
| iim, chu’uch, chuchu’ | teta |
| iimix | leche materna |
| íinglese’ t’aan | inglés (idioma) |
| íinglese’ wíinik | anglicano |
| íinglese’ wíinik | anglosajón |
| íinglese’ wíinik | británico |
| íinglese’ wíinik | inglés |
| íis (ipommea batatas) | batata |
| íis (ipommea batatas) | camote |
| iisíil | babosa (insecto) |
| iit | fondo |
| iit, mool, chuun | ano |
| iit, mool, chuun | culo |
| iits | goma |
| iits | óxido |
| iits | resina |
| íits’in | hermano menor |
| íits’in, ko’olel | hermana menor |
| iitsin | oxidar |
| ik’el | bicho |
| ik’el | insecto |
| ik’el | microbio |
| ik’el | virus |
| ik’el, cháabche’ | polilla |
| il | visión |
| il wáa ma’alob | revisar |
| il, paakat, cha’an | mirar |
| il, paakat, cha’an | observar |
| il, paakat, cha’an | ver |
| ilib | nuera |
| in tia’al | mío (mía) |
| in, kin, teen, tin | yo |
| in, tin | mi (pronombre) |
| ingl’aan | gran bretaña |
| Ingl’aan | Inglaterra |
| isíim | bañar |
| istikyah, istakyah | apenas |
| Itaia | Italia |
| italia t’aan | italiano (idioma) |
| italia wíinik | italiano |
| Itzamna’ (rocio del cielo) | Izamal |
| ixi’im | maíz (planta) |
| ju’unil taak’in | billete |
| k’a’aamtal | arreciar |
| k’a’ahal ba’al | acordar |
| k’a’ahal, k’a’ahs | recordar |
| k’a’am | recio |
| k’a’am cháak | chubasco |
| k’a’am t’anbil wáa hats’bil ba’alche’o’ob. | arrear |
| k’a’as | aludir |
| k’a’as | evocar |
| k’a’aw, k’aaw | grajo |
| k’a’ay | pregonar |
| k’a’ay, a’al | anunciar |
| k’aab bak’, ha’il bak’ | consomé |
| k’aab chi’, yóom chi’ | flema |
| k’aab chi’, yóom chi’ | gargajo |
| k’aab ich, ha’il ich | lágrima |
| k’aab liim | leche |
| k’aab, ha’il | caldo |
| k’aab, ki’is | jugo |
| k’aab, ki’is | zumo |
| k’aaba’ | apodo |
| k’aaba’ | nombre |
| k’aabankil | destilar |
| k’aabankil chi’, lúulankil | baba |
| k’aabankil chi’, lúulankil | babear |
| k’aah | hiel |
| k’áah | amargo |
| k’áah | pinole |
| k’aah, k’an chik’in | bilis |
| k’áahkun | amargar |
| k’aak’ | follaje |
| k’áak’ | fuego |
| k’áak’ | lumbre |
| k’áak’ | viruela |
| k’áak’, chamal xnuuk | meteorito |
| k’aak’, kib | candela |
| k’aak’, pawo’ | erupción |
| k’aak’as máak, k’aak’as ba’al | monstruo |
| k’aak’as se’en, kok se’en | asma |
| k’áak’at, póok, tóok | asar |
| k’áak’náab | mar |
| k’áak’náab | océano |
| k’aal | abrochar |
| k’aal | acorralar |
| k’aal | aprisionar |
| k’aal | encarcelar |
| k’aal | encerrar |
| k’aal | recluir |
| k’aal | veinte |
| k’aal bak’ paach | amurallar |
| k’aal, ch’oot, maak | cerrar |
| k’aal, k’aal tu che’ | enjaular |
| k’aal, leech | atorar |
| k’aal, maak, tsuuts | obstruir |
| k’aal, ts’o’oks | clausurar |
| k’aal, ts’oop | atascar |
| k’aal’an | cerrado |
| k’aam | admitir |
| k’aam u’ulab, k’ubenba | hospedar |
| k’aam, ch’a’ | recibir |
| k’áan | hamaca |
| k’áan | red |
| k’aan am | telaraña |
| k’aan chak | bermejo |
| k’áan pool, k’áan ho’ol | almohada |
| k’aan, tak’an, siip’ | sazón |
| k’aan, ts’áak | mecate |
| k’áanche’ | asiento |
| k’áanche’ | banco |
| k’áanche’ | banquillo |
| k’áanche’, xeek | silla |
| k’aank’antal, k’aank’anchahal | amarillarse |
| k’áant | demanda |
| k’aap | pulsera |
| k’aas | feo |
| k’aas | nocivo |
| k’áas | división |
| k’áas ho’ol, xóot’ ho’ol | atajar |
| k’aas, k’aak’as máak | ruin |
| k’aas, loob | bribón |
| k’aas, loob | mal |
| k’aas, ma’ ma’alobi’, ma’ beyi’ | error |
| k’aasi ba’al | espectro |
| k’aasil, loobil | maldad |
| K’áast’aamay (Lugar dónde la gente se ataja) | Castamay |
| k’aat | pretender |
| k’áat | exigir |
| k’áat | pedir |
| k’áat chi’ | consultar |
| k’áat chi’ | entrevistar |
| k’áat chi’ | indagar |
| k’áat chi’, káatpéeks | averiguar |
| k’áat, k’áat chi’ | preguntar |
| k’aat, k’aat chi’, ch’ooch’ k’áat | interrogar |
| k’áat, kaxan | solicitar |
| k’áat, matan | mendigar |
| k’áat, óot | intentar |
| k’áat, óot, ts’iibol taak, pooch | desear |
| k’áat, óot, yaayan | querer |
| k’áat, tak pool, tak ho’ol | demandar |
| k’áat, yaanyan | implorar |
| k’áatal, k’aatmáan | cruzar |
| k’aax | amarrar |
| k’aax | atar |
| k’aax | cinchar |
| k’aax, heep’ | ligar |
| k’aax, heep’, hiich’, t’iin | ceñir |
| k’áax, k’áaxil, che’il | vegetación |
| k’áax, kol | campo |
| k’aax, mook, hook’ | anudar |
| k’áax, nukuch k’áax | selva |
| k’áax, nukuch k’áax, ka’anal k’áax | bosque |
| k’aax, piix, to’ | vendar |
| k’áax, wiits, múul | monte |
| k’aaxal | atado |
| k’áaxal bat | granizar |
| k’áaxal cháak, k’áaxal ha’, cháak | llover |
| k’áaxil | agro |
| k’áaxil | silvestre |
| k’áaxil (h), k’áaxil (x) | agrario |
| k’áaxil, ba’alche’ | salvaje |
| k’aaxil, che’o’ob | flora |
| k’aaxil, k’aaxih | amarre |
| k’aay | canción |
| k’aay | cantar |
| k’aay | canto |
| k’aay | gorjear |
| k’aay ch’íich’ | trinar |
| k’aay muuch, t’aan muuch, awat muuch | croar |
| k’aay yéetel paax ku bisa’al tak tu nahil máak | serenata |
| k’ab | antebrazo |
| k’ab | anteceder |
| k’ab | brazo |
| k’ab | manija |
| k’ab | mano |
| k’ab, k’ab che’, héek’, xay che’; xa’ay che’ | rama |
| k’abéet | interesar |
| k’abéet | menester |
| k’abéet | útil |
| k’abéetkun, k’a’ana’ankun | aprovechar |
| k’abil, k’abil nook’ | manga |
| k’ah óol, il, téet, yéey | distinguir |
| k’ah óol, ohéelal | conocer |
| k’ahóol | identificar |
| k’ahóol | reconocer |
| k’ak’aknak, báab | flotar |
| k’ak’as máak, k’asa’an, kisin máak | perverso |
| k’al | arrestar |
| k’al beh, wa’akuns | bloquear |
| k’al nook’ | abotonar |
| k’al paach, bak’paach, suup’, koot | cercar |
| k’al ta’ | estreñimiento |
| k’ala’an | preso |
| k’alab | aldaba |
| k’alab che’, k’alab máaskab | calabozo |
| k’alab che’, kúuchil tu’ux ku k’a’ahal ch’íich’o’ob wáa ba’alche’o’ob. | jaula |
| k’alab máaskab | cárcel |
| k’alk’alak t’aan, k’alk’alak aak’ | tartamudear |
| k’am u’ula’ | alojar |
| k’amas | comején (animal) |
| k’an, k’aank’an | amarillo |
| k’ana’an | impoerante |
| k’ana’an, k’abeet | necesario |
| k’anbul | faisán |
| k’anil k’aan | amarillo medio |
| k’antal, tahal, tahankun | sazonar |
| k’as | malo |
| k’asa’an, topa’an | déspota |
| k’aschaja’an (h) | degenerado |
| k’askun | pervertir |
| k’askun, huut, óotsikun | arruinar |
| k’askun, k’astal, k’aspahal | malear |
| k’askuun | contaminar |
| k’askuun | desgraciar |
| k’askuun, meen loob | dañar |
| k’askuun, niik, huut | destruir |
| k’askuun, t’aak | deshonrar |
| k’askuun, t’aak | desvirgar |
| k’askuunil | contaminación |
| k’astal, húutul, laabtal, úuchbental | deteriorar |
| k’astal, k’aschahal | averiarse |
| k’astal, k’aschahal, k’aspahal, k’askuun | degenerar |
| k’at | barro |
| k’at che’, kolóohche’, kolóoxche’ | valla (de palos) |
| k’atab che’ | cruz |
| k’atkun | atravesar |
| k’ax chi’ | amordazar |
| k’ax chi’ | mordaza |
| k’ax nak | faja |
| k’ax nak’ | cincha |
| k’ax nak’, hichnak’ | ceñidor |
| k’ax táab chan suum, k’uuch | cordón |
| k’axab nak’ | cinta |
| k’axab nak’ | cinturón |
| k’axnak’ | correa |
| k’eban | pecador |
| k’eban (x) | pecadora |
| k’eban, si’ipil | pecado |
| k’eech (x) | querida |
| k’eech, ch’eet, k’uuy, niix | ladear |
| k’eech, k’eechel, k’eek’ech, loochol, looloch | chueco |
| k’éek’en | cerdo |
| k’éek’en | marrano |
| k’eek’en, beel (h) | puerco |
| k’éewel | suela |
| k’éewel, oot’el | cuero |
| k’eex | canjear |
| k’eex | rescate |
| k’eex, heel | alterar |
| k’eex, loh | rescatar |
| k’eey, k’eeyah | regaño |
| k’eey, k’eeyal | regañar |
| k’eey, táah t’aan | amonestar |
| k’eey, tutuk chi’ | gruñir |
| k’eyem, k’eyen | pozole |
| k’i’ik’ | sangre |
| k’i’ik’ che’, saats’ | hule |
| k’i’ik’ nak’, k’i’ik’ ta’ | disentería |
| k’i’inam | ponzoña de víbora |
| k’i’inam | veneno de víbora |
| k’i’ix | espina |
| k’i’ix (acassia pueblensis) | espino |
| k’i’ix (acassia pueblensis) | huizache |
| k’i’ix ooch, k’i’ix pach ooch (erinaceus europeus) | erizo |
| k’íilkab | sudar |
| k’íilkab | sudor |
| k’iin | día |
| k’iin | sol |
| k’iin (h), yuum k’iin | clérigo |
| k’iin (h), yuum k’iin | cura |
| k’iin (h), yuum k’iin | sacerdote |
| k’iin k’aaba’ | cumpleaños |
| k’iin k’aaba’ | onomástico |
| k’iin | clima |
| k’íin, chokokiin | calentar |
| k’iin, k’iinil | época |
| k’iin, k’iinil | era |
| k’iin, k’iinil | fecha |
| k’iin, k’iinil | período |
| k’iin, k’iinil | tiempo |
| k’iinbes | conmemorar |
| k’iino’ob (h), yuum k’iino’ob | clero |
| k’iinsabil | maratón |
| k’iit, k’itpahal, pa’ | dispersar |
| k’iit, t’iit’, t’óot’, tóos | esparcir |
| k’íiwik, chúumuk kaah | plaza |
| k’íiwik, u kúuchil u ko’onol yéetel u ma’anal ba’alo’ob. | mercado |
| k’o’och | higo |
| k’o’och | manzana de adán |
| k’o’och | nuez de la garganta |
| k’o’och (x) | higuera |
| k’o’ox | arisco |
| k’o’ox | fiero |
| k’o’ox | huraño |
| k’o’ox | retobado |
| k’oh, k’o’och, chíin | papada |
| k’oha’an | enfermo |
| k’oha’anil | enfermedad |
| k’oha’anil ku meentik u chu’upul u táammel máak | hepatitis |
| k’oha’anil ku meentik u yantal báan kíimilil | peste |
| k’oha’anil ku ts’aik ti’ máak tumen u yantal ha’ ich u wíinklil | hidropesia |
| k’oha’ankun, k’oha’antal | enfermar |
| k’olis | pelón |
| k’olis, t’ooroch | calvo |
| k’omoh | marisco |
| k’óoben | cocina |
| k’óoben, k’óoben k’áak’, chi’ k’áak’ | fogón |
| k’óoch | acometer |
| k’óoch | atacar |
| k’óoch | cornear |
| k’óoch | embestir |
| k’ook’ | ruiseñor |
| k’ool, haats’, wich’ | cimbrar |
| k’ool, k’iil, meen loob | lastimar |
| k’ool, k’oop, laah, loox | golpear |
| k’óom | valle |
| k’oop | hendidura |
| k’oop, wáas k’op | pescozón |
| k’óopte’ | ciricote |
| k’oos (h) | barbero |
| k’oos (h) | esclava |
| k’oos (h), meyhil | criado |
| k’oos (x) | criada |
| k’oos, meyhil | sirviente |
| k’oos, ts’iik, hok tso’ots | depilar |
| k’oxol | mosco |
| k’oxol, boox k’oxol | mosquito |
| k’oxol, túuts’ | zancudo |
| k’u’ | nido |
| k’u’ankil, meen k’u’ | anidar |
| k’u’che’ | cedro |
| k’u’uk | brote |
| k’u’uk, aal kih, aal che’ | vástago |
| k’u’uk’, top’ che’ | retoño |
| k’u’uk’, top’ che’, óol | renuevo |
| k’u’uk’ankil | retoñar |
| k’u’uk’um | pluma |
| k’u’um | nixtamal |
| k’uben | encargar |
| k’uben | encargo |
| k’uben | encomendar |
| k’uchul, taal ti’ kaah | inmigrar |
| k’uchul. u’ul, kóohol | arribo |
| k’uh | deidad |
| k’uh | Dios |
| k’uh, dyos | Dios espíritu |
| k’ulu’ | mapache |
| k’uruch, na’ ts’uul | cucaracha |
| k’utbil p’aak, k’utbil iik | salsa |
| k’uub, ts’aa | entregar |
| k’uuch | cáñamo |
| k’uuch | pabilo |
| k’uul, bobox, bak neh, tuch neh | coxis |
| k’úum (cucurbita pepo) | calabaza |
| k’úum, chúuh | calabazo |
| k’úumche’, k’úunche’ | bonete (planta) |
| k’úumk’umi | correcaminos |
| k’uun, taak’in | oro |
| k’uup, háat k’up | calar |
| k’uup, háat k’uup | rebanar |
| k’úuts | tabaco |
| k’uux p’eek, ch’a’ k’uux | odio |
| k’uux, ch’a’ k’uux | disgusto |
| k’uux, ch’a’ k’uux | rencor |
| k’uux, k’uuxil, ts’íikil, p’u’uhul | disgustar |
| k’uux, p’eek | bomitar |
| k’uux, p’uha’an | saña |
| k’uux, p’uuh | enojar |
| k’uux, p’uuh, ts’íikil | ira |
| k’uuxil, ts’íikil, p’u’uhul | molestar |
| k’uuy, biik’, yúuk, pipik’ | menear |
| k’uxub, kiwi’ (bixa orellana) | achiote |
| k’uyche’ (x) (papaver rhoeas) | ababol |
| k’uyche’ (x) (papaver rhoeas) | amapola |
| ka, kex | que |
| ka’ | metate |
| ka’ | par |
| ka’ íits’in | primo menor |
| ka’ íits’in (x) | prima menor |
| ka’ kiik | prima mayor |
| ka’ kuxtal, ka’ kuxkin | revivir |
| ka’ kuxtal, ka’síihil | resucitar |
| ka’ meent | reproducir |
| ka’ suku’un | primo mayor |
| ka’a | doble |
| ka’a | dos |
| ka’a xi’itech | adiós |
| ka’ach úuchih | antiguamente |
| ka’amatil k’ab | ambidextro |
| ka’ambes, kaans | educación |
| ka’ambes, kaans | instrucción |
| ka’ambes, kaans | instruir |
| ka’an | celeste |
| ka’an | cielo |
| ka’an che’, k’ax che’ | tablado |
| ka’ana’an | fatigado |
| ka’anal | agobiar |
| ka’anal | cansar |
| ka’anal | fatiga |
| ka’anal k’áak’, k’áak’ ku hohopaankil | fogata |
| ka’anal ook | zanca |
| ka’anal óol | altivo |
| ka’anal paakat, k’áak’ ich | arrogante |
| ka’anal, ka’anah | alto |
| ka’anal, yóok’ol | arriba |
| ka’anbes | adoctrinar |
| ka’anbes | amaestrar |
| ka’anbesa’an | amaestrado |
| ka’anche’, mayak, che’ | mesa |
| ka’ans, ka’anbes | capacitar |
| ka’ansah | enseñanza |
| ka’ansah xook (x) | maestra |
| ka’ansah xook yéetel ts’íib | alfabetización |
| ka’ansah xook yéetel ts’íib | alfabetizar |
| ka’ansah, ka’ambesah (h) | maestro |
| ka’ansah, suukkin | adiestrar |
| ka’ap’éel t’aan | bilingüe |
| ka’beh | pasado mañana |
| ka’ohe, ka’awhe | anteayer |
| ka’teen | de nuevo |
| ka’teen | otra vez |
| kaab | miel |
| kaab, yik’el kaab (apis mellifica) | abeja |
| kaabah, p’okox | chaparro |
| kaabal, kaabah, yáanal, yáanah | abajo |
| kaach | fractura |
| kaach, káachal, teeh, téehel | fracturar |
| kaach, oop’, p’iik, pa’ax xiik | quebrar |
| kaach, wat | quiebra |
| kaachah | quebrado |
| kaah | localidad |
| kaah | pueblo |
| kaah | villa |
| kaah, kaahtalil | población |
| kaah, nohoch kaah | urbe |
| káahal | comenzar |
| káahal, chúunbes, chunpahal, heets’, kuxtal | establecer |
| káahal, ho’op’ol, léekel, chúunpahal | comenzar |
| káahal, lékel, chúunpahal, ho’op’ol | principiar |
| kaahkun | poblar |
| káakbach (x) | prostituta |
| káakbach (x), chek’a’an peel, choko iit (x) | puta |
| káakbach (x), choko iit (x) | matriz |
| kaal | cuello |
| kaal | garganta |
| kaal | pescuezo |
| kaal ook | tobillo |
| káalkun káaltal | emborrachar |
| káaltal | borrachera |
| káaltalil | alcoholismo |
| kaambes | civilizar |
| kaambesah | profesor |
| kaan | culebra |
| kaan | serpiente |
| kaan | víbora |
| kaanbah (h), he’ máaxak ku bin tu nahil xook utia’al u kaanbale’. | alumno |
| kaanbal (h) | aprendiz |
| kaanbal, kaanbal | aprender |
| Kaank’uun (Lugar de la serpiente de oro) | Cancún |
| Kaanpeech (lugar de serpientes y garrapatas) | Campeche |
| Kaanpeech (Lugar de serpientes y garrapatas) | ciudad de Campeche |
| kaans, ka’ambes | educar |
| kaans, kaanbes | cátedra |
| kaansah | profesora |
| kaansah, ka’ambes | enseñar |
| kaansah, kaambesah | docencia |
| káapeh (caffea arabica) | café |
| Káastlan | Castilla |
| Káastlan | España |
| káastlan t’aan | castellano (idioma) |
| káastlan t’aan | español (idioma) |
| káastlan waah | pan de trigo |
| káastlan wíinik | castellano |
| káastlan wíinik | español |
| káastlan wíinik | hispano |
| káat | apaste |
| káat | tinaja |
| kaax (x) | gallina |
| kab, yóok’ol kab | mundo |
| kahak bal | residir |
| kahakbal | habitar |
| kahan, kanan, ch’úuk | vigilar |
| kahatsa’ | recuerdo |
| kahkunah | fundador |
| kahtal | morar |
| kak’ óol, ha’as óol | asombrar |
| kakachki, o’op’ki, op’chalak, op’k’alak | frágil |
| kakaltuun (x) | albahaca (silvestre) |
| kakaw | cacao |
| kala’an | borracho |
| kala’an | briago |
| kala’an | ebrio |
| kalaan, kanaan | cuidar |
| kalam | coralillo |
| Kalam (Coralillo) | Calan |
| kalan, kanan | amparar |
| kalan, kanan | guardían |
| kalan, kanan, baal | proteger |
| Kalk’iin (lugar de la garganta del sol) | Calkiní |
| kama’ach | mandíbula |
| kama’ach | maxilar |
| kama’ach, no’och | quijada |
| kamat’aan | orar |
| kan | cuatro |
| kanáan, kaláan, líik’s | conservar |
| kanan (h), kalan (h) | conserje |
| kanan pak’al, kalan pak’al | hortelano |
| kanik | aprendido |
| kanil nak’ | lombriz |
| kanlahun | catorce |
| kat | arcilla |
| kax ba’ate’el, kaxan ba’ate’el | retar |
| kaxan | buscar |
| kaxan | detectar |
| kaxan | hallar |
| kaxan | hallazgo |
| kaxan | localizar |
| kaxan ba’a (h) | agresivo |
| kaxan ba’ate’el, kaxan k’uuxil, kéex | provocar |
| kaxan, iil, naktáan | encontrar |
| kay | pescado |
| kay | pez |
| kayche’ | aguja (para hamaca) |
| ke’el ch’uhuk | helado (postre) |
| ke’el chokwil | paludismo |
| ke’el, síis | frío |
| ke’el, síis | helado |
| ke’elil | invierno |
| keeb | eructar |
| kéeh | ciervo |
| kéeh (cervus communis) | venado |
| kéek’en (h) | cochino |
| keep, toon | falo |
| keep, toon | miembro viril |
| keep, toon, birich | pene |
| keet, beey xan | igual |
| keet, éet p’iis | comparar |
| keet, táaxkun | igualar |
| keet, táaxkun, táats’kun | emparejar |
| kéex | queso |
| keléembal, keléenbal | hombro |
| kex | aunque |
| kex beyo’ | que bueno |
| kex teech | aunque sea |
| ki’ | delicioso |
| ki’ | rico (de sabor) |
| ki’ | vino |
| ki’ óol | amenizar |
| ki’ óol | dichoso |
| ki’ óol, toh óol | sano |
| ki’ óolt, ch’a’ u ma’alobi hunp’éel ba’’al | gozar |
| ki’, ki’il | sabor |
| ki’bok | aroma |
| ki’bok, ki’bokil | perfume |
| ki’bokkin, ki’bokkun | perfumar |
| ki’ichkelem | gallardo |
| ki’ichkelem tuukul | cristianismo |
| ki’ichkelem yuum | cristo |
| ki’ichkelem yuum | Dios hijo |
| ki’ichkelem yuum | jesucristo |
| ki’ichkelem, ki’ichkelem wíinik | cristiano |
| ki’ichpam | guapa |
| ki’ichpam | presiosa |
| ki’ichpam (x) | gallarda |
| ki’ichpanil, hats’utsil | belleza |
| ki’iki’ t’aan | alabar |
| ki’il | manjar |
| ki’imak óol | alegre |
| ki’imak óol | alegría |
| ki’imak óol | emoción |
| ki’imak óol | feliz |
| ki’imak óol, ki’imaktal óol | satisfacer |
| ki’imak óol, ki’ki óol, ki’imak | contento |
| ki’imak óolal | dicha |
| ki’imak óolal | felicidad |
| ki’imak óolal | júbilo |
| ki’imak óolal | placer |
| ki’imak óolt | halagar |
| ki’imakkun | contentar |
| ki’imakkun óol | agradar |
| ki’imakkun óol | alegrar |
| ki’imakkun óol, náays óol | divertir |
| ki’impahal | quebradura |
| ki’inpahal, loob | herir |
| ki’is | tamo del maíz |
| ki’kun óol | deleitar |
| kib | vela |
| kich’ée | quiché |
| kih | agave |
| kih | henequén |
| kih | maguey (agave) |
| kihaab | fibra de henequén |
| kiik | hermana mayor |
| kíilbal cháak áamba cháak | trueno |
| kíimil | deceso |
| kíimil | defunción |
| kíimil | morir |
| kíimil | muerte |
| kíimil | perecer |
| kíimil ataan | enviudar el hombre |
| kíimil íicham | enviudar la mujer |
| kiims, xot k’iin | ajusticiar |
| kíimsah | matar |
| kíimsah, banban kíimsah | matanza |
| kiimsah, kíimsah | asesinar |
| kíinsah | masacrar |
| kíinsah wíinik, kíinsah may | homicida |
| kiis | pedo |
| kiis | pedorrear |
| kiiw (agave potatorium) | agave mezcalero |
| kikilaankal, kikiláankil, kukuyaankil | temblar |
| kikilaankil, kukuyaankil | tiritar |
| kili’ich | santo |
| kimen | cadáver |
| kimen | difunto |
| kimen | finado |
| kimen | muerto |
| kimenil | fúnebre |
| kinsah máak | criminal |
| kisin, k’aasi ba’al, xulub | demonio |
| kisin, kisin ba’al | satanás |
| kitam | jabalí |
| kitam | pécari |
| ko’ | atrevido |
| ko’ | travieso |
| ko’, choko pool choko ho’ol | loco |
| ko’, ko’il | rabia |
| ko’, ko’il, taakkun | excitación |
| ko’il, choko poolil | loquear |
| Ko’lebil | virgen María |
| ko’ohkin | encarecer |
| ko’ok | caro |
| ko’ox | ¡vamos! |
| kobol, máantan máak | sexo |
| koh | dentadura |
| koh | diente |
| koh | león americano |
| koh | leoncillo |
| koh | puma |
| koh lu’um wáa beh | apisonar |
| koh yan táanil ti’ u chi’ may | incisivo |
| kohk’alak, tomchalak | cojear |
| kol k’áax | desmonte |
| kol náahal | jornalero |
| kol náak (h), kol náal (x) | campesino |
| kolnáal (h), kolnáal (x), meehi k’áax | agricultor |
| kolóohche’, kolóoxche’ | bajareque |
| kolóohche’, kolóoxche’ | empalizada |
| kon bak’ (h) | carnicero |
| kóoch | amplio |
| kóoch | ancho |
| kóoch u táan | anchura |
| kóocha’ wóolis | futbol |
| kóochak’, háanchak’ | patear |
| kóochil, ka’anlil, nohchil, chowkil | volumen |
| kóochkin, nohochkin | ampliar |
| koochol | cigarrón |
| kóohol | presentir |
| kóohol, k’uchul, u’ul | arribar |
| kóok | sordo |
| kook, lúubsah che’ | tumbar |
| kóokay | cocuyo |
| kóokay | luciérnaga |
| kool | heredad |
| kool | milpa |
| kool | mole |
| kool | sembradío |
| kool | sementera |
| kóol keep, kóol iit | masturbarse |
| kool, k’uut, peech’, maax | machácar |
| kool, páak | roza |
| kool, páak | rozar |
| kóol, páay, híits’ | jalar |
| koom | estrecho |
| kóom, ma’ xaani’ | breve |
| kóom, xoot’ xuut’ | corto |
| kóomkin | acortar |
| kóon | vender |
| koon, koonol | vender |
| koonol | comerciar |
| kóonol | vencedor |
| koonol (h) | dependiente |
| kóonol (x) | vendedora |
| koonol, koonoh | venta |
| koop, koots’ biil | enroscar |
| kóopo’ (populus nigra) | álamo |
| koos | aguililla |
| kóos | halcón |
| koot | acotar |
| koot | albarrada |
| koot | barda |
| kóot (aquila chrysaetos) | águila |
| kóoton | camisa |
| koots’ | rosca |
| koots’ koop, biil | enrollar |
| kosom | golondrina |
| Kosomeen (isla ocupada por las golondrinas) | Cozumel |
| ku páahtal u beetik tuláakal ba’al | omnipotente |
| ku’uk, p’eex (sciurus poliopos) | ardilla |
| ku’upul iik’, xu’ulul iik’ | asfixia |
| kuch k’eban, kuch si’ipil | pecar |
| Kuhatemalha’ (montaña que vomita agua) | Guatemala |
| kuk, kukuul | quetzal |
| kukin, hets’kun, akkun | asentar |
| kuklim, kuklim ta’ | escarabajo |
| kukul iit | recular |
| kukul iit | retroceder |
| kukul lu’umt, éek’kun | ensuciar |
| kukupkih, heets’ | calma |
| kukupkil | bonanza |
| Kukuulkaan | Quetzalcoatl (Serpiente-Quetzal) |
| kul eex | bikini |
| kul eex | calzoncillo |
| kulal | estar sentado |
| kutal, kuklin | sentar |
| kuuch | cargo |
| kuuch | equipaje |
| kuuch | responsabilidad |
| kúuch | carga |
| kúuch | fardo |
| kuuch, k’óoch | carga |
| kuuch, k’óoch | cargar |
| kúuch, kúuchil | lugar |
| kuuchan | cargado |
| kúuchil | sitio |
| kúuchil hanal | comedor |
| kúuchil k’oos | peluquería |
| kúuchil kih | henequenal |
| kúuchil tu’ux ku chikúunta’al wenel channpal. | cuna |
| kúuchil tu’ux ku k’a’alal ba’alche’o’ob he’ex. | corral |
| kúuchil tu’ux ku ko’onol yéetel ku yu’uk’ul ba’al ku káalkuntik máak. | cantina |
| kúuchil tu’ux ku mu’ukul kimeno’ob. | cementerio |
| kúuchil tu’ux ku ts’a’abal ya’akach xokbil hu’uno’ob. | biblioteca |
| kúuchil tu’ux ku xo’otol che’. | aserradero |
| kúuchil tu’ux ku ye’esa’al úuchben ba’alo’ob | museo |
| kúuchil u yúuchul koonol | bazar |
| kuuk | codo |
| kúul kaal, pachkab | cervicio |
| kuum | olla |
| kuuts | guajolote silvestre |
| kuuts | pavo de monte |
| kuux óol | entusiasmo |
| kuuxum | champiñón |
| kuuxum | hongo |
| kuuxum | verdín (planta) |
| kuuxum, ta’ cháak | moho |
| kux teech | y tu ? |
| kux, ba’ale’ | pero |
| kux, túun, wáa | si |
| kuxa’an | vivo |
| kuxtah, kuxtal | vivir |
| kuxtal | radicar |
| kuxtal | subsistir |
| kuxtal | vida |
| la’ kaah, kaah mina’an u máakilo’ob | despoblado |
| la’ pak’ (x) | ruina |
| la’ach | arañar |
| la’ach, haat, xeet’ | desgarrar |
| la’ach, ho’ot, xe’ep’ | rasguñar |
| la’ach, le’ep’ | rasgar |
| laab, asbe’en, úuchben, chuchul, ch’iha’an; nuxib (h) | viejo |
| laah | bofetear |
| láah bo’ol | liquidar |
| laak | despegar |
| láak’ | hermano |
| láak’ (x) | hermana |
| láak’ nuup, éet | compañero |
| laak’, ch’iilankabil, laak’tsil | deudo |
| láak’, éet wíinikil | prójimo |
| láak’, láak’ tsil, éet k’i’ik’el | pariente |
| láak’in | acompañar |
| láak’inah | acompañante |
| láak’tsil, láak’ | familiar |
| láal, much, p’óop’ox | ortiga |
| láal, t’ooh, piich, báab | vaciar |
| láat’, maach, ch’úuy | sostener |
| láayli’ | todavía |
| lah, wéek’ lah, bok’ lah | lapo |
| lahkah, ka’alahun | doce |
| lahun | diez |
| lak | taza (de ceramina) |
| lak, k’at | cajete |
| lak, k’at | vasija |
| lak’iin | este (oriente) |
| lak’in | oriente |
| lakam | pabellón |
| lakbal, síistal, olomtal | coagular |
| lalah k’ab | palma de la mano |
| latáa | lata |
| le beetik | por eso |
| le ka’peel | los dos |
| le kéen | cuando |
| le ts’iib, he’ela’ ku meyah tia’al u ye’esa’al u k’aaba’ xiib bey xan xch’up. | ello |
| le túun, he’ túun | entonces |
| le’ | hoja |
| le’ xikin | pabellón de la oreja |
| le’, siin, t’iin, haay | tender |
| le’kih, le’kiiw | penca |
| lechkun, leech | enganchar |
| leech | lechón |
| leech (x) | cochina |
| leech (x) | marrana |
| leech (x) | puerca |
| léech, núup’ | trampa |
| léeh | lazar |
| léekel | retentar |
| léembal, hohopaankil, ninibaankil | titilar |
| léembal, huul | resplandecer |
| léembal, léets’bal | brillante |
| léembal, léets’bal | brillo |
| léembal, léets’bal | lucir |
| léench’in, túulch’in | empujar |
| leets’ | adular |
| léets’ | resplandor de fuego |
| lehem cháak | relámpago |
| lela’ | esta |
| lelo’ | aquél |
| lelo’ | aquella |
| lelo’ | aquello |
| lelo’, le he’elo’ | esa |
| lelo’, le he’elo’ | ese |
| lelo’, le he’elo’ | este |
| lelo’ob | esas |
| lelo’ob | esos |
| lep’ óol, lep’ óolal | animar |
| leti’ | él |
| leti’, le t’aan he’ela’ chéen utia’al xch’up wáa ko’olel. | ella |
| letio’ob | ellas |
| letio’ob | ellos |
| líik’es | alistar |
| líik’es, ta’ak | ahorrar |
| líik’il, líik’ ba’ate’el | rebelión |
| líik’s, láat’ | levantar |
| líik’sah t’aan, a’al ba’al | calumniar |
| líik’sah t’aan, a’al ba’al, a’al t’aan | calumnia |
| líil ha’ | irrigar |
| líil ha’, wiits’ | asperjar |
| líil, tíit, púus | sacudir |
| líil, tsiits, wits’ ha’ | rociar |
| lits | látex |
| lo’ot’ol | convulsión |
| loh | redimir |
| lokok, iis | cera |
| loob | accidente |
| loob | catástrofe |
| loob | daño |
| loob | mala suerte |
| loob, loba’an | lóbrego |
| lóob, lóo’che’ | coa |
| looch, ch’oot | desviación |
| looch, ch’oot, ch’eet, k’eech | desviar |
| lóoch, méek’ | abrazo |
| looch, p’uus, waats’, wuuts’ | corva |
| lóoch’, óok, láap’ | puñado |
| look, lookankun | hervir |
| look, óomankil | bullir |
| lool, nikte’ | flor |
| loolankil, nikte’il | floración |
| loom | acuchillar |
| loom | apuñalar |
| loom | pinchar |
| loom, húul che’ | hurgar |
| loot pak’áal | azahar |
| loox | boxeo |
| loox | trompear |
| loox (h) | boxeador |
| loox ku ka’ansa’al tia’al ma’ u ha’ats’al may. | karate |
| loox, ba’ate’el | agredir |
| loox, haats’, k’ool, laah | golpe |
| loox, loxbáah | boxear |
| loox, paay | lidiar |
| lot’ kéeh | calambre |
| lot’ kéeh, loot’ | engarrotar |
| lu’, boox kay | bagre |
| lu’um | piso |
| lu’um | suelo |
| lu’um, k’aax | terreno |
| lu’um, kaab | tierra |
| lu’umil | estado |
| lu’umil | país |
| lu’umil kaah | patria |
| luk’s le’, p’éep’ t’ok le’ | deshojar |
| luk’s, eems tohol, éens tohol | descontar |
| luk’s, háaws | suprimir |
| luk’s, luk’ul | retirar |
| luk’s, took, tseel | despojar |
| luk’s, toop, p’at k’aasi | frustrar |
| luk’s, tseel | abolir |
| luk’s, tseel | privar |
| luk’ul | humear |
| lukum kaan | lombriz de tierra |
| Lusíitáan | Portugal |
| lusíitáan t’aan | portugués (idioma) |
| lusíitáan wíinik | portugués |
| lutsub, hok’ob | anzuelo |
| lúub | legua |
| lúubs, huut, puuk, niik | derribar |
| lúubul, báanal, húutul | caer |
| luuch | jícara |
| luuk’ | fango |
| luuk’ | lodo |
| luuk’ | trago |
| luuk’, háanhan hanal, táats’ luuk’ | devorar |
| luuk’, píit luk’ | tragar |
| luuk’, táats’ luuk’, túuts’ luuk’ | deglutir |
| luuk’s, lúubs | derrocar |
| ma’ | no |
| ma’ atan (h) | viudo |
| ma’ atan, may ma’ts’oka’an u beeli’. | soltero |
| ma’ chika’ani’, istikyah u na’ata’al | abstracto |
| ma’ chuka’an u k’iini, ma’ k’ucha’an u k’iini’ | prematuro |
| ma’ haahi’, mix haahi’ | negar |
| ma’ haahi’, tuus | falso |
| ma’ íicham | soltera |
| ma’ íicham (x); máak kimen u yatan. | viuda |
| ma’ kaal, kúul kaal | degollado |
| ma’ ko’ohil | barato |
| ma’ ma’alob aniki’, ma’ ma’alob u yu’ukubai’ | incómodo |
| ma’ mina’an | negación |
| ma’ muuk’, mina’an u muuk’ | impotente |
| ma’ muuk’il | impotencia |
| ma’ na’at | ñoño |
| ma’ na’at | tonto |
| ma’ na’at, tsu’uy pool, chich pool | estúpido |
| ma’ ohel | ignorar |
| ma’ ohel, máak ma’ u yohel wáa ba’axi’. | ignorante |
| ma’ óolal | apatía |
| ma’ óota’ah, ma’ u k’a’amah ba’al | rechazar |
| ma’ subtal máak | cínico |
| ma’ ts’oka’an u beeli’ | célibe |
| ma’ ts’oka’ani’, ma’ ma’alob menta’ani’ | imperfecto |
| ma’ tu k’oha’antal | inmune |
| ma’ tu máan ha’i’ | impermeable |
| ma’ tu páahtal u meenta’al, hach talam | imposible |
| ma’ utsi’, ma’ ma’alobi’ | ilícito |
| ma’ úuch loob ti’i’, ma’ úuchuk loob ti’i’ | ileso |
| ma’ wenel | insomnio |
| ma’ xanab | descalzo |
| ma’ yuum, ma’ na’ | huérfano |
| ma’, mina’an, mix | sin |
| ma’ah | ganglio |
| ma’ah | incordio |
| ma’alob | apto |
| ma’alob | bueno |
| ma’alob kuxtal | bienestar |
| ma’alob, uts | bien |
| ma’alob, uts, ki’ | buen |
| ma’alobkin, ma’alobtal | mejorar |
| ma’alobkin, utskiin | concertar |
| ma’alobkun, utskiin | componer |
| ma’as kaal | afónico |
| ma’as kaal, so’oh kaal | ronco |
| ma’ats’, leets’ | lamer |
| ma’ax | mico |
| ma’ax | mono |
| ma’ay | tamo |
| ma’ay che’ | aserrín |
| ma’k’óol, hooykep | holgazán |
| ma’k’óol, jooykep | perezoso |
| ma’kóol, hooykep, meelen keep | flojo |
| maab (h), maan (x) | cliente |
| máaben | cajón |
| máaben tu’ux ku bisa’al mukbil huntúul kimen. | ataúd |
| máaben, ba’as | caja |
| maach | tocar |
| maach, ch’a’ | apañar |
| máach, cháach | asir |
| máach, cháach | prender |
| maach, laap’ láap’ k’ab | empuñar |
| maak | tapa |
| máak chich u meentik wáa ba’ax | rudo |
| máak hach ku choh u lúul, ku ya’ala’al xan ti’ máak mina’an u na’at. | baboso |
| máak ku bisik huntúul chanpaal ok ha’ wáa huntúul máak utia’al u ts’o’okol u beel. | apadrinar |
| máak ku haantik tikin hanal | xerofago |
| máak ku káahsik ba’ate’il | agitador |
| máak ku kanáantik ba’alche’o’ob | pastor |
| máak ku kaxtik xíiwo’ob utia’al u meent a ts’aakil yéetel utia’al u koneh. | herbolario |
| máak ku kiimsah, kiimsah may | asesino |
| máak ku meentik ba’alo’ob yéetel u k’ab bey xan yéetel u mehen nu’ukulo’ob. | artesano |
| máak ku meyahtik k’at | alfarero |
| máak ku meyahtik kaab. | apicultor |
| máak ku paax | músico |
| máak ku ts’ik he’ ba’axak p’axbile’ | acreedor |
| máak ku tsol nu’uk | asesor |
| máak ku tu’usul tumen yatan wáa u yíicham. | cornudo |
| máak ku xíinbal yóok’ol hunt’i’in suum. | acróbata |
| máak ma’ u yohel xook mix ts’íibi’. | analfabeto |
| máak sen ya’ab u káaltal | alcohólico |
| máak u hach yohel ba’alo’ob ti’ xíiwo’ob | herbario |
| máak wáa ba’alche’ hach ya’ab u tso’otsel | peludo |
| maak, nuup’, k’aal, piix | tapar |
| máakalmáak | cuál |
| máako’ob ma’ u yohlo’ob xooki’. | analfabetismo |
| máako’ob, wíiniko’ob | gente |
| maan | compra |
| maan | comprar |
| máan | pasar |
| máan | rondar |
| máan chéen mina’an u haahil, máan chéen beyo’ | vagar |
| máan, áalkab | transcurrir |
| máan, píit máan, táats’ máan | traspasar |
| máan, úuchul | ocurrir |
| maanal, tiip’il, ya’abil | exceso |
| máansbah | peregrino |
| máansbah (x) | peregrina |
| máas, maasil | más |
| máas, sit’riyo | chapulín |
| máas, sit’riyo | grillo |
| máas, sit’riyo | saltamontes |
| máasewal | amerindio |
| máasewal, wíinik, wi’it’ | indígena |
| máasewal, wíinik, wi’it’ | indio americano |
| máaskab | fierro |
| máaskab | hierro |
| máaskab | machete |
| máaskab | metal |
| máat, hoch’ob | gorrear |
| máatan, síih | caridad |
| máatan, síih | limosna |
| máatsa’ | pestaña |
| máax ku kaansah, máax ku kaambesah | docente |
| máax, máaxi’ | quién |
| maax, peech’, yaach’ | majar |
| maay | casco |
| maay, mo’ol | pezuña |
| maaya t’aan | maya (idioma) |
| maaya wíinik | maya |
| Maaya’ab (Lugar de pocos) | Mayab |
| maayol | capataz |
| mach, il túun | tentar |
| mach’ | chato |
| mahan | rentar |
| mahan na’, ka’ana’ | madrastra |
| mahan nah | posada |
| mahan yuum, ka’a yuum | padrastro |
| mak chi’ | callar |
| mak chi’, p’aat ma’ t’aan | silenciar |
| mak ku haantik u yéet máakil. | caníbal |
| mak ku meyah tu taamil ha’ wáa ich k’aa’náab. | buzo |
| mak kuum | estofado |
| mak’ | corcho |
| mak’, xaak | escaldar |
| makal | ñame (planta) |
| makan | enramada |
| makkuum, áakat | adobado |
| mamaykil | fino |
| mantats’ k’oha’an | achacoso |
| matan (h), k’áat matan | mendigo |
| may hach yaan u na’at | astuto |
| may kaha’an tu huun he’ tu’uxake’ | ermitaño |
| may ku búukintik ma’alob nook’ | galán |
| may ku buul | tahúr |
| may ku kalan | centinela |
| may ku maan, maan (h), maan (x) | comprador |
| may ku meyahtik (x), kaaxo’ob (h) | avicultor |
| may ku p’ektik wáa sahak ti’ táanxel kaahil | xenófobo |
| may ku ts’íibtik ba’alo’ob yóok’ol che’ | xilógrafo |
| may ku ts’isik mehen paalal | sátiro |
| may ku yookol ich k’áak’náab | corsario |
| may ku yookol ich k’áak’náab | pirata |
| may puuts’ul | prófugo |
| may taak u xeh | asqueado |
| may tsela’an u ye’el u keep | eunuco |
| may, wíinik | persona |
| mayokol, mayol | mayoral |
| mayol; máak ku léeik wakax wáa tsíimin. | vaquero |
| me’ex | barba |
| me’ex, k’ono’ch | bigote |
| méek’, lóoch | abrazar |
| méek’táan | acaparar |
| meelem, mina’an u na’at | imbécil |
| meelen kep (h) | menso |
| meelen peel (x) | mensa |
| meelen, ma’ óol | lelo |
| meelen, nuum | sonso |
| meemech | lagartija |
| meen (h); wiinik ku ts’aak yéetel xíiw wáaa yéetel payal chi’. | curandero |
| meen hanal, chak hanal | guisar |
| meen pak’ (h) | alarife |
| meen pak’ (h) | albañil |
| meen ts’aak (h), kon ts’aak (h) | boticario |
| meen yáam | acanalar |
| meen, beet | fabricar |
| meen, máak ku ts’aak yéetel xíiwo’ob. | hierbatero |
| meen, úuchul | efectuar |
| meentbil he’ ba’axake’ | actuar |
| meents’ul, kaxan | rebusca |
| meents’ul, kaxan | rebuscar |
| meet, beet | cometer |
| meeyhil máak, kolnáal | proletario |
| mehen muuch, chan muuch | renacuajo |
| mehen ts’ots | vello |
| mehen tuunich ku yantal tu beel u wiix máak. | cálculo |
| men máaskab | herrero |
| men muuk’, ts’aa óol | esforzar |
| Mexikoo | Méjico |
| Mexikoo | México |
| meyah | faena |
| meyah | laborar |
| meyah | oficio |
| meyah | servir |
| meyah | trabajar |
| meyah máak | empleado |
| meyah yéetel ki’imak óolal | afanar |
| meyahil | trabajo |
| meyahil kaab, kanáanil kaab, kaláanil kaab | apicultura |
| meyhil | obrero |
| meyhil (x), k’oos (x) | sirvienta |
| miis | gato |
| míis | barrer |
| míis, míisib | escoba |
| mina’an | carecer |
| mina’an | no hay |
| mina’an ki’ichkelem yuum ti’ | ateo |
| mina’an u káahal mix u xuul; hach xaan | eterno |
| mina’an u ye’el u keep | capón |
| mina’antal | escasear |
| mitnal | infierno |
| mix | ni (conjunción) |
| mix | tampoco |
| mix ba’al | nada |
| mix bik’in | jamás |
| mix bik’in | nunca |
| mix máak | nadie |
| mix may | ninguno |
| mixba’al | cero |
| mixtu’ux | en ninguna parte |
| mo’ol | garra |
| mochtal | acurrucarse |
| mok’och, hool | fosa |
| mol p’aax, u ch’a’abal u tohol, koonol wáa meyah | cobrar |
| móoch | mocho |
| móoch, yaach’ | deforme |
| mook, k’aax, hook’ | nudo |
| mook, léeh | lazo |
| mool, háaymol | recoger |
| mool, mool taak’in | recaudar |
| mool, muuch’ | acumular |
| moots | encoger |
| moots | raíz |
| moots, moot | contraer |
| moson | remolino |
| moson | tornado |
| moson, moson iik’ | torbellino |
| mot’kin | agazapar |
| motón | ceja |
| mu’k’a’an, chichha’an, t’at’ahkl | fuerte |
| mu’uhul | dote |
| much’, muuts’, chuchul, kíimil, k’ak’altal | marchitar |
| much’bal, much’bah | alianza |
| much’kiin, mool | concentrar |
| much’kiin, mulkiin | aglomerar |
| much’kin | asociar |
| much’kin | reunir |
| much’tal | concurrir |
| much’tal, much’kinah, mulkinah | reunión |
| muk’ ook | muslo |
| muk’yah | aguantar |
| muk’yah | martirizar |
| muk’yah | padecer |
| muk’yah | sufrir |
| muk’yah, ts’íibolal, óol | pasión |
| muknal | sepulcro |
| muknal | sepultura |
| muknal | tumba |
| mukul t’aan | murmullo |
| mukul t’aan | susurrar |
| mukul t’aan, mukul chi’ | murmurar |
| mukul, ta’ak tsikbal | secreto |
| mukuy | tórtola |
| muliix | limón |
| mulixkun, mulixkin | rizar |
| mulkin, muchi’kin | amontonar |
| muts ich, chak’ ich | guiñar |
| muts’ ich | pestañar |
| muuch | rana |
| muuch | sapo |
| muuch | triquina (animal) |
| múuch’ | congregación |
| múuch’ | conjunto |
| múuch’ | grupo |
| múuch’ kaab | enjambre |
| múuch’ kuxtal, múul kuxtal, éet kahtal | convivir |
| múuch’ t’aano’ob | vocabulario |
| muuch’, mulix | crespo |
| múuch’kin, mulkin | congregar |
| múuch’kin, mulkin | conjuntar |
| muuk | enterrar |
| muuk | sepultar |
| muuk, muksah | sepelio |
| muuk’ | fuerza |
| muuk’ | poder |
| muuk’ k’ab, muuk’il k’ab, miis k’ab | bíceps |
| muuk’, chich | fortaleza |
| muuk’, muuk’il, óol | vigor |
| múul | cacto |
| múul | cardo |
| múul | montículo |
| múul (opuntia tunicata) | cardón |
| múul hanal | convidar |
| múul k’aay, múuch’ k’aay | coro |
| múul, pu’uk, chan wits | loma |
| múumuts’ ich, p’i’ip’i’il ich | parpadear |
| muun bak, muumun bak | cartílago |
| muun, áak’, ya’ax | tierno |
| múunyal | nube |
| múus iik’, yooxol chi’ | aliento |
| muut | almud |
| muxub, k’utub | mortero |
| na’ | madre |
| na’ | mamá |
| na’ k’ab | pulgar (dedo de la mano) |
| na’ahtal | saciar |
| na’akal | ascender |
| na’akal | subir |
| na’akal | trepar |
| na’aks, ch’úuy, ka’analkun líik’s | elevar |
| na’at | adivinar |
| na’at | comprender |
| na’at | descifrar |
| na’at | inteligencia |
| na’at (h), na’at (x) | adivino |
| na’at, ohel, tuukul; k’ah óolal | conocimiento |
| na’at, tuukul | conciencia |
| na’at, tuukul | razón |
| na’at, tuunkul | concepto |
| naab | pomada |
| naab | ungüento |
| náab | cuarta |
| náach | distante |
| náach | lejos |
| naach’ | relación sexual |
| náachil, yáam | distancia |
| náachkun | alejar |
| náahal | ganar |
| náahal | lucro |
| náahal | sueldo |
| náahal ku ts’a’abal tu yóo’lal hunp’éel k’iin meyah. | jornal |
| náahal, bo’ol | salario |
| náahal, náahalil | ganancia |
| naak, nakkun | recostar |
| náaks óol, naks óol | fastidiar |
| naat’ | montar |
| naats’ | cerca |
| naats’, huuts’, taak’ | arrimar |
| naats’, taas | atraer |
| náats’al | abocar |
| náats’al, húuts’ul | aproximación |
| naats’ba | arrimado |
| naats’ba | arrumbado |
| náax che’ | tizón |
| náay óol | distraer |
| náay óolal, nay óolal | negligencia |
| náay, náays óol | entretener |
| náay, wayak’ | soñar |
| náay, wayak’ | sueño |
| náays óol | consolar |
| náays óol | descuidar |
| nab ka’an | paladar |
| nab, nab k’ab | palmo |
| nah k’oha’an | hospital |
| nah k’uh | templo |
| nah k’uh, u yotoch ki’ichkelem yuum. | iglesia |
| nah táankah kúuchil ta’ | excusado |
| nah tu’ux ku ko’onol hanal | fonda |
| nah tu’ux ku ko’onol hanal | restaurante |
| nah tu’ux ku ko’onol yéetel ku yu’uk’ul ba’ax ku káalkunsik máak. | bar |
| nah tu’ux ku meenta’al yéetel ku ko’onol waah. | panadería |
| nah u’ulab | hotel |
| nah, otoch, taanah | habitación |
| nah, taanah, otoch | casa |
| nah, taanah, otoch | domicilio |
| nahil | construcción (edificio) |
| nahil koonol, nah tu’ux ku ko’onol ba’alo’ob. | tienda |
| nahil síinik, muul síinik | hormiguero |
| nahil xook, kúuchil kaansah | escuela |
| nahil, nohoch nah menta’an yéetel pak’. | edificio |
| nak óol | abrumar |
| nak óol | aburrir |
| nak óol | harto |
| nak óol | impertinente |
| nak táan | chocar |
| nak’ | barriga |
| nak’, chuun nak’ | abdomen |
| nakkun, ts’aa nak’lik | arrinconar |
| nal | choclo |
| nal | elote |
| nal | maíz (mazorca) |
| nal, hek’ nal | mazorca |
| nat’ tsíimin, xiimbal yóok’ol tsíimin | cabalgar |
| nay óolal | distracción |
| neek’ | grano (de semilla) |
| neek’ | pepita |
| neek’ | semilla |
| neek’ ich | niña del ojo |
| neek’ ich | pupila |
| néen | espejo |
| neenet’, neeret’ hóon k’oos | trasquilar |
| nées, néet’, p’éep’ | roer |
| néet, nóot’, níich’, biis, sib | carcomer |
| neets | delicado |
| neh | cola |
| neh | rabo |
| ni’ | hocico |
| ni’ | nariz |
| ni’, chowak ni’ | trompa |
| ni’, p’iich, ho’ol, ka’analil | cumbre |
| ni’, xuul, p’iich | punta |
| ni’yaal k’ab | yema del dedo |
| níich | bocado |
| níich’, k’uux, nóot’, néet’ | mordizco |
| niik’, k’uuy, biik’, bibik’, pipik’ | meneo |
| níikil | pararse |
| níix | ladera |
| níix, níixkab, t’oont’on | desnivel |
| no’och | barbilla |
| no’och | mentón |
| no’oh, toh, táats’ | derecho |
| no’ox | calza |
| no’ox che’, tóoh che’ | tranca |
| no’ox, takab, tak che’ | cuña |
| no’oxche’, tóohche’ | atrancar |
| no’oxkin | acuñar |
| noh k’aas, nohoch loob | tragedia |
| noh k’iin, k’iin k’aaba’ | aniversario |
| noh kaah, nohoch kaah | ciudad |
| noh yah | calamidad |
| noh, nohoch, nuuk, nukuch, nuxib | grande |
| nohchil | caudillo |
| nohchil | patrón |
| nohoch | enorme |
| nohoch chaha’an, nukchaha’an, ma’alob chaha’an | desarrollado |
| nohoch halach wíinik | presidente |
| nohoch hool nah, nohoch hoonah | zaguán |
| nohoch kib | cirio |
| nohoch máak, nohoch wíinik | adulto |
| nohoch tuunich | roca |
| nohoch yéetel kóoch kuum | paila |
| nohochil | capitán |
| nohochil | mayor |
| nohochil | tamaño |
| nohochil kaah | autoridad |
| nohochkin, kóochkin | amplificar |
| nohol | sur |
| nooh k’ab | mano derecha |
| nóok haats’, táah haats’ | apalear |
| nook, noktal, nokkin | embrocar |
| nook’ | prenda |
| nook’ | traje |
| nóok’ áakan | roncar |
| nook’ ku ha’ayal yóok’ol mayak che’ | mantel |
| nook’ ku meyah utia’al u te’ep’el kimen | mortaja |
| nook’, búuk | atuendo |
| nook’, búuk | ropa |
| nook’, u nook’ (x) | vestido |
| nook’, xéet’ | tela |
| nook’il ke’el | abrigo (prenda) |
| nook’ol | gusano |
| nookoytal, líik’ih ha’ | nublar |
| nool | abuelo |
| nóol | anolar |
| noom | perdiz |
| nooy | fécula |
| nooy, ts’u’ | meollo |
| nu’ukul | aparato |
| nu’ukul | herramienta |
| nu’ukul | trasto |
| nu’ukul | utensilio |
| nu’ukul, ba’aluba | instrumento |
| nukuch nah | castillo |
| nup’ luuch | ventosa |
| nuuch, nuup, keet | unión |
| nuuch, nuup, mool, muuch’, much’kin | juntar |
| nuuk | contestar |
| nuuk | responder |
| núuk | responder |
| núuk | respuesta |
| nuuk (x) | vieja |
| nuul, maax | magullar |
| nuum | desvalido |
| núum tsutsuy | higo chumbo |
| núum tsutsuy | tuna (higo chumbo) |
| nuum yah, óotsil may | infeliz |
| nuup | acoplar |
| nuup, nuup’ | conexión |
| nuup, ts’iis | aparear |
| nuup, tsaay, nuuch | unir |
| nuup’, nuup | conectar |
| o’och | ración |
| o’och | trama |
| o’och, hanal | sustento |
| o’olkih, bi’bi’ki | blando |
| och kaan (boa constrictor occidentalis) | boa |
| ok óolal, tuukul | creencia |
| ok’ol | llanto |
| ok’ol, awat, áakam | lamento |
| ok’ol, xuxuch ni’ | sollozar |
| ok’om óolal | decepción |
| oka’, ok ha’ | bautismo |
| oka’, ok ha’ | bautizar |
| oka’, ok ha’ | bautizo |
| okol | ingresar |
| okol | invadir |
| okol k’iin, oka’an k’iin | crepúsculo |
| okol kisin ti’ máak | endemoniar |
| okol ts’iis | adulterio |
| okol wakax wáa ba’alche’o’ob. | abigaeto |
| okol, máan | entrar |
| okol, okoh, máan, táats’ máan, póot máan | penetrar |
| okom | horcón |
| oks yah | afligir |
| oks, buut’, chook’, k’aap | insertar |
| oks, juup, ts’oop ts’oot | introducir |
| oks, oksah | internar |
| oksah | introducir |
| oochel | figura |
| oochel | imagen |
| oochel | silueta |
| oohel | saber |
| ook | mango |
| ook | pie |
| ook, mooch’, xaaw | pata |
| ook’in hanal | cena |
| ook’ol | llorar |
| óok’ol | encima |
| óok’ol | sobre (encima) |
| óok’ot | bailar |
| óok’ot | baile |
| óok’ot | danza |
| óok’ot | danzar |
| óok’ot (h-), óok’ot (x-) | bailador |
| ookol | asaltar |
| ookol | estafador |
| ookol | estafar |
| ookol | hurtar |
| ookol | hurto |
| ookol | ladrón |
| ookol | robar |
| ookol | robo |
| ookol | saquear |
| ookol (h-) | bandido |
| ookol ich kaah (h) | atracador |
| ookol, biis | raptar |
| ookol, tseel u ba’alo’ob | desvalijar |
| ookol, tuus | defraudar |
| ookol, tuus, balk’ab | fraude |
| ooks, laap, nuup’, k’aap, huup | encajar |
| óol | ánimo |
| óol | voluntad |
| óol, k’u’uk | cogollo |
| óol, k’u’uk’; k’anil he’ | yema de huevo |
| óolak, óoli’, ta’aytak, k’as | casi |
| óom | burbuja |
| óom sikil | pipián |
| oom, yoom | espuma |
| oon | aguacate |
| óon | palta |
| oon che’ (persea americana) | aguacatero |
| óop, poox (anona glabra) | anona |
| óop, poox (anona glabra) | chirimoya |
| oop’, eel, póok | tostar |
| óot | acceder |
| oot’, oot’el | cutis |
| oot’, oot’el | epidermis |
| oot’, oot’el | pellejo |
| oot’, oot’il | piel |
| oot’el sáabukan | alforja |
| oots’ | nata |
| óotsikun, t’oonkin, haaykun | degradar |
| óotsil | humilde |
| óotsil | indigente |
| óotsil | miserable |
| óotsil | pobre |
| óotsilil | humildad |
| óotsilil | miseria |
| óotsilil | pobreza |
| oox | ramón |
| óox | tres |
| óox tu’uk’, óox tséel, óox ti’its | triángulo |
| óoxlahun | trece |
| ooxol | calor |
| ooxol | vapor |
| ooxol, choko iik’ | bochorno |
| ooxol, chokoh óol | abochornar |
| ora | hora |
| otoch, nah, nahil, taanah | hogar |
| otoch, nah, taanah | morada |
| oxo’on, p’eel, p’uuch | desgranar |
| p’a’as | burlar |
| p’a’as, baaxal t’aan | burla |
| p’a’as. eets’ | mofar |
| p’aak | tomate |
| p’aakil kaal, bu’ulil kaal | amígdala |
| p’aat | abandono |
| p’aat | dejar |
| p’aat | desistir |
| p’aat | dimisión |
| p’aat | dimitir |
| p’aat | renunciar |
| p’aat, cha’ | abdicar |
| p’aat, hóok’es | aislar |
| p’aat, ma’ u meenta’al ba’ax | omitir |
| p’aat, p’áatal, p’áatah | quedar |
| p’aat, p’atba | divorciar |
| p’aat, p’atba | divorcio |
| p’aat, xúun p’aat | abandonar |
| p’áatal | permanecer |
| p’áatal | permanencia |
| p’áatal tu huun | enviudar |
| p’aax | adeudar |
| p’aax | adeudo |
| p’aax | crédito |
| p’aax | deber |
| p’aax | fiado |
| p’aax | fiar |
| p’aax, láak’ | deuda |
| p’aay, p’ah | alepusa |
| p’aay, xo’xo’ot | descuartizar |
| p’at ba’al yóo’lal taak’in | empeñar |
| p’atal | quedarse |
| p’eek | aborrecer |
| p’eek | asco |
| p’eek | detestar |
| p’eek, k’uux | odiar |
| p’eel, ts’eeh | despepitar |
| p’éep’ | desplumar |
| p’eex | enclenque |
| p’eex, ts’uuts’ | raquítico |
| p’ekta’an, k’aasil máak | vil |
| p’elechkun, p’iiskun | ajustar |
| p’iha’, hats’al ha’ | rocío |
| p’iich | cima |
| p’iich, ni’ | vértice |
| p’iich, t’eel | cresta |
| p’iis | limitar |
| p’iis | medida |
| p’iis | medición |
| p’iis | medir |
| p’iis | medir |
| p’iis | pesar |
| p’iis, hol ch’ak | mensura |
| p’iis, p’isib | medida |
| p’iis, ts’aa p’iis | moderar |
| p’iis, xot’ k’áax, hol ch’ak | mensurar |
| p’iisib | báscula |
| p’íitkun, éemel, kaabaltal, kaabalkun | mermar |
| p’ik kuuch | sobrecarga |
| p’ik kuuch, píitmáan kuuch | sobrecargar |
| p’is hanal, p’íit hanal | dieta |
| p’is k’iin | semana |
| p’isib | regla |
| p’it tuuch, p’it chooch | hernia |
| p’o’ | lavado |
| p’o’ | lavar |
| p’o’ (x) | lavandera |
| p’onto’ | pelícano |
| p’óok | cachucha |
| p’óok | sombrero |
| p’oot | adorno |
| p’oot | copete |
| p’oot | mechón |
| p’oot | penacho |
| p’u’uhkin, p’u’uhs | enfurecer |
| p’u’uk | bocanada |
| p’u’uk | cachete |
| p’u’uk | mejilla |
| p’u’uk iit, bak’el iit | anca |
| p’u’uk iit, bak’el iit | glúteo |
| p’u’us | almizclero (rata) |
| p’u’us, toohol | ahuyentar |
| p’úl nu’ut’ yéetel wóolis. | botija |
| p’ul ook, t’óon | pantorrilla |
| p’uruxnak’ | barrigón |
| p’utu’us, uus, sotba | inflar |
| p’uuch | aporrear |
| p’uuh | batida (cacería) |
| p’uuh, ts’íik, chi’ichnak | irritar |
| p’úul | barril |
| p’úul | cántaro |
| p’úul | piñata |
| p’uulut | incensario |
| p’uum, waats’, looch, p’ooh | encorvar |
| p’uus | giba |
| p’uus | joroba |
| p’uuy, huuch’ | pulverizar |
| p’úuy, p’úuyul, xéet’, káach | partícula |
| p’uuy, ts’eeh | mellar |
| p’úuy, xéet’, xéet’el | migaja |
| pa’ muuk’ | agonía |
| pa’ síis, sat síis, k’íinah | tibio |
| pa’at, alab óol | esperar |
| pa’atik in bin | ya me voy |
| paach | envés |
| paach, kúul pach | revés |
| paach, paachil | detrás |
| paach, paachil, táankab | fuera |
| paach, paachil, táankab, táanxel | exterior |
| paach, pu’uch | dorso |
| paach, pu’uch, sibin, sibnel | lomo |
| paach, sóol | cáscara |
| paachil, paachih | atrás |
| paah | acedo |
| páahtal | poder (verbo) |
| páahtal, náahal | lograr |
| páak | deshierbar |
| páak | desyerbar |
| páak | desyerbe |
| paak, wool | empacar |
| paak’, taak’, tsaay | contagiar |
| páak’am (opuntia ficus indica) | chumbera |
| páak’am (opuntia ficus indica) | nopal |
| paal | criatura |
| paal | niño |
| paal (x) | niña |
| paal, táankelem | muchacho |
| paalil, tu paalil | infancia |
| paalitsil, máak ku meyal tia’al máax maneh. | esclavo |
| páan | excavar |
| páan, k’ooy, buuk’, pa’as | escarbar |
| páap | picante |
| páap | picoso |
| páapay | jaspeado |
| páapay boon | jaspear |
| paasel | cabaña |
| paasel | choza |
| paat | formar |
| paat, tuus | inventar |
| paat, u meenta’al wáa ba’ax ichil hunp’éel un’ukul hóohochil. | moldear |
| páats’, yéet’, yeets’ | masaje |
| páats’, yeet’, yoot’ | sobar |
| paax | música |
| paax | tocar música |
| páay ooch | zorrillo |
| páay, mahan | préstamo |
| páay, mahan | prestar |
| paay, pay wakax | torear |
| pach kaah | suburbio |
| pach ook | empeine |
| pachkab | cogote |
| pachkab | nuca |
| pah | agrio |
| pah, su’uts’ | acedar |
| pahkun, pakkun húuk | empollar |
| pak | contemplar |
| pak’ | muro |
| pak’ | pared |
| pak’ | tabique |
| pak’ kaab wáa xuux | panal |
| pak’ lu’um | adobe |
| pak’ lu’um | embarro |
| pak’ tu’ux ku mu’uku kimen | bovéda |
| pak’ xa’ak’ | adobar |
| pak’ xa’ak’ | adobo |
| pak’, ka’anal pak’ | muralla |
| pak’, pak’al, xaab | plantar |
| pak’a kook, utskin | remendar |
| pak’áal | naranja |
| pak’ach | tortear |
| pak’al | cultivar |
| pak’al | plantío |
| pak’al | sembrar |
| pak’al | siembra |
| pak’al ts’aba’an ti’ p’úul wáa ti’ kuum | maceta |
| pakab | camada |
| paklan k’eex, k’eex | intercambio |
| pam, pam ch’eel | tucán (ave) |
| papax k’ab | aplauso |
| papax k’ab, lalah k’ab | aplaudir |
| papax k’ab, lalah k’ab | palmear |
| paula’an u k’iin, xota’an u k’iin | condenado |
| payal chi’ | oración |
| payal chi’ | rezo |
| payal chi’, kama t’aan | rezar |
| paybe, biin táanil, máan táanil | preceder |
| pe’ lah, pa’ lah | cachetada |
| pe’echak’ | huella |
| pe’echak’, ts’a’acha’ | pisar |
| pe’et, me’et | rodaja |
| peech | garrapata |
| peech’, maax, muux, yaach’ | machucar |
| peech’, pupuch’, yaach’ | apachurrar |
| peech’, puuch, yaach’, maax | aplastar |
| péek | acción |
| péek | movimiento |
| péek áamba, kíilba, tíitba | terremoto |
| péek óol | arriesgar |
| péek óol | duda |
| péek óol | inquietar |
| péek óol, k’ux óol | recelo |
| peek, k’uul | vulva |
| péek, péeks, pik’, húuy | mover |
| péek, puul, síit’ | latido |
| péek, séeba’anil, péeka’anil | destreza |
| péek, síit’, populaankil | latir |
| péek, wilbáa | ondear |
| peek’ | can |
| peek’ | sabueso (perro) |
| peek’, peek’il | canino |
| peek’, xiibil peek’ | perro |
| péeka’an | hábil |
| péeka’an, sáak’óol | ágil |
| péeks k’aak’, huts’ náahche’, much k’áak’ | atizar |
| péeks óol | conmover |
| péektsil | noticia |
| péektsil, péeksil | fama |
| peel, k’uul | órgano genital femenino |
| peel, k’uul | vagina |
| péepem | mariposa |
| peet | aureola |
| peets’, ts’aal | apesgar |
| peew | precoz |
| pepe’echak’ | pisotear |
| peso | peso (moneda) |
| peten, káach lu’um | isla |
| peten, petenil | isleta |
| pich’, ts’iiw | tordo (ave) |
| pichib che’ | guayabo |
| pichib, pich’ | guayaba |
| píib | barbacoa |
| píib, píibil | horno subterráneo |
| piich | guanacaste (árbol tropical) |
| piik | fleco |
| piik | fustán |
| piik | justán |
| píik’ sáas, sáastal | alba |
| píik’, chíikbes | despejar |
| píik’il, sáastah | amanecer |
| piim, tatil, piimil, su’ | espesura |
| piix | forrar |
| piix | funda |
| piix | rodilla |
| piix, ba’as | estuche |
| piix, huuk, teep’, tsiik | cubrir |
| piix, teep’ | cobijar |
| piix, yáal | forro |
| píixan kay | delfín |
| píixan, óol | alma |
| píixan, óol | ánima |
| píixan, óol | espíritu |
| pik | chinche |
| pikil, pikit | abanicar |
| pikit (x) | abanico |
| po’pot, ho’hol | agujerear |
| pok’ol | pulgón |
| polok | gordo |
| polok | obeso |
| polok, piim | grueso |
| polokkin, polokkun | engordar |
| pooch’, pooch’il | blasfemia |
| pooch’, pooch’il | injuria |
| pooch’, pooch’il | injuriar |
| pooch’, pooch’il | insultar |
| pooch’, pooch’il | insulto |
| pooch’, pooch’il | ultrajar |
| pooch’, pooch’il | ultraje |
| pooch’, pooch’il, k’ex óol | renegar |
| pooch’il | blasfemar |
| póoka’an, k’áak’ ta’an | asado |
| pool | tallar |
| pool che’ (h), men ba’alo’ob (h), yéetel che’ | carpintero |
| póol che’, súus che’ | tornear |
| pool im | pezón |
| pool keep | glande |
| pool píix | rótula |
| póol, ho’och | desbastar |
| pool, ho’ol | cabeza |
| póol, póol che’ | labrar |
| póolbil che’ | fetiche |
| póolbil che’, k’uh | idolo |
| poolil, ho’olil | cabecilla |
| póop | petate |
| poopox, tóotol | burdo |
| poos | palido |
| póos lu’um, tóos lu’um | empolvar |
| poot | barrenar |
| poot, hool | perforar |
| poots’, pots’ im, hóok’s k’aab im | ordeñar |
| popok’ look, pok’os look, lookankil | borbotar |
| popokxiik’, papalaankil | revolotear |
| pu’uch, paach | espalda |
| pu’uk, búu’tun, chan wiits, muul | colina |
| pu’uk, wiits, múul | cerro |
| pu’uk, wits | cordillera |
| puh | pus |
| puksi’ik’al | corazón |
| pul kaabal, lúubs | abatir |
| punab, | caoba |
| puuk’ yaach’ | diluir |
| puuk’, pa’, huub huut | deshacer |
| puuk’, yaach’ | desleir |
| puuk’, yiib | disolver |
| puul, ch’iin, píik ch’iin | botar |
| puul, huk’s | desechar |
| puul, píik ch’iin | aventar |
| puul, píikch’iin | abalanzar |
| púus | cepillo |
| puut | papaya |
| púut | acarrear |
| púuts’ | aguja |
| púuts’ yan u pool | alfiler |
| púuts’ul | evasión |
| púuts’ul | fuga |
| púuts’ul, biin | escapar |
| púuts’ul, hóok’ol | huir |
| puytáanil, u ni’ baakel tseen. | clavícula |
| radióo | radio |
| sa’ | atole |
| sa’am, u lu’umil k’áa’náab | arena |
| sa’as k’eban | condonar |
| sa’as si’ipil, sa’asa’al si’ipil | perdonar |
| sa’as si’ipil, sa’at si’ipil | indulto |
| sa’asal si’ipil, sa’at si’ipil | indultar |
| sa’atal óol, sak kimen | desmayar |
| sa’atal, xuup, xu’upul | disipar |
| sa’il keep, u k’aab toon | semen |
| sáabim | hurón |
| sáabin | comadreja |
| sáabukan | bolso |
| sáak’ | langosta |
| saak’, saak’il | comezón |
| saak’, saak’il | picazón |
| saak’, saak’il, elel | escozor |
| sáak’óol, t’a’ah | activo |
| sáak’óol, t’a’ah | diligente |
| sáakal, jóoch’ | hormigón |
| saal | ligero |
| sáamal, ha’atskab | mañana |
| sáansamal, tuláakal k’iin | diario |
| sáap | braza |
| saap’ | evaporar |
| sáas, sáasil | claridad |
| sáas, sáasil | claro |
| sáas, sáasil | luz |
| sáaskun | iluminar |
| sáaskun, huul | alumbrar |
| sáastal, sáasital | clarear |
| saat | despistar |
| saat | extraviar |
| saat | perder |
| saat, baal | desaparecer |
| saatal óol | atarantado |
| saats’ | liga |
| saats’ | tirahúle |
| saats’, sasats’ki | elástico |
| saats’, t’iin, tiich’, siin | estirar |
| sáay, sáayal | luxación |
| saay, saayel | hollejo |
| sabak, yabak nah | hollín |
| sabak, yabak nah | tizne |
| sahak, sah óol, sah lu’um | cobarde |
| sahakil ti’ ha’, ko’il | hidrofobia |
| sahakkun | atemorizar |
| sahakkun, ts’aa sahak | amenazar |
| sahaktal, ch’a’ sahkil | temer |
| sahaktal, péek óol, k’ux óol | recelar |
| sahkab | escondite |
| sahkab | guarida |
| sahkil | fobia |
| sahkil | temor |
| sahkil | terror |
| sahkil, sahakil | miedo |
| sahlu’um, meeten keep | pendejo |
| sak | blanco |
| sak boox, sak éek’, boonil ch’o’ | gris |
| sak che’eh, k’as che’eh | sonrisa |
| sak chíik | calandria |
| sak chíik | cenzontle |
| sak óol, soot’ot | pulmón |
| sak p’o’ | jabón |
| sak pile’ental, saktal | palidecer |
| sak t’ah, buy ich | catarata |
| sak taak’in | plata |
| sak tso’ots, sak pool | cana |
| sak xikin | tigrillo |
| sak, hanil | limpio |
| sak’ab kool | cañarroza |
| sak’ab, ch’uhuk sak’ab | caña de azúcar |
| sakam, huuch’ | masa |
| sakil | blancura |
| sakil he’ | clara |
| sakkun | blanquear |
| sam ch’ooh | azul cielo |
| sam chak | rosa (color) |
| sam chak | rosado |
| sam k’aan | amarillo claro |
| sam nikte’ | rosa |
| sam ya’ax | verde claro |
| sat óol | apendejar |
| sat óol | atarantar |
| sat óol | atontar |
| sat óol | aturdir |
| sat óol | desfallecer |
| sat óol xa’ak’ pahal. | confundir |
| sawin | malla |
| sayab | fuente natural |
| sayab | manantial |
| sayab ha’ | fuente artificial |
| se’en | catarro |
| se’en | gripe |
| se’en | tos |
| se’en, se’en kaal | toser |
| séeb | enseguida |
| séeb | raudo |
| séeb | urgente |
| séeb, háan | pronto |
| séeb, péeka’an | listo |
| séeb, péekla’an, séeba’an | veloz |
| séeb, séeba’an, chich hach chich | rápido |
| séeb, séebil, chich, chichil | intensidad |
| séeb, sséebil, séeba’an | prisa |
| séeba’an | de prisa |
| séebal, tu séebal | aprisa |
| séebkun, lep’ óol | aligerar |
| séebkun, lep’ óol, chichkun | apurar |
| Seleektuun (espanto de piedra) | Celectún |
| si’ | leña |
| si’, mol che’ | leñar |
| si’ih | acre |
| si’ip | delinquir |
| si’ip | faltar |
| si’ip, pooch’, p’a’as | ofensa |
| si’ip, si’ipil, pooch’il, p’a’as | ofender |
| si’ipil, k’eban | delito |
| si’ipil, kuch | culpa |
| si’istal | entumecer |
| si’pil | equivocación |
| sib | larva de carne |
| síi, ts’aa | donar |
| síih | regalar |
| síih, antal, hóok’ol | nacer |
| síih, k’aam | ofrenda |
| síih, matan | regalo |
| síihil | nacimiento |
| síil, kaxáant | descubrir |
| síim | moco |
| síim | mucosidad |
| siin, xiit’, t’iin, haay, haykun | extender |
| síina’an | escorpión |
| síina’an (buthus occitanus) | alacrán |
| síinik | hormiga |
| siip’ | roncha |
| síis óol, oka’an se’en | resfriado |
| síiskun | helar |
| síiskun, síistal | congelar |
| síiskun, síistal, ke’eltal | enfriar |
| síit, p’iit | salto |
| síit’ óok’ot | jarana |
| síit’, p’iit | saltar |
| síit’, pa’ muuk’, pompom síit’ | retozar |
| síit’, péek | palpitar |
| síit’, puul, p’iit | brincar |
| síit’, puul, p’iit | brinco |
| sikil p’uus | ajonjolí |
| so’oy | gallinero |
| sob | sobrino |
| sob (x) | sobrina |
| sohol | basura |
| sook’, so’ok’ | fibra |
| sóol he’ | cascarón |
| sóol ich, paach ich | párpado |
| sóol, maak | carapacho |
| sóol, ooxel | costra |
| sóol, paach | concha |
| sóol, paach | corteza |
| sóol, piix | vaina |
| sóon k’áak’, léets’ | chamuscar |
| soorot’, sot’ot’ | bofe |
| soorot’, sot’ot’ | bronquio |
| soot | sonaja |
| soots’ | murciélago |
| su’, piim, chehekbal, kokohekl, chechehekl | tupido |
| su’uk | césped |
| su’uk | paja |
| su’uk | zacate |
| su’uk, xíiw | pasto |
| su’uk’in | ayunar |
| su’uk’in | ayuno |
| su’uts’ muliix | limón agrio |
| su’uts’ pak’áal | naranja agria |
| su’uts’, pah | agrio |
| su’uts’kin, pahkun | agriar |
| su’utsil, subtalil | ridículo |
| sublak, subtal | vergüenza |
| sublakkun, sublakkin | avergonzar |
| suhuy | virginidad |
| suhuy, ch’úupal ma’ ta’alki’ (x) | virgen |
| suk’taah | acostumbado |
| sukkin ba’alche’o’ob | domar |
| suku’un | hermano mayor |
| suuhuy, xlo’bayan, xlo’bayen, ch’úupal | doncella |
| suuk | domesticado |
| suuk | manso |
| suuk, suuka’an | dócil |
| suuk, suukil | costumbre |
| suukkin | amansar |
| suuktal, suuktah | habituar |
| suum | cuerda |
| suum | soga |
| suup’ | cerca (muro) |
| suup’, koot | cerco |
| suut | devolver |
| suut | retornar |
| suut | retorno |
| suut, balak’, walak’ | volver |
| suut, ch’eet | virar |
| suut, k’eex | convertir |
| suut, pirin suut | girar |
| súut, súutuk | instante |
| súut, súutuk | momento |
| suut, taal | regresar |
| suut, walak’, balak’ | voltear |
| súutuk | rato |
| t’aab, hoop | activar |
| t’aab, hoop | avivar |
| t’aab, hoop | encender |
| t’aaham | callo |
| t’aaham | juanete |
| t’áal k’u’ | ahorro |
| t’aan | habla |
| t’aan | hablar |
| t’aan | idioma |
| t’aan | lengua |
| t’aan | lenguaje |
| t’aan | llamada |
| t’aan | llamar |
| t’aan | vocablo |
| t’aan tu paach | intrigar |
| t’aan, a’al | invitar |
| t’aan, a’al tuukul, ts’aa tuukul | opinar |
| t’aan, k’iben t’aan | mensaje |
| t’aan, t’aanbah, t’aanbail | convocar |
| t’aan, t’aanil | palabra |
| t’aan, ts’aa t’aan | información |
| t’aan, ts’aa t’aan,a’al ts’aa ohéetbil | informar |
| t’aan, tsikbal | conferencia |
| t’aan, tsikbal | conversación |
| t’aan, tsikbal | conversar |
| t’aanbail; k’iin ku ya’aliko’ob yan u yilkuba máako’ob ti’ hunp’éel tu’ux. | cita |
| t’aant’an pool, t’aant’an ho’ol | delirar |
| t’aaw, chan t’eel; kuluul | pollo |
| t’eel (h) | gallo |
| t’eet’ | cadera |
| t’eet’ | pelvis |
| t’i’il | surco |
| t’i’il, k’aal | trabar |
| t’iin aak’ | frenillo |
| t’iin, siin | tensar |
| t’íinchak’ háanchak’ balak’ ook | bicicleta |
| t’iit’, t’iit’tal | empachar |
| t’o’ol a pach | espina dorsal |
| t’o’ol pak’ | escarpa |
| t’o’ol, tsool | columna |
| t’o’olol pu’uch, t’o’olol paach | vértebra |
| t’o’ona’an, ma’ muuk’il | débil |
| t’óoch | picado |
| t’óoch, chi’ | picar |
| t’óochpahal | tropezar |
| t’ooh, buut’ | envasar |
| t’ooh, t’aah, ch’aah, ts’iib | filtrar |
| t’ool | lagarto pequeño |
| t’óon | pierna |
| t’oonkin, sublakkun | humillar |
| t’oontal, máan óol | decaer |
| t’oox | repartir |
| t’oox, haats, buh, xoot’ | dividir |
| t’u’ul | conejo |
| t’uchkin | agachar |
| t’úubul k’iin, bin k’iin | atardecer |
| t’úubul k’iin, bin k’iin, chíinil k’iin | ocaso |
| t’uuch | moño |
| t’úul beh, t’úut’ul beh | vereda |
| t’uup | meñique (dedo) |
| t’uut’ | loro |
| t’uut’, kéel | cotorra |
| t’úut’ul beh | brecha |
| ta’ | caca |
| ta’ | cagada |
| ta’ | cagar |
| ta’ | defecar |
| ta’ | estiércol |
| ta’ | mirada |
| ta’ | mierda |
| ta’ koh | sarro (de los dientes) |
| ta’ pool | caspa |
| ta’ xikin | cerúmen |
| ta’ab | sal |
| ta’ak | archivar |
| ta’ak | encubrir |
| ta’ak | preservar |
| ta’ak, baal | esconder |
| ta’ak, k’aal | retener |
| ta’ak, kuup | almacenar |
| ta’ak, mak chi’ | disimular |
| ta’ak; kalan, kanan | guardar |
| ta’an | cal |
| ta’an | ceniza |
| ta’ant | calcinar |
| ta’kih | bagazo (de henequén) |
| táab | mecapal |
| taab, taak’ | injertar |
| táabal, tak’moots | arraigar |
| táah awat, chi’ibal ok’ol | alarido |
| táah che’, náax che’ | tea |
| táah nohoch | descomunal |
| táah nohoch, hach nohoch | gigante |
| táak che’, tóohche’ | apuntalar |
| taak, k’uchul, u’ul | eyaculación |
| taak, ts’íibol, k’áat | ansia |
| taak, ts’íibol, poochil | deseo |
| taak’ | adherir |
| taak’, heets’, akkun | fijar |
| taak’, nuup | anexar |
| taak’, paak’, haats’ | pegar |
| taak’, tsaay | aglutinar |
| taak’, u tsu’utsuhool yéetel kib wáa uláak’ | soldar |
| taak’in | dinero |
| taak’in | moneda |
| taak’in, noh kaah | capital |
| taakil hanal | apetito |
| taaktal xeh | náusea |
| taaktal, taakkun, taahkun | excitar |
| taal, k’uchul, u’ul, kóohol | eyacular |
| taal, náats’al, biin | acudir |
| taal, taah | venir |
| taam | abismo |
| taam | hondo |
| taam | profundo |
| taam, hool hach taam | sima |
| táaman, táamne’el | hígado |
| táan, aktáan, táan pool, táan ho’ol | frente |
| táan, táanil, aktáan | delante |
| táan, tu táan | presencia |
| táanichahal, máan táanil | avanzar |
| táanil | anterior |
| táanil, táanih, yáax | antes |
| táanilkun | adelantar |
| táanilkun | adelante |
| táankab | patio |
| táankab, paachil | afuera |
| táankelem (h), lo’bayam (x) | adolescente |
| táankelem, táankelen | doncel |
| táankelem; paalitsil | mozo |
| táankelemil (h), lo’bayanil (x) | adolescencia |
| táankelemil, xi’ipalil | juventud masculina |
| táankelen, táankelem | mancebo |
| táanxel kaahil | foráneo |
| táanxel máakm táanxel kaahil, ts’ul | extranjero |
| táanxelil | forastero |
| táas iit | culero |
| táas iit | pañal |
| taas, púut | traer |
| taat, lakbal, síistal, olomtal | cuajar |
| taat, síistal | cuajo |
| taatak xeh | asquear |
| taats’, toh | recto |
| táax, babayki, hahalki | liso |
| táax, táats’ | llano |
| táaxkun | allanar |
| táaxkun | aplanar |
| táaxkun, míis | arrasar |
| táaxkun, táats’kun, tohkin | nivelar |
| tah che’ | antorcha |
| tahal hanal, tahal o’och | digestión |
| tahal hanal, tahal o’och, éemel o’och | digerir |
| tahal, tahankun, tak’antal | madurar |
| tak | hasta |
| tak ho’ol, tak pool | quejarse |
| tak pool, tak ho’ol | acusar |
| tak pool, tak ho’ol | delatar |
| tak pool, tak ho’ol | querella |
| tak pool, tak ho’ol, a’al | denunciar |
| tak t’aan | inducir |
| takal t’aan | discordia |
| takchalak, chíikba | bambolear |
| tamali’, to’obil holo’och | tamal |
| taman | borrego |
| taman | oveja |
| taman, piits’ (gossypium herbaceum) | algodón |
| tan in | estoy |
| tat | denso |
| tat, lolomki | espeso |
| tatal k’ab | tantear (con la mano) |
| te’ela’, waye’ | aquí |
| te’elo’ | ahí |
| te’ex | ustedes |
| teech | tú (personal) |
| teech | usted |
| teek | manatí |
| teek ch’íihil, póot ch’íihil | avejentar |
| téen, -máal, -puul | vez |
| téenek | huasteco |
| teep’ | cobertor |
| teep’ | cobija |
| teep’ | sábana |
| teep’, baal | abrigar |
| teet, yéey | seleccionar |
| téet, yéey | elegir |
| téet, yéey, xíix | escoger |
| Telchak (raíz de mangle) | Telchac |
| teléebits’ióo | televisión |
| Tenaab (lugar de nenúfares) | Tenabo |
| Tenahtsiik (casa de hiladeros) | Tenosique |
| tep’ ich, pix ich | máscara |
| tep’ kimen | amortajar |
| T-Ho’ (lugar de cinco) | Mérida |
| ti’, tu, waye’ | en este (esta) |
| ti’i, te’elo’, tolo’ | allí |
| ti’il, tia’al | propiedad |
| ti’its, tu’uk’ | esquina |
| ti’its’, tu’uk’ | ángulo |
| tia’al | para |
| tia’al | propio |
| tia’alint, ch’a’ | apropiar |
| tia’altal | adueñarse |
| tihil, bobóohki | seco |
| tihil, tihinkun | secar |
| tiip’, tíip’il, máan, píit máan | exceder |
| tíit, tíil | vibrar |
| tíix ha’, chaal | enjuagar |
| tikin sóolba | pelagra |
| tip’ix k’áak’ | chispa |
| tip’ix k’áak’ | chispear |
| T-K’áax (lugar del bosque) | Tekax |
| to’, teep’ | envoltorio |
| to’, teep’, wool | envolver |
| to’on | nosotros (nosotras) |
| to’otol | rústico |
| to’otop | atormentar |
| to’to’op | maltratar |
| toh | momoto (animal) |
| toh oolal | salud |
| toh, taats’ | directo |
| tohkin | alinear |
| tohkin, taats’, tats’kun | enderezar |
| tohol | importe |
| tohol | precio |
| tohol | valor |
| tok iim, tok chu’uch, luk’s chu’uch | destetar |
| tok’, tok’ tuunich | pedernal |
| tolo’, te’elo’, ti’i | allá |
| tomoh chi’, tomok chi’, tomox chi’ | agüero |
| tomoh chi’, tomok chi’, tomox chi’ | augurar |
| tomoh chi’, tomox chi’ | agorar |
| tomok chi’ | presagiar |
| tooh in wóol | estoy bien |
| tóohche’, áantah | apoyo |
| tóok | abrasar |
| tóok | quema |
| tóok pay, háan pay | arrebatar |
| tóok, elel , t’aab | incendiar |
| took, luk’s, tseel | quitar |
| took’ | sangría |
| took’, k’i’ik’ankil | sangrar |
| tóolok | basilisco |
| toon | guardapolvos |
| toon tsíimin, xiibil tsíimin | potro |
| toop | chingar |
| toop | problema |
| toop | tormento |
| toop, loob, k’aas | desgracia |
| toop, loots’, náahal | vencer |
| tóop, sikil | pepita de calabaza |
| tóop’, xíitil, hóok’ol, tóop’ol | brotar |
| tóos ha’, tóosa’ | llovizna |
| tóos ha’, tóosa’ | lloviznar |
| tóos, póos | polvear |
| toot | mudo |
| topo | friega |
| topo | joda |
| totohk’e’ | cacarear |
| totohk’eb, totok k’eb | cloquear |
| ts’a’ah | dar |
| ts’a’ay | colmillo |
| ts’aa | aportar |
| ts’aa | colocar |
| ts’aa | conceder |
| ts’aa | usar |
| ts’aa ba’ax k’abéet | abastecer |
| ts’aa chu’uch | amamantar |
| ts’aa chúumuk wáa ba’ax | centrar |
| ts’aa mahan | alquilar |
| ts’aa ohéetbil, men ohéetbil | divulgar |
| ts’aa óol, k’uub óol | dedicar |
| ts’aa óol, u’uy | atender |
| ts’aa tu’ux wenel máak | aposentar |
| ts’aa uk’ul | abrevar |
| ts’aa xanab, taak’ xanab | calzar |
| ts’aa, antal | producir |
| ts’aa, k’a’ay | ofrecer |
| ts’aa, k’uub | conferir |
| ts’aa, k’uub | depositar |
| ts’aa, k’uub | otorgar |
| ts’aa, suuk | uso |
| ts’aa, taak | poner |
| ts’áaba chichi, ma’ tu p’atkuba | resistir |
| ts’aabil ba’al yóok’ol uláak’. | aplicar |
| ts’aak | curar |
| ts’aak | intoxicar |
| ts’aak | medicar |
| ts’aak | medicina |
| ts’aak | remedio |
| ts’aak, ba’al ku kiimsah | veneno |
| ts’aal, peets’ | presionar (físicamente) |
| ts’aal, taak’ | estampar |
| ts’áam | par de zapatos |
| ts’aam, buul, búulul, tomchahal | hundir |
| ts’aam, suul | remojar |
| ts’aam, t’uub, buul | sumergir |
| ts’ak máak ts’ak yah | médico |
| ts’akik | curación |
| ts’almuy | saramullo (planta) |
| ts’ats’aak, may ku ts’aak k’oha’an. | doctor |
| ts’e’ets’ek, p’íit | porción |
| ts’eeb | bizco |
| ts’eeh, ts’iil, p’eel | mondar |
| ts’eh na’ | tía |
| ts’eh yuum | tío |
| ts’i’ óol, tuukul | imaginar |
| ts’íib | escribir |
| ts’íib | redactar |
| ts’íib | registrar |
| ts’íib (x) | secretaria |
| ts’íib ku bin táanil ti’ hunp’éel k’aaba’ tia’al u ye’esik xiib yéetel chéen huntúul wáa hunp’éel. | el (artículo) |
| ts’íib | anotar |
| ts’íib, ts’íibil | escritura |
| ts’iibil hu’un | carta |
| ts’íibol | figurarse |
| ts’íibol, pooch | antojo |
| ts’iibol, poochtal | ambicionar |
| ts’íibol, poochtal | ambición |
| ts’íibol, taak, k’áat | apetecer |
| ts’íibol, yaanyan | anhelar |
| ts’iibol, yah óol | envidiar |
| ts’iik | afeitar |
| ts’iik | rasurar |
| ts’íik | bravo |
| ts’íik | feroz |
| ts’íik (h) | zurdo |
| ts’íik (x) | zurda |
| ts’iik ba’alche’ | fiera |
| ts’iik, k’oos, k’oliskun, noroch k’oos, norot’ k’oos | rapar |
| ts’íikil, p’u’uhul | coraje |
| ts’íil, súus, k’oos | pelar |
| ts’íin, ts’íim | yuca |
| ts’iip, p’e’es | desollar |
| ts’iis | relación |
| ts’iis, naach’, taal | coito |
| ts’iis, t’aak | violar (deshonrar) |
| ts’ipit (x) | anillo |
| ts’its’ianki | piar |
| ts’o’ok, ts’o’okol | concluir |
| ts’o’ok, xu’ul | acabar |
| ts’o’okih, ts’oka’an | ya |
| ts’o’okol | conclusión |
| ts’o’okol | consumar |
| ts’o’okol | terminar |
| ts’o’okol beel | boda |
| ts’o’okol beel | casamiento |
| ts’o’okol beel | casar |
| ts’o’okol beel | matrimonio |
| ts’o’okol bel | nupcias |
| ts’o’oks, xu’uls, ch’eeh, kíims | exterminar |
| ts’o’om | cerebro |
| ts’o’om | seso |
| ts’o’omel baak | médula |
| ts’ono’ot | cenote |
| ts’ook, xuul | final |
| ts’oon | arcabuz |
| ts’oon | arma |
| ts’oon | carabina |
| ts’oon | disparo |
| ts’oon | escopeta |
| ts’oon | fusil |
| ts’oon | fusilar |
| ts’oon | rifle |
| ts’oon, chuuk | caza |
| ts’oon, p’uuh | caceria |
| ts’oon, p’uul, chuuk | cazar |
| ts’oop, oks | zampar |
| ts’óopol, k’áalal | atollar |
| ts’oot, huup, chook’, oks, kaap | meter |
| ts’ooy, ts’o’oyol, bek’echtal, bi’ich’tal | enflaquecer |
| ts’ooy, ts’oya’an, bek’ech, cholo’op | flaco |
| ts’ooy, ts’oya’an, bek’ech, cholo’op | magro |
| ts’op che’ | estaca |
| ts’op ta’, tsop íich’ak | uñero |
| ts’ots’op loom | acribillar |
| ts’ots’opkil, ts’ots’opkih | atolladero |
| ts’u’uba, ts’u’ubankun | suavizar |
| ts’u’ut | avaro |
| ts’u’ut | egoísta |
| ts’u’ut | tacaño |
| ts’u’uts | beso |
| ts’u’uts’ | besar |
| ts’u’uts’ | fumar |
| ts’u’uts’, chu’uch | succionar |
| ts’u’uts’ukin, sulbankúun | ablandar |
| ts’unu’un | chupaflor |
| ts’unu’un | colibrí |
| ts’uul | caballero |
| ts’uum, ts’úumul | deshinchar |
| tsaa | demanda (consumo) |
| tsáab | cascabel |
| tsáab kaan | vívora de cascabel |
| tsaah | freír |
| tsaats | lonja |
| tsaats | manteca |
| tsaats, polkil | empella |
| tsaats, polokil | grasa |
| tsaay | añadir |
| tsaay, taak’ | empatar |
| tsaay; na’at | atinar |
| tsahbi bak’ | bistec |
| tsak’ | charal |
| tse’ek | discurso |
| tseek | predicar |
| tseek, tse’ek | sermón |
| tseek’, baakel pool | cráneo |
| tséel | a lado |
| tséel | al lado |
| tseel, haats | separar |
| tseel, luk’s | restar |
| tséel, tu’uk’ | rincón |
| tséel, xáax | costado |
| tséel, xáax, háal | lado |
| tseem | pecho |
| tseemil ch’íich’, sak bak’, tseem | pechuga |
| tséen | criar |
| tséen hanal | alimentación |
| tséen, kuxkin | mantener |
| tséen, láat’ | sustentar |
| tséen, polokkin, polokkun | cebar |
| tséen, tsaa hanal | alimentar |
| tsel nook’, pit nook’, luk’s nook’, chaknúul | encuerar |
| tsel xanab, luk’s xanab | descalzar |
| tselek, baakel t’óon | espinilla |
| tselek, baakel tselek | tibia |
| tsi’ikbil bak’ yéetel u xa’ak’ | salpicón |
| tsiik | honrar |
| tsíik | izquierda |
| tsíik k’ab | mano izquierda |
| tsíil, tíich’ | hebra |
| tsíimin | tapír (animal) |
| tsíimin | caballo |
| tsíits ha’ | bendecir |
| tsikbah, tsikbal | charla |
| tsikbal | departir |
| tsikbal ich ka’atúul máako’ob | diálogo |
| tsikbal, t’aan | platicar |
| tsikbal, tsibalil | cuento |
| tsikbal, tsool | narrar |
| tsikbal, tsool, a’al | relatar |
| tsikbe’en | digno |
| tso’ots | pelo |
| tso’ots, tso’otsel pool, tso’otsel ho’ol | cabello |
| tsol t’aan | intérprete |
| tsol xíimbal | desfilar |
| tsol xikin | aconsejar |
| tsol xikin | consejero |
| tsol xikin, ts’a nu’uk, ch’a’ nu’uk | orientar |
| tsolk’in | almanaque |
| tsool | acomodar |
| tsool | adaptar |
| tsool | clasificar |
| tsool | describir |
| tsool | escorar |
| tsool | explicar |
| tsool | orden |
| tsóol | desarrollar |
| tsool, k’es t’aan, u su’utul hunp’éel t’aan ti’ uláak’. | traducir |
| tsool, t’o’ol | fila |
| tsool, tsol t’aan | explicar |
| tsuub | agutí |
| tsuub, t’u’ul | liebre |
| tsúuk | parque |
| tsuuk, chíin | buche |
| tsuuk, nak’ | panza |
| tsuuk, tso’ots tsíimin | crin |
| tsuuk, tsuukel, nak’ | estómago |
| tsuum | mechón de pavo |
| T-Tsíimin (Tierra de tapires) | Tizimin |
| tu heel k’iin | hasta la vista |
| tu heel k’iin | hasta luego |
| tu ka’atulil, le ka’peel | ambos |
| tu taal u sáastal | aurora |
| tu’ | apestar |
| tu’ | apestoso |
| tu’, tu’ha’an, k’aas, k’aasa’an | podrido |
| tu’, tu’il, book | hedor |
| tu’tal, tu’tah | podrir |
| tu’tal, tu’tah, book’ | podrir |
| tu’u’lu’um (lugar en la isla de los conejos) | Tulúm |
| tu’ub, p’aat | olvidar |
| tu’ubul, sa’atal | equivocar |
| tu’upul, muk’yah | agonizar |
| tu’ux | dónde |
| tu’ux ku le’ebe nook’ | tendero |
| tu’ux ku pa’ak’al hats’uts loolo’ob yéetel hats’uts che’o’ob. | jardín |
| tu’ux ku yúuchul koonol | expendio |
| tuch’ (x) | sonaja de calabazo |
| tuch’ub | señalar |
| tuchkiin | abultar |
| tuk’ | cocoyol |
| tuk’ | trébol |
| tuk’ub | hipo |
| tuláak k’iin | otro día |
| tuláakal | todos |
| tuláakal ba’al ku kanik yéetel ku ka’ansik máak. | cultura |
| tuláakal ba’al yaan yóok’ol kaab. | ambiente |
| tuláakal ba’alche’o’ob hilankil u máano’ob | reptil |
| tuláakal k’iin | todos los días |
| Tuliha’ (lugar de aguas grandes) | Palenque |
| tulix | libélula |
| tumen | porque |
| tumen, tu yo’olal, yóok’lal | por |
| tunk’ul | tambor |
| tunkuruchu, kulte’ | buho |
| tup k’áak’ (h) | bombero |
| tusbel | ocupar |
| tuskep | vacilar |
| túub | saliva |
| túub, háak túub | escupir |
| tuuch | molleja |
| tuuch | ombligo |
| tuuch’ub, e’es | apuntar |
| túuchul, háayal, ts’áamal | posar |
| túuk, múul, múuch’ tsúuk | montón |
| tuukul | acordarse |
| tuukul | idea |
| tuukul | meditar |
| tuukul | mente |
| tuukul | pensamiento |
| tuukul | pensar |
| tuukul | reflexionar |
| tuukul may | fantasía |
| tuukul u tukla’al wáa ba’ax táanil ti’ u meenta’al | premeditación |
| tuukul, na’at | juicio |
| tuukul, na’at | razonar |
| tuukul, oks óol | creer |
| tuukul, péek óol | sospecha |
| tuukul, yah tu yool | afligido |
| tuukul, yah tu yool | triste |
| tuul | desbordar |
| tuul | rebosar |
| tuul k’i’ik’ | hemorragia |
| túulis, chika’an chúuka’an | entero |
| túulis, tuláakal, chuka’an | total |
| túulis, tuláakal, láah, bul | todo |
| túum | probar |
| túum | prueba |
| túumben | nuevo |
| túumen | ya que |
| túun | donde |
| túunbenkun | actualizar |
| tuunich | piedra |
| tuunich ch’ooh, k ’áak’ ch’ooh | azul turquesa |
| tuunkuy | calcañal |
| tuunkuy | talón |
| túunt | catar |
| tuup | apagar |
| tuup | arete |
| tuup | borrar |
| tuus | chasco |
| tuus | engañar |
| tuus | engaño |
| tuus | fingir |
| tuus | mentir |
| tuus | mentira |
| tuus, toop | traición |
| tuus, toop | traicionar |
| tuux | difundir |
| tuux | hoyuelo |
| túux | enviar |
| tuux (x) | guajolota |
| tuux (x) | pava (hembra) |
| túux t’aan, túuxbil t’aan | recado |
| túux, tusbeel | mandar |
| túux, túuchi’ | remitir |
| túuxt | despachar |
| T-Xiib (Lugar de hombres) | ciudad del Carmen |
| u báabaxta’al xch’up | mancillar |
| u baakel keléembal | omóplato |
| u bak’el k’éek’en | carne de cerdo |
| u bak’el kaan | carne de serpiente |
| u bak’el kaax | carne de gallina |
| u bak’el kéeh | carne de venado |
| u bak’el t’u’ul | carne de conejo |
| u bak’el taman | carne de cordero |
| u bak’el úulum | carne de guajolote (pavo) |
| u bak’el wakax | carne de res |
| u beel wakax k’áak’ | riel |
| u beeta’al hunp’éel ba’al he’ex u nu’ukulil tu’ux ts’a’abale’. | amoldar |
| u beil, u behil | dirección |
| u bin u kahnáalilo’ob hunp’éel kaah | despoblar |
| u bo’onol wáa ba’ax yéetel ta’an yétel ha’ | lechar |
| u buul máak yéetel taak’in. | apostar |
| u háal k’aak’náab, u chi’ k’áak’náab | costa |
| u hach ma’alobtal máak wáa he’ ba’axake’. | auge |
| u hanal máak oka’an k’iin | cenar |
| u heel nook’ | muda de ropa |
| u heel, heela’an | divergente |
| u hela’anil t’aan ku síihil ti’ u na’ t’aan | dialecto |
| u ho’ol nah | tejado |
| u huum kaal, t’aan | voz |
| u k’a’alah waacho’ob tu mahilo’ob. | acuartelar |
| u k’aab muliix | jugo de limón |
| u k’aab pak’áal | jugo de naranja |
| u k’aabil ki’ | vino tinto |
| u k’áasil nah | aposento |
| u k’áaxil kaah, u lu’umil kaah | ejido |
| u k’iini táan u báaxlaantkuba ba’alche’o’ob. | brama |
| u k’uux yik’el che’ wáa nook’. | apolillar |
| u ka’ meenta’al wáa ba’ax | repetir |
| u ka’analil | alteza |
| u ka’analil | altura |
| u ki’imak óol k’iin kaba’ | feliz cumpleaños |
| u koh ch’íich’, u ni’ ch’íich | pico de ave |
| u kúuchil ta’ | letrina |
| u kúuchil tu’ux ku ko’onol ha’ ku káalkunsik máak | taberna |
| u kúuchil tu’ux ku ko’onol wa ku meyahta’al k’at. | alfarería |
| u kúuchil tu’ux ku kutal ta’ máak. | bacín |
| u kúuchil tu’ux ku ta’aka’al wáa ku líi’sa’al hu’uno’ob. | archivo |
| u kúuchil tu’ux ku ts’a’abal nook’ | ropero |
| u kúuchil u báaxta’al boola’ wáa wóolis. | cancha |
| u kúuchil u meenta’al ba’alo’ob | fábrica |
| u kúuchil u meenta’al ba’alo’ob yéetel che’ | carpintería |
| u kúuchil u pa’ayal wakax | ruedo |
| u kúuchil wáa u nahil tu’ux ku ta’aka’al ba’alo’ob. | bodega |
| u meenta’al hunp’éel ba’al he’ex uláak’e’. | copiar |
| u meenta’al ka’atéen hunp’éel ba’al | duplicar |
| u meenta’al wáaba’ax yéetel ya’abach muuk’ | violencia |
| u meyah máako’ob ku meentko’ob ba’alobb yéetel u k’abo’ob bey xan yéetel u mehen nu’ukulo’ob. | artesanía |
| u mulixil u pool máak | rizo |
| u n’ukul tia’al u p’o’obol k’ab | lavabo |
| u n’ukul tu’ux ku pahkúunsa’al he’; u n’ukul tu’ux ku ts’a’abal mehen paalal ma’ k’uchuk u k’iinil u síihili’. | incubadora |
| u nah k’éek’en, kuuchil tu’ux ku k’a’alal k’éek’en. | chiquero |
| u nahil koonol ts’aak | farmacia |
| u nahil koonol ts’aak, u nahil wáa u kúuchil tu’ux ku meenta’al yéetel ku ko’onol ts’aako’ob. | botica |
| u nahil tu’ux ku k’a’alal wakaxo’ob yéetel xan tsíimino’ob. | establo |
| u nahil tu’ux ku káaltal yéetel ku yóok’ot máak. | cabaret |
| u nahil tu’ux ku much’tal máako’ob u yohelo’ob ya’ab ba’al. | academia |
| u nahil tu’ux ku yúuchul ts’iis. | burdel |
| u nahil wenel | dormitorio |
| u ni’ polok chooch | apéndice |
| u nu’ukbes, tsool, ts’aa un’uk, a’al | declarar |
| u nu’ukul hóohochil tu’ux ku láala’al wáa ba’ax. | molde |
| u nu’ukul tu’ux ku ts’a’abal hanal wáa he’ ba’axak tia’al haantbile’ | plato |
| u nu’ukul tu’ux ku ts’a’abal taak’in | monedero |
| u nu’ukul tu’ux ku ye’esa’ah koonol. | aparador |
| u nu’ukul tu’ux ku yúuchul p’o’ | batea |
| u nu’ukul u bisa’al wáa u li’isa’al ts’aak. | botiquín |
| u nu’ukulil u ta’aka’al taak’in | alcancía |
| u nu’ukulil u ts’a’abal sohol wáa u kúuchil tu’ux ku pu’ulul. | basurero |
| u p’áatal máak he’elel wáa wenel ti’ k’aax. | acampar |
| u p’áatal mina’an wáa ba’ax | escasez |
| u p’iisil mil meetroso’ob | kilómetro |
| u piixil ich | antifaz |
| u sa’asa’al u si’ipil máak. | amnistía |
| u ta’anil lool ts’o’ok u k’antal | polen |
| u táaxil u yóok’ol pak’ik nah | azotea |
| u tia’al | suyo (suya) |
| u tohol mahan | alquiler |
| u ts’a’aba yohéeta’al hunp’éel ba’al. | avisar |
| u ts’a’abal wáa u meyah túumben ba’al | estrenar |
| u ts’íibil ba’alo’ob ucha’an, ku meenta’al ti’ hunp’éel kaah, ba’alo’ob yaan yéetel ba’alo’ob. | monografía |
| u ts’íibil tuláakal huum ku ya’ala’al ken t’aanak máak. | abecedario |
| u ts’íibil tuláakal huum ku ya’ala’al ken t’aanak máak. | alfabeto |
| u ts’íibil u kuxtalil huntúul máak. | biografía |
| u ts’íibta’al wáa ba’ax yóok’ol che’ | xilografía |
| u ts’íibta’al wáa u bo’onol u yoochel hunp’éel ba’al | dibujar |
| u tse’elel u ye’el u keep ba’alche’ wáa xiib | castrar |
| u tsikbalil wáa u xookil ba’ax ucha’an | historia |
| u tsuukel wakax meenta’an tia’al haantbil | mondongo |
| u un’ukul tu’ux ku ts’a’abal kayo’ob. | acuario |
| u xéexet’al che’, tuunich wáa uláak’ ba’alo’ob | astilla |
| u xikiin k’aak’ | encendedor |
| u xo’otol u ye’el u keep ba’alche’ wáa may | capar |
| u xookil u ha’il yóok’ol kaab | hidrografía |
| u xookil u wíinklil máak. | anatomía |
| u xookil yóok’ol kaab | geografía |
| u ya’ala’al tu’ux yéetel ba’ax k’iin kun u yiluba máako’ob; t’aanbail. | citar |
| u yaak’ peel | clítoris |
| u yaakunta’al táanxel kaahil | xenofilia |
| u yaakunta’al táanxel kaahil | xenofobia |
| u yawat taman | balido |
| u yokolta’al máak tumen u yéet máakil | secuestrar |
| u yoksa’al hunp’éel ba’al ti’ uláak’ | ingerir |
| u yúuchul loob | accidentar |
| u’ul, k’uchul, kóohol | llegar |
| u’ulab | huésped |
| u’ulab, xíimbal | visita |
| u’uy | escuchar |
| u’uy | oir |
| u’uy | sentir |
| u’uy t’aan | acatar |
| u’uy t’aan | obedecer |
| u’uyba nohchil, u’uyba noh ba’al | presumir |
| uh | luna |
| uk | siete |
| uk’ | piojo |
| uk’ | tomar (líquidos) |
| uk’ah | sed |
| uk’ul | beber |
| uk’ul | desayunar |
| uk’ul | desayuno |
| uk’ul tu yóo’lah uláak’ máak | brindar |
| uk’ul, uk’uh | bebida |
| uklahun | diecisiete |
| uláak’ | otro |
| un’ukul ku síiskuntik ba’alo’ob | refrigerador |
| un’ut’ | angosto |
| unah, páahtal | posible |
| utia’al | de |
| utiúu (canis latrans) | coyote |
| uts | acreditar |
| uts | amable |
| uts bisbah yéetel he’ máaxake’. | amistad |
| uts tu yich | apasionar |
| uts tu yich, uts tu t’aan | afición |
| uts, utsil | virtud |
| utsil | amabilidad |
| utsil | bondad |
| utskiin | corregir |
| utskin | acondicionar |
| utskin | ataviar |
| utskin | rectificar |
| utskin | remediar |
| utskin | reparar |
| utskin nook’ | zurcir |
| utskin, ma’alobkin | arreglar |
| utskin, túumbenkun | remozar |
| utskinah | hojalatero |
| utstal | sanar |
| utstal, tohtal óol | sanar |
| úuchben | antaño |
| úuchben baako’ob wáa sóolo’ob kimen máako’ob wáa ba’alche’o’ob | fósil |
| úuchben, laab | antiguo |
| úuchben, laab | añejo |
| úuchbenil | antigüedad |
| úuchbental | añejar |
| úuchbental, ch’iihil | caducar |
| uuchul | realizarse |
| uuchul | tener oportunidad |
| úuchul | acaecer |
| úuchul | acontecer |
| úuchul | suceso |
| úuchul | suscitar |
| úuchul, máan | suceder |
| úukum soots’ | vampiro |
| úukum, tsuutsuy, sakpakal | paloma |
| úul | faringe |
| úul, kaal | yugular |
| úul, u beel hanal, u behil hanal | esófago |
| úul, yúul | traquea |
| úulum tso’ (h) | guajolote |
| úulum, tso’ | pavo |
| úumbal | balancear |
| úumbal, úumbah, pik’ | mecer |
| úuntulis | botón (de flor) |
| úuntulis, úunturis | capullo |
| uusáan (x) | salpullido |
| uust | soplar |
| uuts, uts máak | benévolo |
| úuts’, úuts’ben, ch’a’ book | oler |
| úuts’ben, uuts’, ch’a’ book | husmear |
| Uuyut’aan (lugar donde no se entiene nada) | Yucatán |
| uyok’ol chi’ibal peek’ | aullar |
| wa | interrogación |
| wa | o (conjunción) |
| wa ba’ax | algo |
| wa hayp’éel | alguna |
| wa ma’e | no (condicional) |
| wa maax | aguien |
| wa maax | alguno |
| wa’akun, líik’s, meent | edificar |
| wa’akun, tohkin, t’echkun | erguir |
| wa’akun, wa’atal | inmovilizar |
| wa’atal, he’elel | estacionar |
| wa’atal, wa’akun, he’elel | paralizar |
| wa’atal, wa’akun, he’elel | parar |
| wa’atal; xu’ulul, níikil, nikkun | estancar |
| wáa, wale’, úuchak, úuchak, binaki’ | quizá |
| waach’ | desabrochar |
| waach’, cha’ | desatar |
| waach’, wach’k’ahal, k’áaxil, tirix ta’ | diarrea |
| waah | pan |
| waah | tortilla |
| waak’ | detonar |
| waak’ | urdir |
| waak’ k’áan | urdir hamaca |
| waak’, ba’al ku | dinamita |
| waak’, wáak’al, tuup’ | estallar |
| waak’, wáak’al, xíik, xíikil | explotar |
| wáak’al, tip’ix | crepitar |
| wáak’al, waak’ | explosión |
| waal (x) | hija |
| waats’, wuuts’, koop, ch’ootol | curva |
| waats’, wuuts’, wuuts’ul | doblez |
| waax, ooch | zorro |
| wáay (h) | brujo |
| wáay (h), pulya’ah (h) | hechicero |
| wáay (x) | bruja |
| wáay (x), pulya’ah (x) | hechicera |
| wáay, ba’aba’al, ha’as óol | fantasma |
| wáay, ba’ba’al | espanto |
| waay, ma’as | corroer |
| wáay, pul ya’ah | hechizar |
| wáayt, pul ya’ah | embrujar |
| wach t’aan | mexicano (idioma) |
| wach t’aan | náhuatl (idioma) |
| wach wíinik | azteca |
| wach wíinik | mejicano |
| wach wíinik | mexicano |
| wach’ iit, k’áaxil | canalera |
| wach’k’ahal | deshidratación |
| wak | seis |
| wak’ | reventar |
| wak’ ts’oon, ts’oon | disparar |
| wakax | ganado |
| wakax | res |
| wakax yan u p’uus | cebú |
| wakax, ch’upul wakax | vaca |
| waklahun | dieciséis |
| walak’ | hojear |
| wale’ | tal vez |
| walk’ahal, tselk’ahal | volcar |
| wawa | autobús |
| waxak | ocho |
| waxaklahun | dieciocho |
| wayak’ | visión entre sueños |
| wayak’, k’ak’as náay | pesadilla |
| waye’, weye’ | acá |
| wayil, máasewáal, siknáal | nativo |
| wayile’, weyile’ | autóctono |
| wayúum | huaya |
| weech (dasypus novemcintus) | armadillo |
| week, tiix, láal, k’iit | derramar |
| wéel | chaquiste |
| weens | adormecer |
| weeret’ | sabañón |
| weet | marca |
| weet’ | impedir |
| weet’ | prohibido |
| weet’ | prohibir |
| weet’il | prohibición |
| weey | querido |
| weey (h), k’eech (x) | amante |
| wenekbal | durmiente |
| wenel, weneh | dormir |
| wi’ | tubérculo |
| wi’ih, taakil hanal | hambre |
| wi’it’, maaya wíinik | aborigen |
| wi’it’, maaya wíinik | indígena maya |
| wíinik yaan kok se’en ti’ | asmático |
| wíinik, máak | individuo |
| wíinik, máak, lu’um kaab | humano |
| wíinik, may | hombre (humano) |
| wíinikil | humanidad |
| wíinkil | forma |
| wíinkil, wíinklil | armazón |
| wíinkil, wíinklil, kukut, wíiklal | cuerpo |
| wíinklil, wíinkilil | organismo |
| wiits, noh k’aax, múul | montaña |
| wiits, pu’uk | sierra |
| wiits, tiits’ | salpicar |
| wiits’ | pringar |
| wiix | mear |
| wiix | orina |
| wiix | orinar |
| wits tu’ux ku hóok’ol k’áak’ wa ba’ax k’iin. | volcán |
| wo’ | pitahaya |
| wo’oh | zumbido |
| wol k’ab, tap’ k’ab | puño |
| wol poch’ | cantil (animal) |
| wool, wóolis | bollo |
| wóol, wóolis | globo |
| wóolis | bola |
| wóolis | círculo |
| wóolis | redondo |
| wuts’k’alak, wuwuts’ki, ma’ chichi’ | flexible |
| wuuts’ | doblar |
| wuuts’, koots’ | arrollar |
| wuuts’, looch, p’uun | arquear |
| wuuts’, paak | pliego |
| wuuts’il nook’ | alforza |
| xa’ak, péeks, chíikt | revolver |
| xa’ak, ts’aaxa’ak | condimentar |
| xa’ak, xa’ak’kun | barajar |
| xa’ak, xe’ek’ | revoltura |
| xa’ak’ | condimento |
| xa’ak’ | ingrediente |
| xa’ak’ | recaudo |
| xa’ak’, xe’ek, ya’ach’ | mezcla |
| xa’an | huano |
| xa’an | palma |
| xa’an | palmera |
| xa’an, bóom | guano |
| xa’anil nah, paasel | jacal |
| xa’axak’ pool | despeinar |
| xa’ay | bifurcación |
| xa’ay, tóoxche’ | horqueta |
| xaab | trasplantar |
| xaab, taab, hulbe’en | resembrar |
| xáach, xáache’b | peinar |
| xáache’b | peine |
| xaak, p’ool | ampolla |
| xaak, xúuxaak | canasta |
| xáak, xúuxak | cesto |
| xáak’ab | paso |
| xaankun, p’áatal paachil | atrasar |
| xáantal | demorar |
| xáantal | perdurar |
| xáantal | tardar |
| xáantal, úuchbental | durar |
| xaay chi’, tu’ux ku táak’al wáa ba’ax. | comisura |
| xaay, xa’ay | cruce |
| xamach | comal |
| xaman | norte |
| xaman, ti’ xaman | boreal |
| Xamanha’ (agua del norte) | Playa del Carmen |
| xanab | calzado |
| xanab | sandalia |
| xanab | zapato |
| xanab, xanab k’éewel | alpargata |
| Xapo’o | Japón |
| xapo’o t’aan | japonés (idioma) |
| xapo’o wíinik | japonés |
| xe’ek | ensalada |
| xe’ek’ | revoltillo |
| xe’ep’, le’ep’ | pellizcar |
| xeeh | vomitar |
| xeeh | vómito |
| xéek | montura |
| xéet; xéet’el, káach, xoot | fragmento |
| xéet’ nook’ tia’al u yúuchul cho’ | paño |
| xeet’, tsi’ik | destrozar |
| xéet’, xóot’, búuh, ts’íit | raja |
| xéet’, xóot’, yala’ | retazo |
| xéexet’al | añicos |
| Xelha’ (Lugar donde se esparce el agua) | Xelhá |
| xet’ | parte |
| xet’ óol, náaks óol, ts’íikil | desesperación |
| xi’ipaal | niñez |
| xi’ipal, táankelem | joven |
| xiib | desvanecer |
| xiib | macho |
| xiib | masculino |
| xiib | varón |
| xiib (h) | hombre (vaón) |
| xiib maanal ti’, huntúul u yichamo’ob wáa yatano’ob. | polígamo |
| xíib, xi’ix mukuy | erizar |
| xiibil | viril |
| xiibil ba’alche’ | macho (animal) |
| xiibil tamaan (ovis aries) | carnero |
| xiibil wakax | toro |
| xiibil wakax (bos indicus) | buey |
| xiich’ | tendón |
| xiich’, muuk’, bak’ | músculo |
| xiik lah | bofetada |
| xiik’ | ala |
| xiik’ | axila |
| xiik’ | sobaco |
| xíimbah, xíimbal | visitar |
| xíimbal máak, meeyhil máak (h) | peón |
| xiimbal, bin | marchar |
| xíimbal, máan | paseo |
| xíimbal, máan | transitar |
| xíimbal, xíinbah | caminar |
| xíinbal, xíinbah | ambular |
| xíinbal, xíinbah, máan | andar |
| xíinxinbal | peregrinar |
| xíiw | hierba |
| xíiw | yerba |
| xiix, yala’ | desperdicio |
| xiix, yala’ | sobra |
| xiixkun | astillar |
| xik’nal | volar |
| xik’nal | vuelo |
| xikin | oído |
| xikin | oreja |
| xikin, ook, k’a | asa |
| xikin, ook, k’ab | asidero |
| ximbal | irse |
| ximbal, biin | dirigir |
| ximbal, máan | pasear |
| xok k’iin | cabañuelas |
| xolkin, xóol píix | arrodillar |
| xoltal, xoltah, xolkin | hincar |
| xóob, xuuxóob | silbar |
| xóob, xuuxóob | silbido |
| xook | clase |
| xook | cuenta |
| xook | enumerar |
| xook | lección |
| xook | lectura |
| xook | leer |
| xook | número |
| xook, kaanbal | estudiar |
| xook, ts’aa | sumar |
| xook, tsikbal, a’al | contar |
| xookilil | numeración |
| xóolte’ | bastón |
| xoot | operar |
| xoot, luk’s | amputación |
| xoot, xoot’ | amputar |
| xóot’ | tramo |
| xóot’ nook’ | trapo |
| xóot’, káach, xéet’, kóots, háat | trozo |
| xoot’, kúul | mutilar |
| xóot’, xéet’, káach, kóots | pedazo |
| xooy | orzuela |
| xot k’iin | plazo |
| xot kaal, k’up kaal, ch’ak, kúul kaal, luk’s kaal | degollar |
| xot’ beh | atajo |
| xot’ k’áax | deslindar |
| xot’ k’iin | sentenciar |
| xot’ k’iin, pul k’iin | condenar |
| xotob, xooteb, etsnaab | cuchillo |
| xpéelon | espelón (planta) |
| xtansia | finca |
| xtokoy | baldío |
| xtol, xtol che’ | macana |
| xu’uk, multun | mojón |
| xu’uk’, multun | mojonera |
| xu’uls, chéehs | aniquilar |
| xu’uls, ts’o’oks | anular |
| xu’uls, wa’akun | interrumpir |
| xukul (x) | verdolaga |
| xunáan (x), ko’olel | señora |
| xunáan, ko’olel | dama |
| xunáan, ko’olel | matrona |
| xuuch, chu’uch | absorber |
| xúuch, háap | sorber |
| xúuch, háap, luuk’ | sorbo |
| xuul | meta |
| xuul, ni’, ts’ook, p’iich | extremo |
| xuul, ts’ook | límite |
| xuul, ts’ook, naak | fin |
| xuul, xuul u lu’umil hunp’éel kaah | frontera |
| xuulubil taman | cabra |
| xuulubil taman | chivo |
| xuup | consumir |
| xuup | derrochar |
| xuup | gastar |
| xuup, ts’o’ok | agotar |
| xuux (vespa vulgaris) | avispa |
| xuux, paak’ xuux | avispero |
| xúux, xúuxaak | canasto |
| xuuxub | chiflar |
| ya’ | zapote |
| ya’ab | abundancia |
| ya’ab | bastante |
| ya’ab u ts’aik u yich wáa u yaal | fértil |
| ya’ab, ya’abach, ya’abil, nohochil | cantidad |
| ya’ab, ya’abal, múuch’ | multitud |
| ya’abkun | multiplicar |
| ya’abkun, nohochkun | acrecentar |
| ya’abkun, nohochkun | aumentar |
| ya’abkun, nuup’ | agregar |
| ya’abtal | abundar |
| ya’abtal, nohochtal | propagar |
| ya’ach’, chok’ (x), chok’ob | sopa |
| ya’ach’, xa’ak’ | amasar |
| ya’al | mollera |
| ya’ax | verde |
| ya’ax chich hun | jade |
| ya’ax p’aak | tomate verde |
| ya’axche’ | ceiba |
| Ya’axkaaba’ (Lugar del nombre verde) | Yaxkaba |
| ya’axkach | mosca |
| ya’axtal, áak’tal | reverdecer |
| yaab, pik’taan | abundancia |
| yaach | aguijón |
| yaach’ | aplastado |
| yaach’, yeets’, peets’ | exprimir |
| yaach’, yuuch’ | deformar |
| yaah | grave |
| yaah, chi’ibal, k’i’inam | doler |
| yaah, loob | herida |
| yaah, talam | difícil |
| yaah, yaakunah | amor |
| yaahtal | agravar |
| yaahtal, muk’yah, nohchil | coma |
| yaahtal, tu’tal | infectar |
| yaakun | adorar |
| yaakun | afecto |
| yaakun | amar |
| yaakun | cariño |
| yaakun | enamorar |
| yaakun yaabil, tsiik | venerar |
| yaakun, yaabil | apreciar |
| yaakuna’an, óota’an | amado |
| yaakunah | aprecio |
| yaakunah óol | devoción |
| yáal | capa |
| yaam, k’óom taam | concavidad |
| yáam, xiik, xiiki | grieta |
| yaan | tener |
| yaan, antal | haber |
| yáanal lu’um | sótano |
| yáanal lu’um | subterráneo |
| yáanal, yaalan, kaabah, kaabal | debajo |
| yaanyan, yaanyan k’áat | súplica |
| yáax k’aab yiim ko’olel wáa ch’upi ba’alche’ ku ts’aik ti’ u yaal. | calostro |
| yáax k’iin | primavera |
| yáax k’iin, noh k’iin | sequía |
| yáax xiib yóok’ol kaab. | adán |
| yáax, táanil | primer |
| yáax, táanil | primero |
| yaaxil | al principio |
| yáaxil | en primer lugar |
| yáaxkun, paybe’enkun | anticipar |
| yaayan k’áat | rogar |
| yah | llaga |
| yah óol | aflicción |
| yah óol | pesar |
| yah óol, k’a’a’hal iik’ | arrepentirse |
| yah óol, ts’íibol | envidia |
| yah óolt | deplorar |
| yah, chi’ibal, k’i’inam | dolor |
| yah, yahil loob | lesión |
| yahkun óol, subtal | apenar |
| yahtal | llagar |
| yak | gato motés |
| yal peek’ | bazo |
| yala’, xiix | resto |
| ye’el uk’ | liendre |
| yeeb | neblina |
| yeeb | niebla |
| yeeh | filo |
| yéetel, kux | y (conjunción) |
| yeh | afilado |
| yeh | agudo |
| yi’h, tak’aan | maduro |
| yi’ih | espiga |
| yi’ihankil, p’o’chahal | espigar |
| yich hu’un, táan hu’un | página |
| yiib, yaal, puuk’ | derretir |
| yiik | arado |
| yik’al k’áak’náab | brisa |
| yik’el | gorgojo |
| yiknal | con él |
| yiknal | junto a él |
| yiknal, yéetel | con |
| yo’och ba’alche’o’ob | forraje |
| yo’och mehen kaab | jalea |
| yo’om | preñada |
| yo’om, yo’omchaha’an, ko’ha’an | en estado de |
| yo’om, yo’omtal | preñez |
| yo’omkin, yo’omtal | embarazar |
| yo’omtal | concebir |
| yoochel he’ ba’axake’ | retrato |
| yóok’ol kaab | universo |
| yóol ts’oon | bala |
| yóol ts’oon | cartucho |
| yóol ts’oon | munición |
| yóol ts’oon; ts’oon, ch’iin | tiro |
| yóomtal, pahtal, su’uts’tal | fermentar |
| yoot’, peech’ peets’ | compresión |
| yoot’el k’eek’en tsaha’an tia’al jaantbi. | chicharrón |
| yuuch’ | achatar |
| yuuch’, yaach’ | arrugar |
| yuuk | venadito |
| yúul | bruñir |
| yuum nohoch yuum, halach wíinik, tatich, nohochil | jefe |
| yuum, taat, nohoch máak | señor |
| yuum, taat, taatáa | padre |
| yuum, taat, taatáa | papá |
| yuum, yuumil, ts’uul | amo |
| yuumil wakaxo’ob | ganadero |
| yuumil, nohchil | dueño |
| yuumtsil | Dios padre |
| yúuntun | honda |
| yuuy | lunar (de la piel) |
| yúuyum | yuya (animal) |
| Clasificación Familia Lingüística Maya | ||
| Tronco | Subgrupo | Lengua |
| Huastecano | Huasteco | |
| Chicomucelteco † | ||
| Yucatecano | Yucateco | |
| Lacandón del sur | ||
| Lacandón del norte | ||
| Mopán | ||
| Itzaj | ||
| Cholano - Tzeltalano |
Cholano | Chontal |
| Chol | ||
| Chortí | ||
| Choltí † | ||
| Tzeltalano | Tzotzil | |
| Tzeltal | ||
| Q'anjobalano mayor |
Chuj - tojolabal |
Tojolabal |
| Chuj | ||
| Q'anjobalano | Q'anjobal | |
| Akateko (Poptí) | ||
| Jakalteco | ||
| Mochó | ||
| K'iche'ano - mameano |
Mameano | Mam |
| Teko (Tekiteko) | ||
| Ixil | ||
| Awakateko | ||
| K'iche'ano | Q'echi (Kekchí) | |
| Uspanteko | ||
| Poqomchi' | ||
| Poqomam | ||
| Sakapulteco | ||
| Sipakapense | ||
| K'iche' | ||
| Kaqchikel | ||
| Tz'utujil | ||
Dentro de la familia lingüística Maya, podemos identificar 5 troncos que incluyen muchas lenguas que se hablan en regiones de México, Guatemala, Belice, Honduras y El Salvador.
|
Mapa de las naciones mayas y sus lenguas Preparado en 1934 para el Maya Society Quarterly e impreso por la Imprenta Nacional, Guatemala. Muestra la distribución de las naciones y lenguas mayas del sur de México, Guatemala y el occidente de Honduras, en el período de alrededor de 1000 a 1500. El mapa se basa en la investigación de William E. Gates (1863-1940), un mayista estadounidense y coleccionista de manuscritos mesoamericanos. |
Según el lingüista estadounidense Terrence Kaufman, hace unos 4000 años, en esta área dominaba una lengua - Protomaya - que resultó la raíz común de muchas otras que comenzaron a desplegarse, diferenciarse y a crecer en corrientes con diferente dirección.
Toda esta familia muestra características básicas que no tienen ninguna relación con otras lenguas nativas.
En la actualidad existen más de cinco millones de personas que hablan alguna lengua maya, cifra que permite a esta familia lingüística ocupar un importante lugar, en cuanto a número de hablantes, entre las lenguas indígenas del continente americano. Esta situación numérica destierra la idea popular de que los mayas, después del periodo Clásico (250 a 900 d. C.), habían casi desaparecido.
Fuentes:
Diccionario: http://vocabulario.com.mx/diccionario
Clasificación Familia Lingüística: El maya yucateco en la formación de estudiantes de lingüística de la Escuela Nacional de Antropología e Historia. Israel Martínez Corripio. Elaboración hecha a partir de las propuestas de Campbell y Kaufman (1985), Campbell (2007) y Wichmann y Brown (2003).