Lengua Pemón. Diccionario Pemón - Español
| Pemón | Español |
| Pemón | Español |
|---|---|
| A’chy | Hermana mayor (sólo la hermana menor debe usar esta palabra). |
| Achimikö | Hormiga |
| Achitun | Aire, viento. |
| Ada´Wö | Tu suegro o tu tío, utilizado por ambos sexos al dirigirse a una yerna o sobrina. |
| Adakon | Tu hermano o hermana a una persona menor (es decir de mayor a menor). |
| Adan | Piojo |
| Adaro e'marikmapai e'dai | Quiero casarme contigo |
| Adepötorü | Tu papá |
| Aderü | Tu cuñada (entre ellas). |
| Aiko! | Lo siento! |
| Aikosane! | Que pena! |
| Ailo | Chao, hasta luego, adiós. |
| Ailönpe? | De veras? |
| Aimutun | Blanco (a). |
| Airö | Adiós |
| Aka’so! | Qué pasó! |
| Ake | No. |
| Akumikato | Investigar |
| Akuminkada | Observar, detallar, precisar. |
| Akumütun | Gris |
| Ama’de | Ladrón |
| Ama’non amörö | Tu eres bonita |
| Amamon | Hermosa, linda |
| Amamon'ke | Fea |
| Amanon | Bonita, bella, linda. |
| Amanon wiriki | Linda muchacha |
| Amäy | Mamá o madre |
| Amäy Non | Madre Tierra |
| Amenukapö | Dibujo (tu) |
| Amincha, mincha | Lejos |
| Amö’rö | Tú (pronombre personal). |
| Amö’rökon | Vosotros(as), ustedes. |
| Amoine | Bonito, bello, lindo. |
| Amoine amörö | Tu eres bonito |
| Amörö kru tesenyamasen! | Tú si hablas! |
| Amu´nek | Egoísta |
| Anay tanchirö | Espiga de maíz |
| Antö porüman | Ya estamos llegando |
| Anüdan win? | Quiénes? |
| Anük adesek? | Cuál es su nombre? |
| Anukin mö´rö? | Quién es? |
| Anünkada (ipanpe) | Te amo (mucho) |
| Anüntok | Levantar, coger. |
| Anüwin? | Quién? |
| Apa | Abuelo, su nieto |
| Apa´chy | Tu hermana, se le dice a una persona mayor. |
| Apetöy | Tu amigo o amiga (lo utilizan ambos sexos) |
| Apikatoda paken nai? | Te puedo ayudar? |
| Apitok | Agarrar |
| Apö | Fuego |
| Apönnök | Silla |
| Apötönüto | Resistencia |
| Apötöpöchy | Te amo |
| Apötöpök e’day | Te quiero |
| Aputopo e'daï, eday apötöpö! | Te amo! |
| Apütöpök Edaik Tewanpaik | Te quiero mucho |
| Aragüaney | Igual |
| Aray | Araña |
| Arepanpök! | Rápido! |
| Arimaraka | Perro |
| Ariwonnöto | Libertad |
| Ariwonto | Libre |
| Arö | Llevar |
| Arönin | Progreso |
| Arönin/Epököron | Escala |
| Arötok | Superación |
| Atïyimü | Tu esposo. |
| Atötöwin? | Dónde? |
| Atüntö pay audepü | De dónde vienes? |
| Atuntonapak etön? | A dónde vamos? |
| Auchimpe | Felicidad |
| Auchimpe e:nöto | Fiesta |
| Auchimpe ekö | Sé feliz |
| Auchin | Alegría |
| Auwarö | Malo |
| Auyepü | Vienes |
| Auyepükon | Vosotros(as) vinisteis , ustedes vienen. |
| Awarö | Feo, malo |
| Awarö pe me'dai | Son malos o malas |
| Awasaka | Playa, arena. |
| Aweku | Dulce |
| Ayukato/Ayukanöto | Amanecer |
| Cayilon | Árbol de tronco deforme |
| Chëïma | Teniendo |
| Chikaichörö | Proporción |
| Chïrikö | Estrella |
| Chïrikoton | Estrellas |
| Chirökö | Pequeño, enano. |
| Chirömpan | Luz del sol |
| Chiröwarö (Pemón Kamarakoto) | Ahora |
| Chiyapö | Enano. |
| Chochy | Iglesia |
| Chukupiyu | Amarillo |
| Chuwiyu | Rojo(a). |
| Cuasuk denapö | Cariaquito morado |
| Dai | A través de (postposición) |
| Dairon pe | Verdad |
| Dairönpe Tauredamö | Digo la verdad. |
| Dak | A (postposición). |
| Dakare | Hasta (postposición) |
| Dakon | Hermano |
| Dakonon | Hermanos |
| Daktai | Cuando |
| Dannak | Hacia adentro (postposición) |
| Dare | Con (postposición). |
| Dare | Hoja (de árbol) |
| Darïku | Flor |
| Darïku Aimutun | Flor Blanca |
| Daröwö | Vida |
| Dasak | Entre (postposición) |
| Dau | En, dentro (postposición). |
| Dawere | A través de, según (postposición). |
| Dekaton | Alma, espíritu. |
| Dempatá | Cara |
| Denna | Dedo |
| Dennake ikusa | Hecho a Mano |
| Dennätö | Manos |
| Denuton | Ojos |
| Deuna | Nariz |
| Dewan | Barriga |
| Dewandenäpö | Corazón |
| Dompato/petoy | Amistad |
| Dono, yono | Debajo (postposición). |
| E:mado | Prototipo |
| E:madope Serenka | Primer canto |
| E:madoton | Ancestral |
| E:madoton Ikarötöpay | Raíces ancestrales |
| E:menukato/I:mekanto | Escribir |
| E:pümün | Siembra |
| E:to/E:nöto | Ser/Estar |
| E’mada sörö | Voy a pagar |
| E’nepe inna man | Estamos enfermos. |
| Edai | Soy |
| Ekün | Animal |
| Enë | Animal |
| Enkupay eday Roraima poná | Quiero subir al Roraima |
| Enkutöuwamö | Estás mintiendo. |
| Ennakine | Holgazán, perezoso, flojo (a) |
| Ennakinipe edai! | Qué flojera! |
| Ennato | Comprar |
| Enta’ nantok nai? | Hay comida? |
| Enta’ napai e’ daik | Quiero comer |
| Entanantök | Comida |
| Entanato/E´tananto | Comer |
| Epicharu | Bembón. |
| Eporü | Encontrar |
| Eruwo | Paloma pequeña |
| Esenupapai e'dai | Quiero estudiar |
| Ï: yamö’rö | Ellos o ellas |
| I:ku:to | Poder |
| I’yepü | Viene |
| Ichorita | Fermentación |
| Ikara | Raíz |
| Ikaraton | Raíces |
| Ikö | Hediondo |
| Ikonekanin | Artesano |
| Ikonekasa waküpe | Creación divina |
| Ikonekato | Esculpir |
| Ikonekatu:kato | Remodelar |
| Iköparu | Agua podrida, hedionda, sucia. |
| Ikotoy? | Cuál es tu apellido? |
| Ikowankanin | Vida |
| Iku:nan | Artistas |
| Ikunin | Genio |
| Ikusa/Yekonekasa | Arte |
| Ikuto | Medir |
| Imenü | Pintura, tintura, color |
| Imenukasa irüsa | Petroglifo |
| Imenuton tönamasen | Pinturas sagradas |
| Inna Penai! | Sí, de verdad! |
| Ïnna! | Sí! |
| Inna, iwanpe edai | Sí, tengo hambre |
| Intön | Tío. |
| Ipampe | Mucho, bastante, demasiado. |
| Ipay tapu | Techo |
| Ipökörörön | Tercera |
| Ipöpe kiarimam | Sabrosa comida |
| Ipöpe kiarinchi | La comida está muy sabrosa |
| Íporunin | Innovación |
| Ipötö E:Nöto | Amor |
| Ipu:nin | Inteligente |
| Ipu:to | Inteligencia |
| Ipükórön | Glifo |
| Ipunin | Sabio |
| Itarün tuna | Agua profunda |
| Ítekaton | Imagen |
| Itekaton muruntö | Guerrero |
| Itenmenu | Colores |
| Iteperu | Fruto |
| Itepürüpö | Desnutrido, huesudo. |
| Itöpütü | Ir |
| Itöy | Sabana |
| Itöypon | Gran Sabana |
| Itüyita | Gran Sabana |
| Iwanpe mendan? | Tienes hambre? |
| Iwarka | Mono capuchino |
| Ka' poy yepü | Vengo del cielo o del firmamento, del infinito. |
| Ka! | Qué eso! |
| Ka:kak | Cacao |
| Ka´K | Cielo |
| Ka’tekek. | Hábil, creativo. |
| Kachiri | Bebida alcohólica elaborada con masa de yuca amarga y batata roja. |
| Kai | Hacia |
| Kaikuse | Jaguar |
| Kaipun-pe (Pemón Kamarakoto) | Gran |
| Kaiwono | Lucero de la mañana |
| Kamá | Que traga |
| Kamakö | Lectura |
| Kamanin | Lector |
| Kamï | Chinchorro, hamaca |
| Kanaima | Criminal peligroso. |
| Kapüy | Luna |
| Kapüy Darïku | Flor de Luna |
| Kapüy Dekaton | Alma de Luna |
| Karawa | Plato |
| Karunto/Karünötok | Llorar |
| Kasupara | Machete |
| Katuru | Nube |
| Kauchik | Golondrina |
| Kiari | Alimentos |
| Ko’ wai | Abuela |
| Komi | Frío |
| Komike edai | Tengo frío |
| Komikeman pata | Hace frío |
| Konö | Lluvia |
| Konsera | Paz |
| Kowamä-pe | Al atardecer. |
| Kowannöto | Bienestar |
| Kowanto | Morada |
| Kowantok pötöpöchy | Amo la vida |
| Kricha | Grillo |
| Ku’to/Kunöto | Bañar |
| Kuineman pata | Hace calor |
| Kumarakapay | Pájaro brinca piedras parecido a las golondrinas. Les dicen “tijeretas”. Nombre indígena de San Francisco de Yuruaní. |
| Kumato/Kumantok | Enamorar |
| Kurai, Kurat | Cerbatana |
| Kuray | Hombre, varón. |
| Kuray mö´rö e:pümünto punin | Hombre que sabe sembrar |
| Kuretak | Entre ( postposición, verbos de movimiento) |
| Kusari | Venado |
| Ma ‘nunto | Baile |
| Maikan | Zorro |
| Maikatok | Guardar |
| Maikuri | Tapir |
| Makoy | Diablo |
| Manen | Problema |
| Manünnöto | Danza, baile |
| Manüntök/Manúnnöto | Bailar |
| Masad | Zancudo |
| Mayin-kunin | Chismoso, Calumniador |
| Mekoro | Negro, color para personas. |
| Mere | Bebé |
| Mere kumasa | Joven enamorada |
| Merú | Salto de agua |
| Miá toukin | Cinco |
| Mó ekö! | Cállate la boca! |
| Mo:enöto | Tranquilidad |
| Mö’rö | Él, ella (pronombre personal). |
| Moine | Mozo, lindo |
| Moine'ke | Feo |
| Morok | Pez |
| Morokdama | Peces |
| Moronkato/Mörönkanto | Descansar |
| Morotopoi adenküme | Después vas a subir |
| Mure | Niño |
| Muresan, mureton | Niños |
| Müröntö | Fuerte, poderoso, valiente. |
| Müta | Boca |
| Nai | Durante (postposición). |
| Nanike' edai | Tengo miedo |
| Nari´k | Malo, corrupto. |
| Nary | Crepúsculo |
| Në’to | Traer |
| Non | Tierra |
| Non mukoton | Hijos de la tierra |
| Nosanton | Edad, anciana |
| Nunkö | Mosquito |
| Nurö | Vivo, despierto. |
| Ö:dailötonwin? | Cuántos? |
| Ö:tauya? | Qué dices? |
| Ö:Tökay? | Como? |
| Ö:warainowin? | Cuál? |
| Ödairö itepek senök? | Qué precio tiene eso? |
| Oik adeseik? | Cómo te llamas? |
| Öinö | Olla |
| Ok clailo wey tuse etön? | A qué hora salimos? |
| Ök dailö itepek? | Cuánto cuesta? |
| Ök? | Qué? ¿cómo? |
| Ökö! | Cuidado! |
| Oköi | Serpiente, culebra |
| Öktukay medan? | Cómo estás? |
| Öktukay? | Cómo? |
| Opök auchi? | Qué haces? |
| Pa´ta seru | Naturaleza |
| Pana | Oreja |
| Papay | Papá o padre. |
| Parakarí | Licor fermentado hecho con torta de casabe y tostada de yuca. |
| Parau | Mar |
| Paraura | Paralauta (primate extinto) |
| Pasankekai ipanpé | No fastidies más |
| Pata akuminkanan | Exploradores de la naturaleza |
| Pata ariku | Jardines |
| Pata sak | Humano |
| Pekayupan | Calvo, pelón. |
| Pekepe | Caro |
| Pekepe man | Muy caro |
| Pemompe | Humanismo |
| Pemon nokonekapö | Arte pemón |
| Pemón | Gente, persona. |
| Penanne ennawadase | Entrenar |
| Penanne seremance | Hasta mañana |
| Peretekuk=Sapo | Sapo |
| Pichu | Beso |
| Pikatöton | Beneficios |
| Piridaw | Saludable |
| Poi depü... | Vengo de… |
| Poito | Sobrino |
| Ponto | Ropa, vestimenta |
| Poro | Por (postposición). |
| Potöröto | Dios |
| Potöruto Maimu | Mensaje de Dios |
| Pu’dai | Río abajo |
| Pumui | Ají picante |
| Pupay | Cabeza |
| Püröu | Flecha |
| Püsau | Vaso |
| Püta | Pies |
| Ra´To | Tormenta |
| Räto | Pulpo |
| Re:mato | Leer, mirar. |
| Rëutatök/reutanto | Sentar |
| Rïkutun | Negro, color para animales o cosas. |
| Röra | Verde |
| Röriwa | Verde azulado. |
| Rume | Hijo, hija |
| Sakaika | Martín Pescador |
| Saköne | Dos |
| Saköröröne | Cuatro |
| Salto Kamá | Salto que traga a la gente |
| Sare, sere, sire | Aquí |
| Se:manto | Gratitud |
| Se’nuwato/Se´nawantök | Aprender |
| Sempoto | Nacer |
| Seniminkato/Seniminkantök | Pensar |
| Sennakamato/Sennakamantok | Trabajar |
| Sentuma! | Perdóname! |
| Sentumakö | Disculpa |
| Senupato/senupanto | Estudiar |
| Sere:pan | Plano |
| Serenka | Canto |
| Serenkato/Serenkantök | Cantar |
| Setön | Nativo |
| Seurawöne | Tres |
| Sokoropano | Molesto, bravo (a) |
| Söröwarö (Pemón Taurepan) | Ahora |
| Söröwarö! | Ahora!... ¡Ya! |
| Supara | Gallo, gallina |
| Suraipe katapay | Vertical |
| Suraipe nomporo | Horizontal |
| Suraipeton katapay | Verticales |
| Suraipeton nomporo | Horizontales |
| Sutapösena etü | Voy a orinar |
| Ta’rimansen | Desarrollo |
| Tamanuwa | Oso palmero |
| Tanamaikno | Sinceridad |
| Tanno ïpay | Cabezón |
| Tanno Toron | Ave grande. |
| Tanno-pe (Pemón Taurepan) | Gran |
| Tapay | Pozo donde se reúnen los peces. |
| Tapüy | Casa |
| Tarikan | Sonrisa |
| Tarikato/Tarikanto | Reír |
| Tarö | Aquí |
| Tata:rikasen | Sonriente |
| Tauchipato/Tauchimpantök | Alegrar |
| Tawara | Cuchillo |
| Tenamai-tesen | Honestidad |
| Tepai | Desde (postposición). |
| Tepose | Durante |
| Tepuy | Montaña, cerro |
| Tesennakamasen | Trabajador, hacendoso. |
| Tetaripasen | Alcohólico |
| Tewankena | Barrigón |
| Tïnichen | Bebida |
| Tinyakamantok | Evolución |
| Tïpikatöy | Bondad |
| Tiyarun irök | Cambiar |
| Tiyarun kamato | Replantear |
| To wakürö | Amada o Amado |
| To wenepüsa | Soñadores |
| Tö yepü | Vienen |
| Tö:k | Piedra |
| Töipan | Duro |
| Tokonekasen | Creación |
| Tönö | Impresión |
| Tönötönto | Impresiones |
| Töpaikena | Ingenio |
| Töponken Tapüy | Casa del criollo. |
| Törön | Pájaro |
| Toron tapösenke | Pájaro sagrado/ ave sagrada |
| Töto/Tönto | Ir |
| Töukin | Uno, único |
| Tu:rata rume | Hijo de la selva. |
| Tu:Ratak | Manglar |
| Tu:röta | Bosque |
| Tuamarö | Paz |
| Tuauken | Flota |
| Tuich! | Hola! |
| Tukowansen | Humanidad |
| Tukuy | Colibrí |
| Tuma | Sopa |
| Tuná | Agua |
| Tuna Aweku | Agua miel |
| Tuna eninpay | Quiero un vaso de agua |
| Tuna eninpay medan? | Quiere beber agua? |
| Tuna nipay e:nöto mokanin. | Saciar sed |
| Tuna nipay edai | Tengo sed |
| Tuna Pun | Hielo |
| Tünümükü:sen | Esperanza, fe. |
| Tupake | Creatividad |
| Tüpü | Monte, montaña. |
| Tupusen | Conocimiento |
| Tureta | Montaña grande. |
| Tutöpüse | A escala |
| Tuwary | Pobre |
| Unmüy | Suegro |
| Unopü | Esposa |
| Upay Chipö | Cabello (Mi), Mi Pelo. |
| Upetöy o Apetöy | Amigo (a), compañero (a). |
| Upichukak | Dame un beso |
| Upy | Mi hermano (sólo la hermana mayor o menor debe decir esta palabra). |
| Urume | Hijo (a). |
| Uti’yimu | Mi esposo |
| Utiyumü | Esposo |
| Uwaküpe me'dai | Me gustas |
| Uyawachirü | Mi novio (a) |
| Uyonpaton | Mis hermanos |
| Venezuela poi depü | Vengo de Venezuela |
| Wa’nü | Suegra |
| Wadara | Guacamaya |
| Wak | A (postposición con términos de agua) |
| Wakïri | Cariño |
| Wakü | Bueno(a), noble. |
| Wakü chïmö | Buena suerte |
| Wakü itewan | Buen Corazón |
| Wakü mayinton | Buenas noticias |
| Wakü rükö | Bendición |
| Waku wey | Hermoso día |
| Waküdaw | Justicia |
| WaKüpe auyesaman! | Bienvenido! |
| Waküpe e:nöto | Paz |
| Wakupe krü audesaman tanno tuy pona | Bienvenido a la Gran Sabana |
| Waküpe kru’man | Muchas gracias |
| Wakupe kuruman! | Gracias de antemano |
| Waküpe mayukapüy | Buen día |
| Waküpeman | Gracias |
| Wakupemetön! | Feliz viaje! |
| Waküperö Mapakay | Buenos días |
| Waküperö me’datöu? | Cómo están? |
| Waküperö medan? | Cómo está usted? |
| Waküperö medatöu? | Cómo están ustedes? |
| Waküröto | Placer |
| Wana Pitönin | Hierba curativa |
| Wanadak | Voy al baño |
| Wanakapi | Zancudo de la selva. |
| Wanok anempai e'dai | Quiero tomar cerveza o ron |
| Waröpö | Noche |
| Warpö | Tinieblas, oscuridad |
| Wayare | Morral, bolso |
| We’nunpai e’daik | Tengo sueño. |
| Wekapüpay eday | Quiero defecar |
| Wenunpay edai | Tengo sueño |
| Wenunto/Wenunnötok | Dormir |
| Wey | Sol |
| Wey e:rusa o wey pa’kasa | Puesta de Sol |
| Weyú | Luz |
| Wïri kumasa | Mujer enamorada |
| Wïry ta’töpösen | Mujer luchadora |
| Wïy | Traga venado (Boa constrictor). |
| Wiyú | Día |
| Wö Tüpü | Casa de los espíritus |
| Woi | Alrededor (postposición). |
| Wok nai? | Hay bebidas? |
| Wontay | Montaña pequeña |
| Würüi | Mujer |
| Yakunasa | Secado |
| Yapikö | Abrázame, agárrame |
| Yarimatö | Prosperidad |
| Yawachirö | Mi novio(a). |
| Yawachirö amörö | Eres mi novia |
| Ye:nö | Venimos (para 2 personas). |
| Ye:nokon | Venimos (para 3 o más personas) |
| Ye:sa | Tenido |
| Ye:to | Tener |
| Ye:tok/yenönto | Venir |
| Ye’ set | Cuñado |
| Ye’ruk | Cuñada |
| Yekusa | Escultura |
| Yen | Lugar donde viven |
| Yennaton | Manos (mis) |
| Yenu dau ikupüda | Imaginación |
| Yepü | Vengo |
| Ye'se | Mi nombre, es mi nombre |
| Yesec | Cuñado, manera para llamar a un amigo. |
| Yesek mörö Venezuela | Mi nombre es Venezuela. |
| Yesek mörö | Mi nombre es... |
| Yeserenkato | Canción |
| Yombaton | Familia |
| Yompotoman | Tengo familia |
| Yöy tapösenke | Árbol sagrado |
| Yöy yeuku | Savia (de los árboles) |
| Yöy/yei | Árbol |
| Yu:rö | Yo (pronombre personal). |
| Yu’rö mö´rö | Yo estoy |
| Yu’röto | Somos (para 2 personas) |
| Yu’rotokon | Somos (para 3 o más personas) |
| Yumá | Alimento |
| Yuroro | También |
| Yuröto | Nosotros(as), cuando se trata de dos personas. |
| Yurötokon | Nosotros(as), cuando son tres o más personas. |
La lengua Pemón pertenece a la rama Guayana de la familia Caribe.
En mayor número de sus hablantes se encuentra en la Gran Sabana, región localizada en el macizo de las Guayanas (sureste de Venezuela -Estado Bolívar-, Guayana y Brasil -Roraima-).
Tiene tres dialectos con voces muy similares, mutuamente inteligibles:
Vocales:
| Fuertes (abiertas) | A, E, O. |
| Débiles (cerradas) | I, U. |
| Media abierta | Ä, Ë, Ï, Ö, Ü. |
Número:
Para indicar pluralidad se usan terminaciones:
| -ton, -kon, -san, -on. |
| Mure (niño). Muresan, mureton (niños). |
Negación:
| Generalmente se utiliza la partícula -pra |
| Kricha pra ichi: "no hay grillos" (grillo no hay). |
Adjetivos:
Invariables según género o número. Usualmente preceden al substantivo que determinan.
| Aimutun arimaraka: perro blanco. |
Posposiciones:
No se utilizan preposiciones, sino posposiciones:
| Yei-yono: "bajo el árbol" (literalmente "árbol-bajo"). |
Fuentes:
http://gransabanayroraima.blogspot.com.ar
https://ambienteubv.wordpress.com
https://sites.google.com/site/idiomapemon