Lengua Kayapó (Mebêngôkre)

Lenguas Pueblos Originarios
Portada Pueblos Originarios Secciones Pueblos Originarios Facebook Pueblos Originarios Twitter Pueblos Originarios

La lengua Kayapó (Mebêngôkre) pertenece a la familia lingüística Jê, tronco lingüístico Macro-Jê. Es una lengua analítica con predominio de palabras monosilábicas

Existen diferencias dialectales entre los grupos originadas por divisiones históricas, pero la lengua unifica a los Kayapó como parte de una cultura común.

Es rica en tradición oral, lo que ha permitido transmitir por generaciones sus historias y mitos.

La oratoria es una práctica social valorizada, los kayapó son los que hablan bien, "bonito" (kaben mei) en oposición a todos los grupos que no hablan su lengua.

El grado de conocimiento de los Kayapó del portugués varía entre los diferentes grupos de acuerdo a la antigüedad del contacto y al grado de aislamiento en el que cada grupo se encuentra.

plusCultura Mebêngôkre (Kayapó)

Tomado del vocabulario escrito por Alexandre de Souza Barbosa: Giraldin, Odair. Cayapó y Panará: lucha y supervivencia de un pueblo Jê en el centro de Brasil. Campinas: Ed. de la Unicamp, 1997. p. 147-68.

Kayapó Español Portugués
Kayapó Español Portugués
acê airado bravo           
acê rayo raio            
acênón manso manso           
açôt, ançôt algodón algodão         
açuaká mortero pilão           
adenakén conducto cachimbo        
aín excremento excremento      
ainnicôp mosca varejeira       
akiô, ankiô caliente quente          
akô caja caixa           
akókó ruido barulho         
akrêkrê grano cisco           
ambrendá dos dois            
ámpiâ ave de patas rojas seriema         
ampió ceniza cinza           
ampiô sangre sangue          
ampiôtí genipapa (árbol) jenipapo        
ampô jatobá (árbol y fruto) jatobá (árvore e fruta) 
amprê Scaptotrigona postica, abeja mandaguari, abelha 
ançô ratón rato            
ançuti. Amschui amsiti Ansiti estrella estrela         
anká deforme disforme        
ankán serpiente cobra           
ankêuacê mangaba, fruto mangaba, mangabeira 
ankiô pecarí queixada        
ankiókuká arena caliente areia quente    
ankô piojo piolho          
ankrê armadillo tatu            
antó nhambu, pájaro nhambu          
apánápiâ azul azul            
apát serpiente de cascabel cascavel        
apêmán cerca perto           
apéne lejos longe           
apépén mucho muito           
apiákâ enredadera imbé (cipó)     
aréne. Arená fumar, tabaco fumo, tabaco 
atãimótó entero inteiro         
atâtôt derecho direito         
atóme arma arma            
bokuató deseo desejo          
bôkuató dispuesto vontade         
burubú hoyo donde se asa la carne cova onde é assada a carne 
çaaci asa asa             
çacê niño  ninho           
çacêinkô calavera cabaça          
çací cresta crista          
çaké alisado rebojo          
çakê concha casca           
çakén poción, pozo grande poção, poço grande 
çakênán narigudo narigudo        
çakepô, çakepôa asociar assoviar        
çakiáma teu             
çakiát boquilla,pico bico            
çakiát brasa brasa           
çakiát mentón queixo          
çakiãt carbón carvão          
çakô viento vento           
çakré axila sovaco          
çâkrê abierto aberto          
çâkrê hocico focinho         
çâkré. Chacaré nariz nariz           
çakrít estornudo espirro         
çakú vestir vestir          
çakuá boca boca            
çakuá labio lábio           
çakuá puerta porta           
çakuáinán boca grande boca grande     
çakuápú boca pequeña boca pequena    
çampá, çámpy cola rabo            
çampancê barba barba, barbudo  
çampanón sordo surdo           
çampánón bruto bruto           
çámpápén adivinar adivinhar       
çampátêt juzgado ajuizado        
çampôatún tocino toucinho        
çampy cola cauda           
çancou baba baba            
çancryt traqueteo chocalho        
çankô escupir cuspir, cuspo   
çankôtén babear babar           
çankrékâ suspirar suspirar        
çankrí saltar pular           
çãoacin, çóancín vomitar vomitar         
çapací sudor, columna vertebral suã, espinha dorsal 
çapáia azada enxada          
çapancê bigote bigode          
çâpé fragancia cheiroso        
çarê raíz raiz            
çârutí hormiga formiga         
çâtí maní amendoim        
línea linha           
vena veia            
cêcê araña aranha          
cêkríta planta trepadora de raíz comestible. jacutupé        
cenákêkê desear desejar         
cicí dulce doce            
cimamapikuí no traigas não trazer      
cimamuí después depois          
cinakôkô escarabajo besouro         
cinín seco seco            
cinnankô diarrea diarréia        
cióió mariposa borboleta       
cipuça mal olor, sabor muy fuerte. catinguento     
citón tía tia             
çô, unkué amargo amargo          
çôá ágrio azedo           
çoçutén farol faro            
çôióp flujo defluxo         
çuá. Chuá chua diente  dente           
çuácêpé cazador caçador         
çuáín goma gengiva         
cuakré, kré fosa cova            
çuánéntókót hablador falador, tagarela 
çuánéntópé enredado, intrigante. enredeiro, intrigante 
çuanká perezoso preguiçoso      
çuankôpót placenta del parto parto (secundinas) 
çuánón desdentado desdentado      
çuçô gente mala ruim, gente     
çuióp cebo isca            
çukiá dedo dedo            
çukiatú escorbuto escorbuto       
çukié omoplato omoplata        
çukiómán escribir escrever        
çukôkô casco casco           
çukôt. Chúcoto chucóto pecho peito           
çukré. Chuceré chiccré oreja orelha          
çukréçuákré oído ouvido          
çukrenián lagarto calango         
çuktú articulación articulação     
çukún humo fumaça          
çuncê leche de mujer leite de mulher 
çuncê busto femenino mama            
çuncêkiânakót, piuntué. Itpentié iprontuaria moza, doncella moça, donzela   
çuncêpó vieja velha           
çunçôp sarna sarna           
çunkiôt garganta goela           
çunkiôtú charlar papo            
çunkretón arbusto silvestre de frutos dulces amarillos. gabiroba        
çuntót idioma língua          
çuntót ombligo umbigo          
çuóto ancla poita           
çuótó pescar pescar          
çupín trepar trepar          
çutékiát adulto adulto          
çutín pesado pesado          
çutón, citón, xitón tío tio             
çuún masculino macho           
çuunxinunxí. Schaninsischumá gallo galo            
cykiá mano mão             
cykiápópó aplaudir bater palmas    
cykôkô uña unha            
cyncy reír rir             
cyncykiôkiô risa risada          
cynkô, cykô carcoma caruncho        
cytupô ave de 39 cm, cabeza violeta. saracura        
hitócrít langosta gafanhoto       
i, íre, iguir píldora comprido        
iáká claridad claridade       
iáká día dia             
iaká imputiapató mañana manhã           
iákiáma mi meu             
iámpiôató enfermedad doença          
iankôçô inundación enxurro         
iápempré triste triste          
iáprempé entristecer entristecer     
iápuçámpapót recordar lembrar         
iápuçán, timâkâa parar parar           
iápukôt vida vida            
iápúng descender descer          
iápupô aparecer aparecer        
iáputó cambiar mudar           
iáputó volar voar            
iápytú panzón barrigudo       
iátêçampánón olvidar esquecer        
iatêpetukô peligro perigo          
iató brote broto           
iátó desembarcar desembarcar     
iátó! afuera! fora!           
içáátóómám tizón tição           
içáme erguido, erecto. ereto, erguido  
icê vejiga bexiga          
icê vulva vulva           
icêêmán entrar entrar          
icí semilla semente         
içôa surubí (pez) surubi          
içontakaiê levantar tarde levantar tarde  
içôto garrote porrete         
icry leña lenha           
icry. Fogo itchiú fuego, hoguera fogo, fogão, fogueira 
icryamatiká asar assar           
içuámán sumergirse mergulhar       
içuánó cambiar los dientes mudar os dentes 
içuêmán lavar lavar           
içumpit rugido urrar           
içún sabías sabiá           
iêumatí pato pato            
iinguuê nacimiento nascimento      
iiúpintín soñar sonhar          
iká tos tossir          
íkâ, ikâa gritar gritar          
iké, ptukô cuero couro           
ikén molleja moela           
ikián abeja de color negro arapuá          
ikiánnacê agutí cutia           
ikíh, kir, namukíh. Kiúti frío frio            
ikít angosto estreito        
ikô mono   macaco          
ikó, inkó húmedo molhado         
ikôçún abeja (especie) mandaçaia, abelha 
ikón rodilla joelho          
ikón hombro ombro           
ikón, ikrê cadera quadril         
ikpún atrás costa, dorso    
ikró malo ruim            
ikuá frente testa           
ikuâ pedo peidar          
ikuemán caminar caminhar        
ikxí cráneo caveira, crâneo 
imaçapô desnudo nu              
imóiámpápa coraje coragem         
imótó tomar levar           
impá, tukê estómago estômago        
impá. Itú vientre ventre          
impó, mpó. Impó ciervo veado           
impótí. Impoti ciervo cervo           
impótu bolsa saco            
impú pene pênis           
impúará. Itpe impuaria hombre homem           
impút nuca nuca            
impút. Impudé cuello pescoço         
in, cin. Jóbo carne carne           
inakrét lengua, idioma íngua           
inán grueso grosso          
inán, nan, ti, pó grande grande          
inán, tepinán árbol de gran porte jaú             
inánpé árbol de gran porte con flores amarillos. jaú amarelo     
incêp murciélago morcego         
indenakanhón desfloración defloramento    
indió, psunkô cerrado cerrado         
inguuán parir parir           
inhánhán flor flor            
inkí odiar odiar           
inkí enojo raiva           
inkiá paca. mamífero roedor paca            
inkiêto hambre fome            
inkô arroyo córrego         
inkô laguna lagoa           
inkô, nkô. Incó agua água            
inkôço. Incoja espíritu, licor espirituoso cachaça         
inkôkré foso poço            
inkôkrê corazón coração         
inkômán beber agua beber água      
inkôtókót fuente fonte           
inkré escroto escroto         
inkré huevo ovo             
inkré. Icria muslo coxa            
inkué ciénaga atoleiro        
inkué pantano brejo           
inkúe llorar chorar          
inkún. Impantsa lástima pena            
innín enjuagar enxugar         
inniókuacê no hay peligro sem perigo      
inôci costilla costela         
inpén miel mel             
inpençú, inpennunçú abeja abelha          
intá llover chover          
intá lluvia chuva           
intán carpincho capivara        
intié, intiérá. Intiera mujer mulher          
intó cara, rostro. cara, rosto, fisionomia 
intó pichón filhote de ave  
intó abeja (especie) mambucão, abelha 
intó, ntó. Intó ojo olho            
intóçó párpado pálpebra        
intóçôkín ceja sobrancelha     
intóketín dormir sono            
intókóçúme cocodrilo jacaré          
intókrê barranco barranco        
intokré, intonó ciego cego            
intómampán loco doido, louco    
intónó tuerto caolho          
intóuçú parche, mancha. remela          
intunnacê caracol caramujo        
grava cascalho        
iô. Pedra keni piedra, cantera pedra, pedreira 
iókâa hundir afundar         
iókêtupô demorar demorar         
iómamán, indióme, ió. Inrmú arbusto   mato            
iômontimpá no responder não responder   
iómpampé gato gato            
iómpanpépán gatito gatinho         
ióntué niño pequeño criancinha      
ióp. Robu cachorro cachorro        
iópaçán nutria gigante ariranha        
iópacê nutria lontra          
iópô traer trazer          
iópticuá, çuácêpé perro bueno bom cão         
ípa (paroxítono) cuerno chifre          
ipá. Ipa ípá brazo braço           
ipá. Ipáá pie pé              
ipáa planta del pie sola do pé      
ipáa, ipáá camino rasto           
ipán hijo filho           
ipâre corneado chifrada        
ipencê cera cera            
ípia alto alto            
ipintó esconder esconder        
ipió aburrido chato           
ipió corto curto           
ipõ llama labareda        
ipút mono aullador guariba         
ipút uno um              
iputukô nube nuvem           
ité canela canela, tíbia   
ité paja canudo          
ité hueso osso            
ité, ikrén pierna perna           
itó desaparecer sumir           
itóómán bailar dança, dançar   
itóuacê, tóuacê templo, danza pagode, dançar  
itú césped, hierba capim           
itumán orinar urinar          
iúçô marchito murcho          
iúçupín subir subir           
iúmokâ responder        responder       
iundé atravesar atravessar      
iundê compadre compadre        
iundêkúa comadre comadre         
iúnguêitá llovizna garoa           
iúnhó roncar roncar          
iúnín inclinarse enxuto          
iúnky triste dó              
iunó lleno cheio           
iúnóinkô flujo completo córrego cheio   
iúnunté madrugada madrugada       
iúpít tormenta trovoada        
iútât, iútôt, iúktôt, iútáicí sol sol             
iutén caer cair            
iútén correr correr          
iútén inteligente,  esperto 
iútó escapar fugir           
iútó saltar pulo            
iútó salir sair            
iútó zapateado sapatear        
iútó, iáputó vuelo vôo             
iútú batata batata          
iútú, icê, içôu orina urina           
iútú, ipintó. Itú morir morrer          
káaçôa hacer faca            
kakê prado campina         
kâkiâ dorado (pez) dourado (peixe) 
kâkiâ peine pente           
kakián bajar baixo           
kamiçakuá puerta abierta porta aberta    
kanankón papaya mamão           
kannampiôpiô púrpura roxo            
kapaxuá sal sal             
kápóa pez de agua dulce piracanjuba     
kaputún, taputún viejo velho           
katétét. Macacá cacatéta blanco branco          
katitê garrapata carrapato       
kbú, kubú pasear passear         
kêkê buitre urubu           
kêkêintó buitre, pichón de urubu, filhote de 
kêôkrít rostro cará            
kêuacê cerdo porco           
keuacêpán lechón leitão          
kéupió. Kiapio sombrero chapéu          
kêur hacha machado         
kián. Icrián cabeza cabeça          
kiançú, kôçúpán pulga pulga           
kiánindé rápido corredeira      
kiánnón cabezón cabeçudo        
kiánpô accidente cãs             
kiántú cuñado cunhado         
kiátápenkiá ponerse calçar          
kimpá derribar derrubar        
kimpá arresto, encarcelamiento prisão, aprisionamento 
kin, ikin. Iquim cabello cabelo          
kióçúpa tragar andorinha       
kiôkín aguja agulha          
kiókió hurón irará           
kitaçãoén. Kitaschá burro burro           
kitacê, kitaçâ. Iquitachó iquitacho caballo cavalo          
kitatí enfermo doente          
kitatí fiebre febre           
kiút tapir anta            
knópô limpio limpo           
koatámastuarê veneno vegetal veneno vegetal  
koatápypy buscar buscar          
koatátukú cosecha colheita        
koêmán mierda cagar           
kôiôt termita cupim           
kôkôt tábano mutuca          
kokrípiâ suegra sogra           
kópacê remo remo            
kóramán ayer ontem           
kótita herida ferida          
kôxí grillo grilo           
kré fosa cava            
krénón raso, lugar raso del río poco profundo rasoura, lugar raso do rio 
kréntíne jabuticaba (árbol nativo) jabuticaba      
kréntót año ano             
krépôpô puntada (dolor) pontada (dor)   
kretót saco sapo            
krikrí árbol con frutos grandes y dulces araticum        
krin melena crina           
ksuçoâ naranja laranja         
ksué tortuga cágado          
ksuké piraña piranha         
ksukié pacú. pez de agua dulce pacu            
kúa mandioca mandioca        
kuaácytê aprender aprender        
kuáçô palmera buriti          
kuánán parpadear piscar          
kuánháp guayaba goiaba          
kuatã iâ ayudar ajudar          
kuatámunató curar curar           
kuká arena areia, areião   
kuká playa praia           
kukiáto cacerola panela          
kukré aldea aldeia          
kukré. Uncuã casa casa            
kukút calabaza abóbora         
kun abeja, especie no muy agresiva. benjoí (abelha) 
kuticê coatí quati           
kutití paloma pomba           
kutó coco coco            
kutó palmera que alcanza los 25 m. de altura macaúba         
kutuím anzuelo anzol           
kutuíncê línea de anzuelo linha de anzol  
kypa. Cupa (ciupa) cúpa tierra terra           
mahán ñandú ema             
mâkiá, mukiá, imamuçón querer querer          
manniá no não             
mirim oso hormiguero tamanduá
môcê, môcy maíz milho           
mópenkiá camisa de hombre camisa de homem 
nacicí sabroso gostoso         
nakrit luz leve            
namím mentira mentira         
nançuá saludables são, sadio      
nansuê gordo gordo           
napiá jaguar, puma onça            
napiápán ave galliforme. jacutinga       
napupiâ saber conhecer        
ninín vacío vazio           
ótapupô extraer miel melar, tirar, extrair mel 
páá. Iunquatú cama cama            
paçamán, iúçán levantar levantar        
pacikiôkiô débil fraco           
pacitôt fuerte forte           
paçuêpakrémán lavar en el río lavar no rio    
pakáu banana banana, bananeira 
pakiát talón calcanhar       
pakón beber beber           
pakón ave de unos 31 cm jaó             
pakré sobrino sobrinho        
pakré. Pupti rio              rio             
pakuçú codo cotovelo        
pakuêmán ir ir              
pan delgado fino            
pan, pú. Ipauré ipansé pequeño pequeno         
pan, tmampé, temampé. Impeim bien bom             
panatá. Panatá harina farinha         
pánge calor calor           
panhót dormir dormir          
panpé zorro raposa          
pâr muro parede          
pâr remedio remédio         
pâtê agricultura familiar coivara         
mate cuia            
pêín raspadura rapadura        
pêiténtén pleco (pez) cascudo (peixe) 
pekê perdiz perdiz          
penkô caña cana            
pennón mudo mudo            
pépét suave mole            
pêr. Poré (Pêr leia palo pau             
pinnakipión frazada cobertor        
pinnapinnín copular copular         
pínpiâ marido marido          
pipré magro magro           
pipré, ticinín secar secar           
pir camino caminho         
piúntuará hombre joven moço            
piúntué, téprín, iprínra. Pintué chico menino          
pôk canoa canoa           
pôkiá género genro           
pomancí, pomanxí mosquito borrachudo (mosquito) 
pómánx, koçuátét mosca doméstica  mosca doméstica 
pôr rama ramo            
póraçô. Parachó hoja folha           
pranxí. Anta fêmea = pranxí kiút femenino fêmea           
prenxê coito cópula          
prépet avispa marimbondo      
priará chica menina          
prinnhón fibra vegetal embira          
prió cadena corda           
priticy castor mamona          
ptámampé alimento que acompaña la comida principal jacu            
ptémampé, ptemaçô ave galliforme mutum           
ptentê tarde tarde           
ptikô, ptukô noche noite           
ptuá. Putuá: pturuá puturuá luna lua             
ptuaçô luz de la luna luar            
ptukô correa correia         
pu lobo lobo            
pu granja roça            
púankákikô, púakákikô papel papel           
puçú mosca            mosca           
puçú mosquito pernilongo      
pukuá cielo céu             
punó bajar abaixar         
putinaçâín carne de vaca carne de vaca   
putinaçáncê leche de vaca leite de vaca   
putinacê buey boi             
putinacêkián becerro bezerro         
putinaxô, putinaçâ. putinauchá vaca vaca            
skotén especie de abeja jataí (abelha)  
taimópián amorío namoro          
taimunpé maullidos miados          
tançê arroz arroz           
tánpiâ nieto neto            
tansuá sangría sangria         
tansuá barrer varar           
tánsuén, tansuê herir ferir           
tapentikuá guerrear guerrear        
tapininkikô luchar brigar          
tapuató descubrir descobrir       
tapuató venganza vingança        
tapucê ahorrar poupar          
tapuçí poner pôr             
tapundé nunca nunca           
tapúpiâ abuela avô             
tapyndé soltar soltar          
tatacê frijol feijão          
tatúpiâ abuela avó             
tékián árbol medicinal murici          
temamián jugar jogar, arremessar 
tén hasta até             
tentént agitar tremer          
tép. Teto: topú tépo pez    peixe           
tepacê espina de pez espinha de peixe 
tépán mojarra (pez) lambari         
tepanhó. Tapanio: cotú negro negro           
tépanhó. Tapanió: cotú tapanho negro preto           
terenêt cuidar coité [ou cuité] 
tiapykôt sanar sarar           
tiçáá colocar colocar         
tiçâa guardar guardar         
tiçakê cortar cortar          
tiçakê arar lavrar          
tiçakión aconsejar aconselhar      
tiçakión consejo conselho        
tiçakô explotar soprar          
tiçákrê, kaçúkiápo abrir abrir           
tiçamán vigilar vigiar          
tiçámpê abrazar abraçar         
tiçán levantado levantado       
tiçáném imitar arremedar       
tiçanín suspender suspender       
tiçantó mandar mandar          
tiçapiô. Zapio casarse casar           
tiçápô encender acender         
tiçápôpô redondear arredondar      
tiçapôpô, tiçutóó coser costurar        
tiçapú herir machucar        
tiçápú puñetazo murro           
ticê respirar         respirar        
ticepiú retener segurar         
tiçômán, tiçôêman, tipiáçômán mamar mamar           
tiçuácêêmán. Cubupapa cazar caçar           
tiçuánácênató cuidar, vigilar cuidar, zelar   
tiçuánén desconfiar desconfiar      
tiçuánén hablar falar           
tiçuçá contar contar          
tiçuçuê pedir pedir           
tiçumpún mirar olhar           
ticykiápy apretar apertar         
ticytâ saber saber           
tihikót, tinkót denegar negacear        
tíkâ. Unisi madre mãe             
tikáá, tipô quemar queimar         
tikámán asado assado          
tikapián amar amar            
tikcén tocar la viola toque de viola  
tikêmán hacer fazer           
tikén, tikêmán atravesar furar           
tikiákê peinar pentear         
tikón tocar, echar tocar, enxotar  
tikondê pellizcar beliscão, beliscar 
tikonkún bulto esbarrar        
tikopián estimar estimar         
tikôpián enamorar namorar         
tikré arrastrar arrastar        
tikré cavar cavar           
tikré, tikrémán plantar plantar         
tikú, tikrén, tikutikrén masticar mastigar        
tikuçáamán cocinar cozinhar        
tikucry bordado bordoada        
tikucy desbordar esbordoar       
tikúeman remar remar           
tikúemán andar andar           
tikukrén, cikukrén, tikrén comer comer           
tikún roto, romper quebrado, quebrar 
tikunkoamán, tiçunkuê. Schampua trabajar trabalhar       
tikurciê golpe  golpe           
timaçônón amansar amansar         
timâkâ llamada chamada, chamar 
timâkré sepultar sepultar        
timampánón resistir resistir        
timançón. pagar pagar           
timançuá guiar guiar           
timanká, timançá, kuaná acudir acudir          
timantikâr desgarrar rasgar          
timatêt encoger encolher        
timó, iúnó, panómán tumbarse deitar          
timôaián matadero matalotagem     
timôçakré repartir repartir        
timoçô, timonçô dar dar             
timoçón ganar ganhar          
timópiampé lento vagaroso        
timpá agarrar agarrar         
timpá escuchar ouvir           
timpákêkê, iámpákêkê miedo medo            
timputakún madrugar madrugar        
timuçakré enseñar ensinar         
timuçón recibir receber         
timuçúnkuátú, kuatáunçún extender estender        
timuntó redondo redondo         
timupián, timâçún mostrar mostrar         
timutén nado del pez correr o peixe  
tináiô insultar xingar, insultar 
tinakrét llenar encher          
tinakrét tener suficiente fartar          
tinakrét hincharse inchar          
tinamé eliminar arredar         
tinanán patada coice           
tinánán oscurecer escurecer       
tinançá chupar chupar          
tinanká desdén desdenhar       
tinanká recusar, rechazar recusar, rejeitar 
tinápón barrer varrer          
tinapré amarrar amarrar         
tinapré asegurar prender         
tinaprê juez judiar          
tináprê castigar castigar        
tinápré, tinâprê golpear bater           
tinárémán desherbar capinar         
tinçá pellizcar, pellizcar el pez pinicar, beliscar o peixe 
tinkiôtuçáa polvo poeira, pó      
tinkó mojar molhar          
tinkônópín ahogar afogar          
tinsá morder morder          
tinsáanhán veneno de serpiente veneno ofídico  
tinugrê resbalar escorregar      
tinukrê rascar coçar           
tinunán relámpago relâmpago       
tinunçê adular adular          
tinunkiá bromear caçoar          
tinunkiâ brincar brincar         
tinunkiâ mezclar mexer           
tinunkuê ir a tientas apalpar         
tinuntuâ lamer lamber          
tipáansôe abrojo estrepe         
tipén beso beijar, beijo   
tipén olor cheirar         
tipén oler farejar         
tipêpú, tapupêpy tomar tomar           
típiâ encontrar achar           
tipiatê magullado machucado       
tipín apagar apagar          
tipín matar  matar           
tipió cubrir cobrir          
tipió cerrar  fechar          
tipô fumar fumar           
tipó, tapupó desatar desatar         
tiprémópín acercar abeirar         
tiprémópín, kuaprémuçá ligero, veloz ligeiro, veloz  
tipúe, kimpá pegar pegar           
tiputampín bofetada dar pescoção    
titú, tiçupiâ cargar carregar        
titunçá herir doer, dor       
titunómém pescador pescador        
tiúaká brillar brilhar         
tiuakuá iluminar alumiar, iluminar 
tiuansuê carnada iscar           
tiúató tirar tirar           
tiúátó arrancar arrancar        
tókót cascada cachoeira       
tokré tirar puxar           
tôkupá girar la canoa virar a canoa   
tómanká. Intomarca feo feio            
tompé. Itompeiparé itompéipãre hermoso bonito          
toncinhón guariroba (fruto) guariroba       
tónhót pecarí caititu         
tópiâmani lograr, engañar lograr, enganar 
tópimán, tikuató disparar atirar          
topión recolectar ajuntar         
tóputún a tiempo há tempo        
tót duro duro            
totún gastado, usado gasto, usado    
tráko vejiga natatoria bexiga natatória 
tuánsuê anzuelo fisgar          
tupót embarazada prenhe          
unkué barro barro           
Veja chorar lágrima lágrima         
Veja excremento mierda merda           
Veja golpe golpear golpear         
Veja pagodeira fiesta festa           
vóçúm, uçúm. Usúm padre pai             
xin intestino tripa, intestino 
xinakarót toro touro           
xinnampré chicote de cuero para tocar animales. relho           
xinunxí ikré huevo de gallina ovo de galinha  
xinunxí. Antovehú: Schuninsi gallina galinha         
xitú torcido torto