Lengua Rapanui. Diccionario Rapanui - Español
| Rapanui | Español |
| Rapanui | Español |
|---|---|
| ’a'aru | atrapar |
| ’anānā | piña, ananá |
| ’anirā 'ā | luego |
| ’aɳapō | anoche |
| ’aɳapō era | anteanoche |
| ’aɳarinā | hoy |
| ’aɳataiahi | ayer |
| ’aɳataiahi era | anteayer |
| ’ao | mando |
| ’ao era ’ā, pō era ’ā | la madrugada |
| ’ao popohaɳa | el amanecer |
| ’api | cubrir, tapar |
| ’apō | mañana |
| ’apō era | pasado mañana |
| ’ara | despertar |
| ’arero | gusto |
| ’eo-'eo | gris |
| ’i 'uta era, ki 'uta era,a 'uta era | allá arriba, hacia allá arriba |
| ’i 'uta, ki 'uta, a 'uta | arriba (tierra adentro), hacia arriba |
| ’i haho, a haho, pe haho, mai haho | afuera, por afuera, hacia fuera, desde afuera |
| ’i he?, i kona hē? | ¿dónde? |
| ’i mu'a, a mu'a, pe mu'a, mai mu’a | adelante, por adelante, para adelante |
| ’i nei, ki nei, a nei | aquí, acá, por acá, por aquí |
| ’i ra hora era | en aquel tiempo |
| ’i raro, a raro, pe raro, mai raro | abajo, por abajo, para abajo, hacia abajo, desde abajo |
| ’i roto, a roto, pe roto, mai roto | adentro, por adentro, hacia adentro, desde adentro |
| ’i ruɳa, a ruɳa, pe ruɳa, mai ruɳa | arriba, por arriba, para arriba, hacia arriba, desde arriba |
| ’i te ahi-ahi | es en la tarde |
| ’i te ahi-ahi pō | al atardecer |
| ’i te pō | en la noche |
| ’i te' pō, 'ao nui | de noche, demasiado tarde |
| ’i tu'a, a tu'a, pe tu'a, mai tu'a | atrás, por atrás, para atrás, hacia atrás, desde atrás |
| ’ī’ītā | papaya |
| ’ina a au e ko e’a | no saldré |
| ’ina a au e ko oho mai | no vendré |
| ’ina a koe ko reo-reo | no debes mentir |
| ’ina a koe ko toke | no debes robar |
| ’ina a koe ko unu i te 'ava, o ta'e au ro atu ki a koe | no bebas vino, puede hacerte daño |
| ’ina ko haka ’o'one ta'a taoa | no ensucies tus cosas |
| ’ina ko ihi-ihi tu'u kahu | no rompa su vestuario |
| ’inika | morado |
| ’iɳoa | nombre |
| ’iorana | hola, buenos días, buenas tardes, buenas noches, adiós. |
| ’ohi | escoger, seleccionar |
| ’oi | alejarse, retirarse |
| ’ori | bailar |
| ’oti | concluir |
| ’ui | preguntar |
| ’uri-uri | negro |
| ā | juntar, arrear |
| a au | yo |
| a au ena 'ā! ’eakoe? | estoy más o menos, ¿y tú? |
| a au tako'a | yo también |
| a hē? | ¿cuándo? |
| a ia | él o ella |
| a koe | tú |
| a kōrua | vosotros (as), ustedes |
| a māua | nosotras |
| a nei, ate pa'eɳa nei | ellos (as) están bien |
| a nei, ate pa'eɳa nei | por aquí, a este lado |
| a’ai?, o'ai? | ¿de quién? |
| a’au, o'ou | suyo, suya |
| aerevaka | alejarse del bote |
| ahi | fuego |
| ahu | plataforma ceremonial |
| āi | haber |
| āke | quejarse |
| ako | ajo |
| aku-aku | espíritus nocturnos |
| amahiɳo | persona peligrosa |
| amurama'a | mesa |
| ana | cueva |
| ana haɳa koe | por favor |
| anakena | cueva del pájaro kena |
| aɳa | trabajar |
| aɳahuru | decena |
| arāua | ellos (as) |
| ariki | rey, jerarca |
| ariɳa | cara |
| aroha | saludar |
| ata ki hē? | ¿hasta dónde? |
| āu | gustar |
| aura'a | sentido, significado |
| ava | grieta, canal |
| avahe | partir, rajar |
| avaota | níspero |
| barūa | espíritus |
| da hetu'u | las estrellas |
| do'e | vía láctea |
| e ’aroha rō a au | la saludaré |
| e e'a rō a au | saldré |
| e hā | cuatro (4) |
| e ha'atura a koe ki tu'u matu'a | debes obedecer a tus padres |
| e ha'uru a koe | debes dormir |
| e hapa’o tu'u more | tenga cuidado con su herida |
| e hia? | ¿cuántos? |
| e hitu | siete (7) |
| e hoki 'otea mai a kōrua | vuelvan temprano |
| e hoki tahi mai a kōrua | vuelvan todos |
| e hopu a koe i tu'u rau'oho | debes lavarte el pelo |
| e iva | nueve (9) |
| e kai horou-rou a koe | debes comer pronto |
| e ko hini ana piri haka 'ou a tāua | nos vemos luego |
| e ko hoki haka ’ou mai a au | no vendré más |
| e ma'u haka po-poto a koe i tu'u ma'ikuku | debes usar las uñas cortas |
| e ono | seis (6) |
| e ri -riva no ’ā, ko koa atu ’ā o te 'ai he paparu'au 'e he mamaru’au! | ¡bien, contentos de ser abuelos! |
| e rima | cinco (5) |
| e riva-riva no ’ā a au! | ¡yo estoy bien! |
| e rua | dos (2) |
| e tahi | uno (1); singular. |
| e tata a tāua i te kahu | debemos lavar la ropa |
| e toru | tres (3) |
| e unu ta'a ra’au | tome su remedio |
| e va'u | ocho (8) |
| e varu tu'u rau'oho | debes cortarte el pelo |
| e'a | salir |
| eepe | robusto |
| ēke | montar |
| emu | hundir |
| ha´ere | andar |
| hā´uru | dormir |
| ha'aki | avisar |
| ha'ū'ū | ayudar |
| hae | olor (principalmente el del pescado) |
| haha | boca |
| haha'o | meter |
| hahatu | doblez, pliegue |
| hahine, hahine no mai ’ā, e poto no mai ’ā | cerca, muy cerca |
| hai | con |
| hai aha? | ¿con qué? |
| haipoipo | casarse |
| haito | medida |
| haka | hacer |
| haka ´ara | descendencia |
| haka hū | encender |
| haka ma´itaki | limpiar |
| haka ma'eha | alumbrar |
| haka mana | dar poder |
| haka mata | empezar |
| haka pū | hacer un hoyo, agujerear |
| haka rongo | escuchar |
| hakaāmo | despejar, limpiar |
| hakaatu | probar, intentar |
| hakaaura'a | traducir |
| hakahiti | alzar |
| hakaka'i | tensar |
| hakakore | aniquilar |
| hakaneɳo | aumentar |
| hakapaka | resaltar |
| hakaporeko | dar a luz |
| hakari 'ariɳa ora | paralelepípedo |
| hakari 'ohu | cilindro |
| hakari 'ohu moko | cono |
| hakari ’ariɳa tahi | cubo |
| hakari taimana moko | pirámide |
| hakata'a | separar |
| hakatere | gobernar, conducir |
| hakatiaki | hacer guardar, vigilar |
| hakatikera | mostrar |
| hakau'i | revisar |
| hanere | centena |
| hanga | caleta, bahía. |
| hanga-hahave | caleta del pez volador |
| hanga-hoonu | caleta de tortugas |
| hanga-piko | caleta estrecha |
| hanga-roa | caleta ancha |
| hanga-takuare | caleta de las moscas |
| hanua-nua-mea | arco iris |
| haɳu | energía, esfuerzo |
| hao | alinear |
| haoa | herir |
| hapa'o | cuidar |
| hapai | levantar algo, levantar |
| hape | faltar |
| hāpī | enseñar |
| haraoa | pan, harina |
| hare | casa |
| hare hāpi | escuela |
| hare pure | iglesia, templo |
| hariu | volverse |
| hata | religión |
| hatatiri | hongo |
| hati | romper, quebrar |
| hatu | señor, dueño, propietario |
| hau | nación, raza |
| hāvare | mentir |
| hāvei | estar arrepentido |
| he | es |
| he 'aroha | saludos |
| he 'aroha ki te rua | saludarse |
| he 'otea | es de día |
| he aha?, e aha ’ā? | ¿qué? |
| he haka aɳi-ani e taɳi kope ’o e tahi me'e | presentar algo o alguien |
| he maururu | agradecer |
| he oho a au he haka ora | me voy a descansar |
| he pō | es de noche |
| hena-hena | rosado |
| heɳa | resplandor |
| hera | amarra, nudo |
| here, haɳa | amar |
| herehoi | pasto |
| heru | pierna |
| heru'u viri | meteorito |
| heruru | estruendo, golpe |
| hetu-hetu | tórax |
| hetu'u | estrella |
| heva | demencia temporal, luto |
| hī | diarrea |
| hiero | rayos del sol (antes del amanecer) |
| hihoi | convertirse |
| hiki | encoger |
| hiko | quitar |
| himene | himno, cántico |
| hinarere | descendencia posterior a los nietos |
| hini | demorar, tardar |
| hiɳa | derribar, derrumbar |
| hipa | desviar |
| ho'o atu | vender |
| ho'o mai | comprar |
| ho'oku | persona conocida |
| ho'ona | desquite, revancha |
| ho'ou | nuevo |
| hoa | tirar |
| hoe | cuchillo |
| hoho'a | imagen, efigie |
| hohoni | aguzar |
| hohora | tender |
| hoki | volver |
| honu | tortuga |
| honui | persona de respeto |
| hopu | bañar |
| hora 'iti | primavera |
| hora nei | ahora |
| hora nui | verano |
| hore | cortar |
| horeko | pantorrilla |
| horeko rima | antebrazo |
| horiɳa | desaliento, desánimo |
| horo | tragar, beber |
| horo'i | borrar |
| horou | veloz, ligero |
| hove o | dar por |
| hū | prenderse el fuego |
| hu'a | moler muy fino |
| hua | fruto |
| hua tahi | hijo único |
| hue | juntar, reunir |
| hūhā | muslo |
| huhū | movimiento brusco (por viento improvisado) |
| huhu | oprimir, quitar |
| huka | insistir en hacer algo, siendo advertido de no hacerlo |
| huki | barreno (para excavar) |
| hune | cubrirse (el cuerpo, una parte del cuerpo) |
| hunoɳa tane | yerno |
| hunoɳa vahine | nuera |
| huɳavai tane | suegro |
| huɳavai vahine | suegra |
| hupe | rocío |
| hupe'e | moco |
| hura | empezar (a trabajar) |
| huri | vaciar, verter, rodar, girar |
| huri maika | planta de plátano |
| huru | figura, forma, manera |
| hurukē-hurukē te hare | diferentes casas |
| hurutia | frutilla |
| huti | tirar de una cuerda, de una red de pesca, izar |
| ī | lleno, pleno, repleto |
| i ’aɳarinā, i te mahana nei | hoy día; este día |
| i rā, ki rā,a nā, a rā | ahí, allí, allá, por ahí, por allá |
| i roto o te hare | dentro de la casa |
| i tai, ki tai era, a 'tai era | allá abajo (a la mar), hacia allá abajo |
| i te po'ā | en la mañana |
| ihi | abrir rasgando |
| iho | reciente |
| ihu | nariz |
| ika | pescado |
| ina a koe ko 'orno, o te au ro atu ki a koe | no fumes, puede hacerte daño |
| intīo | indio |
| ioio | fragmentar |
| iorana te ɳa poki | buenos días niños |
| iorana te taɳa 'apī | buenos días jóvenes |
| iri | subir |
| ivi | hueso |
| ka 'aroha a koe | salude, usted |
| ka aɳa te kōrua aɳa | hagan sus trabajos |
| ka e'a a kōrua ararua | vayan ustedes dos |
| ka e'a tahi | salgan todos |
| ka e’a ki haho, ka e'a | vaya afuera, salga |
| ka hā 'aɳahuru | cuarenta (40) |
| ka hā hanere | cuatrocientos (400) |
| ka ha'ere | camine |
| ka ha'ere tahi | caminen |
| ka ha'ere, ka oho mai ki nei | camine, venga aquí |
| ka hahari tu'u rau'oho | peine su cabello |
| ka hapa'o te ɳa manu ena | vigila, cuida los animales |
| ka hapa’o tu'u kahu o ’o’one rō | cuide su vestuario (no lo ensucie) |
| ka haro'i tu'u ihu | límpiese la nariz |
| ka hitu 'aɳahuru | setenta (70) |
| ka hitu hanere | setecientos (700) |
| ka hopu koe | báñese |
| ka hopu tu'u rau ’oho, te pu'oko | lávese el pelo, la cabeza |
| ka hopu tu'u rima | lávese las manos |
| ka hopu tu'u tariɳa | lávese las orejas |
| ka hopu tu'u va'e | lávese los pies |
| ka hopu tu’u ’ariɳa | lávese la cara |
| ka horo'i tu'u kiriva'e, ko rare-rare 'ā | limpie sus zapatos, tiene barro |
| ka horou ta'a aɳa | apúrate con tu trabajo |
| ka iva 'aɳahuru | noventa (90) |
| ka iva hanere | novecientos (900) |
| ka kokoti tu'u ma'ikuku | córtese las uñas |
| ka kokoti tu'u rau'oho | córtese el pelo |
| ka ma'u mai te vai | trae agua |
| ka moe koe | acuéstese |
| ka noho, ka noho te pepe | siéntense, tome asiento |
| ka oho mai a kōrua ko tu'u matu'a tane | ven con tu padre |
| ka oho mai a kōrua ko tu'u matu'a vahinee | ven con tu madre |
| ka oho mai a nei, ki mu'a | venga para acá, adelante |
| ka oho mai tu'u matu'a vahine | que venga tu madre |
| ka oho mai tu'u matu’a tane | que venga tu padre |
| ka oho tahi mai a nei | vengan todos para acá |
| ka ono 'aɳahuru | sesenta (60) |
| ka ono hanere | seiscientos (600) |
| ka rima 'aɳahuru | cincuenta (50) |
| ka rima hanere | quinientos (500) |
| ka rūa 'aɳahuru | veinte (20) |
| ka rua hanere | doscientos (200) |
| ka tahi hanere | cien (100) |
| ka tahi'aɳahuru | diez (10) |
| ka tahuti | corre |
| ka tahuti tahi | corran |
| ka tata tu'u niho | lávese los dientes |
| ka toru 'aɳahuru | treinta (30) |
| ka toru hanere | trescientos (300) |
| ka uru tu’u kahu mahana o tumu ro koe | abrígate, puedes tener tos |
| ka va'ai mai | dame, deme |
| ka va'u hanere | ochocientos (800) |
| kahu | ropa |
| kahūi | racimo |
| kai | comer |
| kaka maika | hoja seca del plátano |
| kakari | sacar de dentro, extraer |
| kakati | sacar con los dientes |
| kami | satisfacción |
| kane | marchitamiento prematuro del ñame |
| kao | gajo |
| kape | jefe |
| kape'u | aleta de tortuga |
| kapūa | niebla, neblina |
| karā | ala |
| karava | oquedad, cueva pequeña, |
| karo | esquivar |
| karu | semilla |
| kati-kati | crear |
| katiki | halo (del sol o de la luna) |
| kato | coger (frutos, flores, etc.) |
| katu | levantar, alzar |
| kauatu | numeroso |
| kauhaɳa | ingle |
| kauhau | culo, trasero |
| kauva'e | mandíbula |
| kavahīa | eructo |
| kave | filamento, hilillo |
| kavei | mango corto, pedúnculo |
| ke'eke'e | punta sobresaliente |
| ke'i kore | incapacidad |
| keke'u | espaldilla |
| kekehe | lona |
| kenu | marido |
| kerereki | hipo |
| keri | cavar, sacar cavando |
| kero | agregar, terminar |
| keu | moverse, apresurarse |
| ki | a |
| kī | decir |
| ki te aha? | ¿a qué? |
| ki te harē, i te harē, o te hare | a la casa, en la casa, de la casa |
| ki-kiu | gritar |
| kikiri | grava, gravilla |
| kikiu | grito, atadura fuerte |
| kiko moa | carne de pollo |
| kiko oru | carne de cerdo |
| kiko pitiote | carne de pavo |
| kiko pua'a | carne de vacuno |
| kimi | buscar |
| kino | malo, perverso, dañino |
| kio'e | ratón (polinesio) |
| kiri | cuero, piel, cáscara |
| kiri-kiri miro | blanco invierno (color) |
| kiritoɳa | escusado, retrete |
| kiva | parejo, silencioso |
| ko ai tou iɳoa? | ¿cómo te llamas? |
| ko ai? | ¿quién? |
| ko anakena | julio |
| ko e'a ’ā te ra'ā | salió el sol |
| ko hahine ’ā mo oti ta'aku aɳa | ya casi termino mi tarea |
| ko hetu'u pū | febrero |
| ko hora ’iti | agosto |
| ko hora nui | septiembre |
| ko koa ai? | ¿quiénes? |
| ko koro | diciembre |
| ko maro | junio |
| ko maui-ui ’ā a au | estoy enfermo |
| ko me'e hē? | ¿cuál? |
| ko motu takarua | viento oeste |
| ko pohāhā ’ā | se ha oscurecido |
| ko rohi-rohi 'ā a au | estoy cansada |
| ko roto o niu | viento este |
| ko ruti | noviembre |
| ko tanaroa 'uri | octubre |
| ko tano 'ā i te hora nei | ahora sí, bien hecho |
| ko tarahao | marzo |
| ko te riva ō i a koe i oho mai ai | qué bueno que hayas venido |
| ko tu’u a haro | enero |
| ko vai tu'u nui | abril |
| ko vai tu’u potu | mayo |
| kohīo | excremento humano |
| kohou | barra de madera, estaca, palo |
| kohu | sombra, umbría |
| koi'oki | limpiarse, lavarse |
| koke | cojear |
| koko epō | olvidadizo, amnésico |
| kokohu | llevar sosteniendo algo |
| kokoma | intestinos, vísceras, tripas |
| kokori | jugar varios |
| komo | poner cuñas |
| kona | lugar, sitio |
| konā | ruido del chapoteo |
| koni | estremecerse |
| kopioko | donación indeseada (hecha por amistad o respeto) |
| kopū | estómago |
| koromaki | sentir pena |
| kotini | media, calcetín |
| koura | insecto (en general) |
| kuhane | espíritu, alma |
| kuiere | cuchara |
| kumā ’o kumara | camote |
| kumā putete | papa |
| kurī | gato |
| kutu | piojo |
| le kava'u'aɳahuru | ochenta (80) |
| ma'a | saber, tener conocimientos de |
| ma'ama'a | enloquecer |
| ma'ara | tierra selecta |
| ma'ari | cuerda gruesa |
| ma'ea | piedra |
| ma'itaki | limpio, lozano, lindo, bonito |
| maahu | evaporación |
| mahaki | el mas débil de la familia |
| mahana hopu | sábado |
| mahana maha | jueves |
| mahana pae | viernes |
| mahana piti | martes |
| mahana tapati | domingo |
| mahana toru | miércoles |
| mahani | acostumbrarse, estar acostumbrado |
| mahano | admirar |
| maharoɳa | admiración |
| mahatu | amor |
| mahera | relación sexual |
| mahi | insistir (con porfía) |
| mahīa hīa | suave brisa marina |
| mahiha | quedar desollado |
| mahina | luna |
| mahina ’ohiro | luna nueva |
| mahina ’omotohi | luna llena |
| mahiɳo | gente, pueblo |
| mahora | plano, plana |
| mahū | manso, dócil, domesticado |
| mahura | espinilla |
| mahuru | noche lunar del periodo medio |
| mai | desde |
| maiare | persona que no pesca |
| maika | plátano |
| Make-make | Dios rapanui |
| mako'i | madera |
| mako'iko'i | riñón |
| mākona | saciado, harto |
| mamaru'au | abuela |
| mamatia 'o matu'a tamahahine | tía |
| mamia(peka paka) | salud |
| man? | poder |
| mana'u | pensar |
| manioka | mandioca |
| manu | pájaro |
| manutara | pájaro-fragata |
| mareni | sandía |
| mareni papa'ā | melón |
| mata | vista |
| mataki | abrir |
| matamea | Marte |
| matariki | pléyades |
| matatōa | guerrero |
| mataveri | ojos pequeños |
| mātou | nosotros |
| matu ki oho rō | vámonos |
| matu'a tane | padre |
| matu'a tane haɳai | padrastro |
| matu'a vahine | madre |
| matu'a vahine haɳai | madrastra |
| maunga | montaña |
| maururu | gracias |
| mea-mea | rojo |
| merehi | ángel |
| miro | árbol |
| mo | para |
| mo 'ai? | ¿para quién? |
| mo aha? | ¿para qué? |
| moai | estatua grande de piedra |
| moana | azul |
| moana vai | celeste |
| monirē | lunes |
| motu | isla |
| moumou | deshacer |
| na'a | esconder, ocultar |
| nape | poner nombre |
| niko | ir en |
| noho | permanecer |
| nono'i | pedir algo |
| nua ’e koro | ancianos |
| ɳae´i | mover |
| ɳaro | desaparecer |
| ɳuha | rehusar |
| ɳuɳū | persistir |
| o | de |
| o kōrua, to kōrua | su, vuestro (de ustedes, de vosotros) |
| o mātou | nuestro (de todos nosotros) |
| o māua | nuestro (de nosotros dos) |
| oho | ir |
| oniana | cebolla |
| ono taimana, hitu taimana, va'u taimana | romboide |
| oru matūa | sacerdote |
| ote aha no | de nada |
| ote aha? | ¿porqué? |
| pae | acabarse |
| pāhono | responder |
| papa'i | escribir |
| paparu'au | abuelo |
| papatio 'o matu'a tamaroa. | tío |
| parare | error |
| paru | pintar |
| pē | irse |
| pe hē a koe? | ¿cómo estás? |
| pe hē tu'u hua’ai? | ¿como está tu familia? |
| pe hē tu'u na matu'a era? | ¿cómo están tus padres? |
| pe hē? | ¿cómo? |
| pe ira, ko te me'e ena | así es, eso es |
| peti | durazno |
| pika po | sacerdotisa |
| pipiri-ma | géminis |
| piri | unir |
| pito | ombligo |
| po-poto tahi taimana | rombo |
| po-poto tika | cuadrado |
| pohe | desear |
| poki | hijo, niño |
| poki o te taina | sobrino |
| poki o te taɳata | hijos del hombre |
| poki poreko iho | bebé |
| poki tane | niño |
| poki tane o te vi'e | hijo de la mujer |
| poki vahine | hija |
| poki vahine ’iti-'iti | niña chica |
| poki vahine o te vi'e | hija de la mujer |
| pota | lechuga |
| poto roa | rectángulo |
| pūa toua, para rautī, ure 'orno | anaranjado |
| puka | libro |
| pukao | sombrero |
| pure | orar |
| puru | cerrar |
| ra´ā | sol |
| ra'au | sanar |
| rahi | plural |
| rake-rake ko maui-ui ’ā a au! | mal, estoy enfermo (a)! |
| rano | volcán |
| raɳi | cielo |
| raɳi-topa | eclipse |
| rava'a | obtener |
| repahoa, ɳaruhoa, hoa | amigo |
| retu | frente |
| rima | manos |
| rima-vaeɳa | brazos |
| riri | enojar |
| ritomata | verde |
| roa, ko nui, roa rahi, ko nui rahi | lejos, muy lejos |
| roɳo | mensaje, noticia |
| runu | acoger |
| ta´u | estación del año |
| ta'aku, to'oku, ’a’aku, ’o'oku | mi, mío, mía |
| ta'au, to'ou | tu, tuyo, tuya |
| ta'okete tane | cuñado |
| ta'okete vi'e | cuñada |
| ta'oraha | ballena |
| ta'utini | mil |
| ta’e pe ira | no fue así |
| tahuti | correr |
| tai | océano |
| tai ɳuɳu | marea muy baja |
| tai papaku | marea baja |
| tai rau-rau'ariki | marejadilla en época de cambio de fase lunar |
| tai u'a ’o tai u'a parera | marea alta |
| tai-taimana | trapecio |
| tai'o | leer |
| taimana | triángulo |
| taina tane | hermano |
| taina toto | primo |
| taina vahine | hermana |
| taka-taka | círculo |
| takera | encontrar |
| tamata | intentar |
| tanu | enterrar |
| taɳata | hombre |
| taɳata ha'amo'amo'a | novio |
| taɳata mata keva | persona ciega |
| taɳata pa'ari | hombre adulto |
| taɳata-manu | hombre pájaro |
| taɳi | llorar |
| tapo-tapo | chirimoya |
| taporo | limón |
| tapu | creencia |
| tariɳa | oído |
| taro | tubérculo |
| tata | lavar |
| tatake | discutir |
| tataku | contar |
| te | el, la |
| te 'otea | el día |
| Te ariki Hotu Matūa | El rey Hotu Matúa |
| te hetu'u ahi-ahi | el lucero de la tarde |
| te hetu'u ave | el cometa |
| te hetu'u popohana | el lucero de la mañana |
| te hetu'u viri | el meteoro |
| te homo | el aerolito |
| te ɳā | los, las |
| te pō | la noche |
| te poki tane | el niño |
| te poki vahine | la niña |
| te pou | sirio |
| te ra'ā ’e te mahina | el sol y la luna |
| te taɳata nei, ’e te vi'e nei | este hombre y esta mujer |
| te taɳata, ’e te vi'e | el hombre y la mujer |
| te tātou harē, te mātou harē | nuestra casa (plural) |
| te tāua harē, te māua harē | nuestra casa (dual) |
| te vaikava moana | el mar azul |
| tea-tea | blanco |
| tere | arrancar |
| tiaki | guardar, vigilar |
| tiare | flor |
| tiɳi-tiɳi | golpear |
| to rāua, o rāua | su (de ellos, de ellas) |
| to´o | sacar, quitar, extraer |
| to'o | tomar, recibir |
| to'oku taina haɳai | mis hermanos de crianza |
| to'oku taina poreko | mis hermanos de nacimiento (misma madre) |
| to'oku taina toto | mis primos |
| to'oku taina varua | mis hermanos de bautismo (los hijos de mis padrinos) |
| to'ona, ta'ana, o'ona, a'ana | su (de él, de ella) |
| toke-toke | robar |
| tokerau | aire |
| tokerau puhi a oroɳo | viento sur |
| tokerau te papakina | viento norte |
| tomati | tomate |
| tona 'iti | otoño |
| tona nui | invierno |
| tono | empujar |
| touamamari, para | amarillo |
| tu'u | llegar |
| tua'ivi | espalda |
| tuava | guayaba |
| tui | orión |
| tupuna | antepasados |
| tupuna tane | bisabuelo |
| tupuna vahine | bisabuela |
| ture | altercado, disputa |
| turu | bajar |
| ua | lluvia |
| unu | beber |
| uɳa | enviar |
| ūri | perro |
| uru | entrar |
| utu'a | castigar |
| va'ai | entregar |
| va'e | pies |
| vae | escoger |
| vai | agua |
| vairua | suerte |
| vaka | canoa |
| vānaɳa | idioma, habla |
| vāvā | insultar con vehemencia |
| vavovavo | eco |
| vera | calentar |
| vi'e 'apī | mujer joven |
| vi'e ha'amo'amo'a | novia |
| vi'e pa’ari | mujer adulta |
| vi'e ru'au | mujer de edad anciana |
| vi’e haīpoīpo | esposa |
| vie | mujer |
| viri - viri | esfera |
El rapanui o vanaɳa (vananga) rapanui, como sus hablantes lo refieren, es la lengua más oriental de la rama polinesia de la gran familia austronésica.
El aislamiento de la isla propició que adquiriera una propia personalidad lingüística; aunque algunas palabras son similares a las de otros pueblos de la polinesia, la mayoría son diferentes, a tal punto que un tahitiano que viajaba junto a James Cook, en 1774, no pudo comprenderla.
La posterior llegada de foráneos, produjo grandes transformaciones, con incorporaciones lingüísticas del inglés, francés, español y tahitiano.
El rapanui tenía un sistema de escritura, el rongo-rongo. Sobre tablillas de madera con dientes de tiburón expresaron un sistema ideográfico de 120 signos básicos, que combinados sumaban unos 1.200, los nativos las llamaban "Kohau rongo-rongo", siendo "Kohau" madera, y "rongo-rongo" el gran mensaje.
En la actualidad, el rapanui se escribe en alfabeto latino, adaptado a partir del español.
Fragmento de la tablilla "El bastón de Santiago" |
Alfabeto Rapanui
Esta compuesto por 14 letras:
a, e, h, i, k, m, n, ɳ (ng), o, p, r, t, u, v.
En general se pronuncian en castellano, excepto:
h: una aspiración glotal sorda, como el inglés "have", no como la "jota" castellana.
ɳ (ng): representa un solo fonema, una consonante nasal velar, como la "ng" de la voz inglesa "song", no es n+g del castellano.
v: corresponde a un sonido labiodental fricativo, como la v del francés.
La r es como en castellano, pero solo cuando es r simple, nunca suena doble ("rr" o al inicio de la palabra).
A éstas letras, se agrega el sonido glotal oclusivo, un cierre brusco de las cuerdas vocales, representado por [’], de cierta similitud con el sonido existente entre las interjecciones inglesas "oh!-oh!".
La rayita horizontal sobre una vocal, indica que ésta se alarga (ej.: ā).
Género
La distinción entre el género masculino y femenino no existe. Para especificarlo se debe colocar tane (hombre) o vahine (mujer) después del sujeto.
Número
Para el plural se antepone la partícula “ɳa".
Verbos
No existen en infinitivo, siempre están en acción. Para expresar presente, pasado o futuro es necesario anteponer o agregar partículas. Existe una gran variedad de ellas, consignamos un ejemplo:
| Español | Rapanui | ||
| Verbo | Comer | Kai | |
| Pasado | Yo comí | Ko kai 'ā a au. | Partícula pre-verbo (ko) + verbo (kai) + partícula pos-verbo ('ā) + pronombre personal (a au). |
| Presente | Tú comes | He kai a koe | Partícula pre-verbo (he) + verbo (kai) + pronombre personal (a koe). |
| Futuro | El comerá | E kai rō a ia | Partícula pre-verbo (e) + verbo (kai) + partícula pos-verbo (rō) + pronombre personal (a ia) |
Fuentes: