>
Lenguas indígenas de Honduras
| Español | Chortí | Garífuna | Isleño | Lenca | Miskito | Pech | Tawahka | Tolupan |
| Español | Chortí | Garífuna | Isleño | Lenca | Miskito | Pech | Tawahka | Tolupan |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ABAJO En o hacia lo inferior | ejmar | ünabu | down | tepere | munhtara | abajoha | dinityak dan | ’ala’a |
| ABANDERADO Persona que lleva la bandera | ajk’ech’e eb’ujk | gafanidira | standard bearer | plakintira | muih as bandera dukiwi | |||
| ABANDONAR Desamparar, renunciar | aktan | igira | abandon | lulki swiyaya | akastech | dapamnin / rumpamnin | ja’asa jum / pü ’ü jüm | |
| ABANICO Instrumento para hacer aire | uyujma | afuhagüle larauga | fan | pasayabaika | win yamwa din | |||
| ABARATAR Bajar el precio | ekmen utujri | aünabudagüda ebegí / meseruni | lower price | diera praiska alahbaya | sipar ki | |||
| ABARCAR Comprender, contener, rodear | tzakir | aduruchagua / ageredagua | cover | ailal alkaya | awaihlanin / nukalnin / watnin / awaihnin | |||
| ABARROTE Artículos comestibles de primera necesidad | moro we’sena | fagudira / aigini / katabalán | groceries | adkaya dukia alsut | nit din balna | |||
| ABASTECER Proveer lo necesario | b’ut’u | labuinchaguagüdüba | supply | wandba kat yabaya | siramus | nit ddin balna punin | tyatj | |
| ABASTO Provisión de víveres | b’ut’ur | büidügüti | supplies | plun ailal | síra úmus | punin kasnin din balna | pülücj tyatj | |
| ABATIR Derribar, perder las fuerzas o el ánimo | k’oyres | aguluwaiduwa / áfarahauwa | demolish | aubi batakaya | kalsuhna bangh parasni diski / parasni diki | |||
| ABDOMEN Cavidad que contiene el estómago y los intestinos | akt’omen | urágarigu | abdomen | makadusa | yã | banmak pisni yak ban bikis sak ki / ban saran | jos juna | |
| ABECEDARIO El conjunto de las letras del alfabeto | lubuña demurei | alphabet | letra lal nani | tu minik balna papatna / tû manik papatna | ||||
| ABEJA Insecto volador que fabrica cera y miel | chab | maba | bee | sira | nasma yula | asesã | amak muinh balas yamwi / dawak sareapni bik / amak sunlu | ts’its’is / unucj |
| ABERTURA Agujero, entrada | jab’ab’ajir | ladâru / láfudun / líhuren | opening | kuakanka | takreh | sahna yakut kawi / sahna | juncjol | |
| ABIERTO No cerrado | ch’e’r xix | darati / madauti / lebeñu liña | open | bukutban | âpríh | apahna sak ki lamawas / apahna ki lamawas | juncjol | |
| ABIGEO Hurto de ganado | makte’ wakaxob’ | hiwauhaun bágasu | cattle rustler | kalat wal saura mix munanka | turuh tan / tipismak | |||
| ABISMO Profundidad grande | intam | gulin / fálu | depths | pakni oh tihu | sulihni / tuhni dawak nuhni / sulihni nuhni | ts’entuna | ||
| ABLANDADOR Sustancia que sirva para ablandar | ajk’unna | añuludagülei / agubegubedagülei | softener | swapni daukaika | yudutni yamnin din / di yudutnin din | |||
| ABLANDAR Poner blando | k’unk’unres | añuluda / agubegubeda | soften | swapni daukaya | yudutni yamnin / yudutna | |||
| ABNEGACIÓN Renuncia voluntaria a los propios intereses | xejb’eyajir | igira / adiseda luwai | abnegation | wan raidka upla walara yabaya | wamtawas yulni dana / danin | |||
| ABOCHORNADO Que tiene bochorno | ajtz’ejruma | ichiga busíganu abúsigaigüda | embarrassed | swira daukan | simyamna / sim kalna | ntjimayca | ||
| ABOCHORNAR Causar bochorno | tz’ejruma | adusîgarigüda / ichiga búsisi | blush | swira paskaya | peshwaka | simkalana / sim kalahna | ||
| ABOFETEAR Dar de bofetadas | worb’irk’ab’ | apataraha / abaucha igibu | slap | mawanra wipaya | kâ | wisna | volap’itj til | |
| ABOGADO Profesional de las leyes | ajkorpes | ñaraguati / wügüri tuma würi chamutiña lidan lurudu | lawyer | layar | la kulni kana / la muinh | |||
| ABOLICIÓN Efecto de abolir | agidaruni / agidahani | abolition | diki tikaya | yakpamdana / yakpamnin | ||||
| ABOLIR Derogar una ley | xoyoyojira | agidara lúrudu | abolish | diki sakaya | lani kidi dutni ki / la kidi lih watnin | |||
| ABOMBAR Dar forma convexa | aludagüda / eresiragüda | make convexe | mistik takanka | tuyulna | ||||
| ABONAR Fertilizar la tierra | uyok’mar | larândarun muan | fertilize | tasba karnika yabaya | sau sinka uhnin | ’e’ajinwa | ||
| ABONO Fertilizante | yok’ma | hilumagüdati | fertilizer | tasba karnika | sau sinka | |||
| ABORDAR Acercarse a uno para hablarle | t’ab’er | ayanuha luma | approach | aimakaya | yaihnit yak kiwi yulbaunin | |||
| ABORIGEN Originario del suelo en donde vive | binádü mutu | aboriginal | patitara kiamka | ñahchatah | sau dawan | ne ’apatja | ||
| ABORRECER Tener aversión | aktanb’ir | eyereguduni | hate | misbara | tayak duwi | |||
| ABORTAR Dar a luz antes del tiempo esperado | k’ates | agüriyaguni | abort | iki sakaya | akain | dawi kalahna | ma polel myana | |
| ABORTIVO Sustancia que provoca el aborto | agüriyaguagülei | abortive | iki sakaika | iwi yaknin sinka | ||||
| ABORTO Acción de abortar | k’axem | agüriyagua | abortion | iki sakan | dawi bakwarang patki | |||
| ABOTONAR Ajustar con botones | makjob’nuk | abudunagua | button | butin mangkaya | butin birwi danh yamnin | |||
| ABRAZAR Ceñir con los brazos | mek’run | aúbura / asálagada / agúlichahani | hug | blaki alkaya | artabrik | salahni karak wakaihnin | ||
| ABRELATAS Instrumento para abrir latas | pasalat | ladaraha dabarasi daruguati | can opener | pan bukutbaika | pan wapahnin din | ncjol vela | ||
| ABREVIAR Reducir a menos tiempo o espacio | xerma | añuraudaguagüda / adiñuraguagüda | abbreviate | turi prahni daukaya | parahni yamnin | |||
| ABRIGAR Resguardar del viento, la lluvia o el frío | ichiga tidaü / adaüraguagüda | shelter | aibakaya | wadatnin / sanni / was / win yulni | ’üsüs nin nquipj | |||
| ABRIGO Prenda contra el frío | b’och’jor | darüguaü tubachabacha | overcoat | aibakaika | armoka | yakit / sanni parakni | sipijit | |
| ABRIL Cuarto mes del año | ab’ril | gadürü hati | april | li wainhka katy | Yawika | yapu waiku | ||
| ABRIR Descubrir lo que esta cerrado u oculto | pasa | adâra | open | bukutbaya | aprih | nukalnin / di lamana sak kidi | jun cjyol | |
| ABROCHAR Ajustar con broches o botones | makjob’nuk | adáhiragua abúdunagua | button | butin mankaya | tuk | bruchi / butin karak danh yamnin | pot’elón | |
| ABROGAR Abolir, revocar | agidara / agumuchaguagüda | abrogate / abolish | briras ba | danin / yamnin awaski | ||||
| ABRUMADO Agobiado, molesto | k’o’yer | magurasugua | be overwhelmed | pain munanka limind luwanka | wark dutayang / yasuhnaki / sipawasyang | |||
| ABRUMAR Agobiar, causar molestia | k’o’yer | magurasuni / gitaranigi | overwhelm | diara wirha munaya | anna / kalsuhna / dutni kulawi | |||
| ABSCESO Tumor por acumulación de pus | chur | luti / gahüguati / giburi | abscess | rugu | mabiara takiba | kamuka | suru / pulni duwi | |
| ABSOLUTO Independiente, sin restricción | ja’xtaka | lunguali | absolute | aiska pali | nitki / pri lani ambuk dfis | |||
| ABSORBER Embeber, empapar | pach’ataja’ | achûra | absorb | utki sakaya | suihnin / suih / lubuyihna | |||
| ABSTENERSE Privarse de algo | ma’chi inche | arügüdagua ûnguaü | abstain | alki takaskaya | ap atnin / malnin / di as | |||
| ABSTRACTO No concreto | maja’x pijch’ya’r | lunguaña | abstract | kaikras ba | ramh awas / rait din awas | |||
| ABSURDO Contrario a la razón | k’ijna’r | papichôti | absurd | sinska lâka apu ba | ramh awas / raitwaski | |||
| ABUCHEAR Rechazar con rechiflas | aüha | boo | bin dauki upla o diara kum lawaska kikaia | anw kalyamna | ’avutsjy | |||
| ABUELA Progenitora del padre o de la madre | noya / noy | áruguti | grandmother / grandfather | tashu | kuka (f) dama (m) | Sua (f) / wãwã (m) | titih / kukungh | ncocoy (m) nümümuy (f) |
| ABULTAR Agrandar, aumentar | ahabuchagugüda | enlarge | kau tara daukaia / drabaia | mahlaunin | pülücj mot’elon | |||
| ABUNDANCIA Gran cantidad | b’orwi’r | gibeguaü / aundarati | abundance | ailal pliska | mahni / dunin ki | |||
| ABUNDAR Tener en abundancia | b’oron | agibedaguni | abound | ailal | unhuekachua | mahni / duwarangki | ||
| ABURRIDO Fastidiado por no tener que hacer | k’oyresb’ir | mesebehabuti | bored | tayat takan | tayat / wantawas / yamninawas yulni | |||
| ABUSAR Usar mal | warkun | itaraniagiduni | abuse | saura munan | warkwa kíwa | dutni yusyamnin | jupj jin jola | |
| ACÁ Aquí, en este lugar | tara | yahaunbé / yâbé | here | nabá | nara | ñaha | akat / adi paniyak | |
| ACABAR Dar fin, terminar | k’a’pes | agumucha / asura | finish | danhtakan | yaka | danh yamnin | ||
| ACAECER Suceder | numerir | asusereda | occur | diara takiba | di as kalahna / kalahawarang | |||
| ACALAMBRARSE Estar con calambres | akaranpuda | have a cramp | sulawakia alki ba | kunitueka | ya puruswak sakyang | cüipe | ||
| ACALENTURARSE Padecer de calentura | purerb’ir | abiriwaha | have fever | rih daukuya | artechkintok | yamah duwi / laihna | ||
| ACALORAR Padecer de calor | tikwarna | arügüda hiti | make warm | zigua paziuna | lapta takaia | patoktich | buswak daihni yawi | |
| ACAMPAR Detenerse, hacer alto | turu na’ta | kianpotu | camp | takaskaya unta munhta kumra | nahak | watnin / pawat danin | ma mo jive | |
| ACANALADO Que tiene canales | gayadureti | grooved | diara bilabila ba | kanal nin yamna duwi | ||||
| ACAPARAR Adquirir y retener de un producto todo | tajwintza | auyeda lau | hoard | saki briyaya | sukuhche | yakwi dunin / wat din | jastüpues te’é | |
| ACARAMELAR Convertir en caramelo, comportarse muy dulce | ich’ires | siudugua / abímedaguagüda | cover with caramel | sugar piakan aimakaya | damnin / yamwi dam atnin | ’üsü caramelo mo tupju | ||
| ACARICIAR Hacer caricias | chojran | amúlidahaní | cherish | sapaya | arõhchãh | salapnin | po le’otj | |
| ÁCARO Arácnido muy pequeño | haruyei haráhüñü guwenwen | mite | daiwan watla sirpi | babil bikisni | ||||
| ACATARRARSE Padecer de catarro | sijmres | yedúnun | cash cold | siaka alkanka | auhchokua | uhdana duwi | cacam t’enc’a | |
| ACCIDENTAR Producir un accidente | kejkem | damíchî | have an accident | pat dimaya | kekari aínwá | pat duna / trabil kana | ts’entun | |
| ACCIDENTE Circunstancia no prevista | ukejkem | lamiselu | accident | pat dimanka | pat yak kana | na’a tjeyaca | ||
| ACCIONAR Actuar, gesticular | pijch’ya’rna | adügüni / ahingiruni | gesticulate | tukbi takuaya | yamwarangki | |||
| ACECHAR Aguardar con cautela | ch’ub’an | duwarini / gaunigi | observe | kanbaya | talna apaknin | |||
| ACEITAR Untar de aceite | xanja’poyir | agüledagüda / agürisira | add oil | lup yukaya | da sala ikirhnin | |||
| ACEITE Grasa líquida para cocinar o lubricar | xanja’poy | garaba | oil | lup | atû | di sala lahnin din / ikirhnin bik | pan jin / casa’a ts’ücjün | |
| ACEITUNA Fruto del olivo | aseytuna | tin wewe | olive | olivo dus ma | pẽh atuh | situna minik | julupj jin | |
| ACENTO Mayor intensidad que se da a una sílaba | chojchojron | pegi | accent | turi lal bukaya mark ka | likna | jay toncja | ||
| ACENTUAR Poner acento | tz’ijb’an / chojchojron | epegihani | accent | turi lal bukaya mark munaya | liknin | |||
| ACEPTAR Recibir voluntariamente | k’a’rb’ir | ánhara | accept | ao takaya | ekatua | bahang | nin jin nola | |
| ACEQUIA Zanja para conducir agua | ch’enja’ | febû / mabaiguaü | irrigation ditch | pakni li plapaika | kuk árpra tísahkapár | sau kurhna | ’ama tocj jul mim | |
| ACERA Parte lateral de la calle destinada a los peatones | tutib’i’r | hemeri gürigia uburugu | sidewalk | yabal unra wapaika | ta kungni | |||
| ACERCA Sobre la cosa de que se trata | tama e | luagu | about | dukiara | yaihnityak | |||
| ACERCAR Poner a menor distancia | yataka | yarafa / madise | bring near | lamara waya | yaihnitparuh | |||
| ACERO Aleación de hierro y carbono | aseru | gürabu | steel | ayanstil | wayar busna | |||
| ACERTAR Dar en el blanco. Conseguir el fin deseado | tzuyir | ahitira | be correct / to hit on | pliska kat yabaya ba | kidi palniyak | |||
| ACHACOSO Que padece achaques | chekran | gakanpleiniti | be ail | aitani kulki briras | archouwa | sangka dawi | ||
| ACHAQUE Molestia o enfermedad | mwakres | anútai kanplaini | ailment | sikniskira | archoukuwa | siknis kira | nin vyaná | |
| ACHICHARRAR Freír, tostar o asar demasiado | ch’ixres | afuridura sagasagua | overcook | uba kiskan | kakar | lukitnin | ||
| ÁCIDO Agrio | insut’ | garühüti / süsühali | sour / bitter | pasa | swahni | sane | sapahni / sapuh | |
| ACLAMAR Dar voces la multitud en aplauso de alguien | k’ab’ajsen | ôbuharuni | acclaim | makabanka | arika | ting wqiswi | ||
| ACLARAR Hacer algo menos oscuro | janch’akna | afúanguagüda / afúranguagüda | clarify | klintakaya oh kler munaya | klir yaknin | t’ücj velé | ||
| ACLIMATAR Acostumbrarse a un clima no usual | k’ajyesb’ir | échuda / ésebeda | acclimatize | taim wal lantanka | kuk asña chaenpitíshkwa | lan kalnin | ma tsojo sa | |
| ACNÉ Enfermedad cutánea por obstrucción de los poros | biyugu | acne | wan taya klin saika | cha | umala | |||
| ACOBARDAR Infundir temor | ub’a’kres | hanufudeguani / dürüguaü | be coward | sibabira takaya | inchana | yamanduwi | ||
| ACOGER Admitir en casa, amparar | ch’amya’r | ebelagüdüni | shelter | briyaya | sukuhacha | yakwi dunin | ||
| ACOMETER Atacar con energía | adüga erei | charge | lawi dimi alkaya | parasni yamwi | ||||
| ACOMODADO De buena posición, bien situado | mochor | buidu tidâni | comfortable | diera pitka daukan | yamni sansni duna | |||
| ACOMODAR Ordenar, componer | mochores | apaküha | accomodate | diera pitka daukaya | ehka | yamni ki | ||
| ACOMPAÑAR Dar compañía | yet’okir | gapanani / tuma / luma | accompany | yula kahbaya | arwak | minik danin | ||
| ACONDICIONAR Dar determinada condición | ustanya’r | atauhani | condition | diera kum pain daukanba | yaksihnin | |||
| ACONGOJAR Afligir | tzajtakir | ahüchüni / adüraguagüdüni | upset | sari takaya oh kupia lukiba | lililya yakisdi | ’ona nyuca | ||
| ACONSEJAR Dar consejo | ariñawaguni / ererehani | give advice | smalkaya la yabaya | arcõs | smalknin | ’üsüs vola vele / salepan | ||
| ACORDAR Resolver algo | k’ajpes | aban saminaün | agree | lukanka kum aikuk sakaya | ahtak | isning tarhnin | nin nola | |
| ACOSADOR Quien persigue sin tregua | ajtz’ojiro | heregu / heretabura | harasser | nina blablikra | aracha | uwi risdika | ||
| ACOSAR Perseguir sin tregua | tz’ojiro | awachiruti | harass | ninabliki | apich | uinin risdika | ||
| ACOSTAR Tenderse en una cama | ch’a’rin | arauaunra | go to bed | piamaina | prawaya | krikri yak kalangnin | pü’üs | |
| ACOSTUMBRADO Habituado | k’ajyesb’ir | hechuhali | be accustomed | baku ainatka | lan kalna | |||
| ACOSTUMBRAR Adquirir una costumbre | k’ajyesna | hechuguduwali | accustom | ainatka paskaya | lan kalahwi | |||
| ACREDITAR Dar crédito o reputación | ajk’un | ragabumutu bisimisin luagu damuri | accredit | aimayunanka | yamnini yakwi | |||
| ACREEDOR A quien se le debe una obligación | ajk’un ub’a | yûti lun / adueihati | creditor | tras yayabra | ramhni | |||
| ACRIBILLAR Abrir muchos agujeros | jujrib’ir | adûrawagun wuisiyu balu luagun gürigia / áfuduha | riddle | unta ailal klauhban | artunha | alh wi uduhna | potincja | |
| ACTA Relación escrita de lo tratado en una sesión | akta jun | dugumedu luaguatauhati lidan aban danuriguüa | record | lukanka saki ulbi swiba | akta ulna | |||
| ACTITUD Disposición de ánimo | me’yniwa | hemeni / benefaü | attitude | diera kum daukaya wilinka | ampat atnn | |||
| ACTIVAR Hacer funcionar | tojb’an | adâgüda / aransegüda | activate | sinska yari takaya | yamwak wark kalahnin | |||
| ACTIVIDAD Acción de una persona o entidad | nojk’ina’rir | barasegu / dasi | activity | wark nani | kaluduhna warkni | |||
| ACTIVISTA Persona que participa en una actividad política o social | ajme’yni | mutu gemeniti gingiti luagu lawanserun aüdü | activist | politik warka tabaiki ba | aktibista | |||
| ACTIVO Que actúa | tikruma | le adügübai | active | upla ridi baman ba | pĩhôwa | yamwi | ||
| ACTO Hecho realizado | adügüwali | act | daukanka | di yamna din | ||||
| ACTUAL De ahora | rayir | oralé / guwetó | current | nawas | waradi | |||
| ACTUAR Poner en acción | chempa | adügai | act | diara daukaya | yamwasakatnin | |||
| ACUÁTICO Que vive en el agua | b’rixja’ | dunauguna | aquatic | li daiura | asochita | wasp din | ’üsü mo’opü’ü | |
| ACUCHILLAR Dar cuchilladas | chekres | imiragua | stab | kisura wal klakaya | kasurusta porka | kuhbil tuswi | coló tsyacj | |
| ACUDIR Ir a un sitio | axin | ñündün ñaihin | go / come | nitka pliskara waya | pa as yak kiunin | |||
| ACUERDO Resolución de un problema | k’a’r | lerederun kesi | agreement | lukanka kumi | bahang kalahna | jele palas | ||
| ACUMULAR Juntar, amontonar | morojseyaj | aundaragua | acumulate | ailal paski briyaya | unwahatuk | uduhnin | ||
| ACURRUCARSE Encoger el cuerpo | mochwanb’ir | éfedegua asáraguagüda | huddle up / to shrink | slukwi iwi krukma takaya | tawriha achah | yadat lahnin | pla pi tjis | |
| ACUSADO Persona a quien se acusa | uchompati | le gadurunbai | accused | saura munan uplika | arñapichka | dahra yakna | ||
| ACUSADOR Persona que acusa | ajchompati | le ichugubai dúru | accuser | saura mamunra | arñapichta | muih dahra yakna | ||
| ACUSAR Imputar delito | chompatir | konkurusá | accuse | saura munaya | dahra yakwi | po velé | ||
| ADAGIO Sentencia moral breve | k’ayen | cho / rapotu | adage | tiun tawa kangbaya | dutni kalahna | po quina | ||
| ADAPTAR Acomodar | kanwen | esebeda | adapt | plis wal lan takaya | lan kalna | |||
| ADELANTAR Ponerse delante | numb’es | ubaragiñeti | get ahead / to put forward | taura tawaya | ates ak | tanit yak bayakna | ||
| ADELANTE Más allá, en lo venidero | tu’b’ir | amuñegü | forward | thoro | taura wab | atesña | kiwa tanit yak | |
| ADELGAZAR Poner delgado | b’akranir | adúraiduni | become thin | biawaya | wabistich | araknin | qjuele pyala | |
| ADEMÁN Gesto que denota un sentimiento | unijkesk’ab’ | marialon | expression / look | daukanka kum wilinka yabiba | yamnini | |||
| ADEMÁS También | ub’an | lumagiñe | besides | pura luki | kamanah bik | |||
| ADENTRO En lo interior | maku; makwi’r | luragarigu | inside | bilara | asaya | payak | mo’ensó | |
| ADHERIR Pegar, unir | nut’ur | abadilera / afadara | adhere | diara kum diara walara prakaiaba | askenka | birnin | ||
| ADHESIÓN Apoyo, consentimiento | takresnarir | ideragua | adhesion | hel munaya sinskan aiskawal | putni lâka | |||
| ADICIÓN Operación de sumar | aundahani | addition | numba nani pura pura sunayaba | minit birnin | ||||
| ADIESTRADO Que ha obtenido una destreza | setiwali / aranseruwali | trained | krikan uplika ku | lan yamna | ||||
| ADIESTRAR Hacer diestro | asetirei / aranserei | train | krikaya | lan yamwadai | ||||
| ADIÓS Saludo de despedida | chekento | ayô | good bye | aisabe | achame | parasta | nasum | |
| ADIVINAR Descubrir lo que no se sabe por conjeturas | k’inir | adibinahani | guess | luki sakaya | yul dauh | |||
| ADIVINO Persona que adivina | ajk’in | adibinahati | fortune-teller | luki sasakra | muih adibana yamwi | |||
| ADJETIVO Palabra que designa una cualidad | at’jetib’u | igaburi | adjective | diera kumra praki kaikanka | naksinhki | |||
| ADMINISTRACIÓN Oficina del administrador | ch’arib’tumines | atauhagülei | administration | diera pain daukanka | maintalyang | |||
| ADMINISTRADOR Que administra | ajch’arib’tumines | atauhati | administrator | diera main kakaira | di maintalyang | |||
| ADMIRABLE Digno de admiración | irb’irna | chubaluguti / inebewati | admirable | aihka pain ba | yamni tatalwi | |||
| ADMIRAR Ver con placer | irb’ires | inebeda | admire | auya pah kaikaya | yamni talnin | |||
| ADMISIÓN Sitio de entrada | ucher | ebelagülei | admission | dimaya natka | kanin pani | |||
| ADOBE Ladrillo de barro secado al sol para construir casas | tzihk | dafa muan / abürügülei | adobe | tasba wal paskanka | adobeha | sau busna | ’ama popa / ’ama ts’aw | |
| ADOBO Salsa | dumari / grebí | dressing | plun auhni saika | salsa ni | ||||
| ADOLECER Tener alguna enfermedad | k’uxoner | áfaga | be ill | latwan wawaya | apãhnachua / archaneiwá | siknis duwi | tejevyaja | |
| ADOLESCENCIA Edad que sigue a la infancia | b’yo’nsrenob’ | nibuteigiña | adolescence | wahma sirpi teim | walabiski | |||
| ADOLESCENTE Joven que está en la adolescencia | ajb’yo’nsrenob’ | nibureingili | teenager / adolescent | mishu | wahma sirpi | apara | wahma paruh | |
| ADONDE Donde | tya’ | halia | where | cabá | anira | piãhã | angkat | |
| ADOPTAR Recibir como hijo legal al que no lo es | uk’anpik | anurihani | adopt | tukta lawalninamra daukaya | artonna | birnin ki | ||
| ADOPTIVO Que ha sido adoptado | uk’anpikna | anurihauti | adoptive | ninara daukan | walan bis duwi | |||
| ADORAR Honrar, amar | k’ajpwa’r | insiñeni | adore | mayunaya | watni ki | |||
| ADORMECER Dar o causar sueño | waynes | áriha / arúmaguaraü / irufada | send to sleep | yapaya | kalsamana | tjejya / tyusa | ||
| ADORNAR Poner adornos | chirirnarir | ewendedagüda | deccorate | sakakaya | yaksihni | ’üsüs justa | ||
| ADORNO Lo que sirve para embellecer | chirirna | uewendeni | decoration | sakahkan | yaksihwa | |||
| ADQUIRIR Empezar a poseer | tajwina | adaira | acquire | saki briyaya | atah tuka sukuh | di dunin | na’apj | |
| ADUEÑARSE Apoderarse de algo | winkirye’n | auyeda lau | take possession | dawanka takaya | aiwatich | danwankalnin,na | na’ayapj | |
| ADULACIÓN Mostrar servilismo para ganar la voluntad de uno | aduruhauwa | adulation | karna munanka | kulnin yamni | ||||
| ADULADOR Que adula | aduruha | adulator | karna mamunra | alaskira | ||||
| ADULTERAR Desnaturalizar, falsificar | mab’anb’anir | eyeredaguni | adulterate | mairin wala aisaya | tunun dutn | |||
| ADULTERIO Ayuntamiento carnal fuera del matrimonio | po’xb’ir | gabualitei / giraitei | adultery | marit lâka krakrikra | marit lani bahna | |||
| ADULTO Persona que supera la adolescencia | winikix | gürigia derébuguhali | adult | almuk | ãkâ | muih barak | cat müy | |
| ADVENEDIZO Persona que pretende figurar | apantahati | upstart | trinzar kakalra kum | muih nuhni as | ||||
| ADVERSARIO Oponente | ajk’ijna’r | mama bumageti / mama baubageti | adversary | wailhka | wainhla / nila | |||
| ADVERTIR Llamar la atención sobre algo | pejna’r | gabaraunwani | warn | laiguin | kaina manis maisapakaya | amangtala | ||
| AERONÁUTICA Ciencia de la navegación aérea | nuksosolchich | yafayahadi | aeronautics | teim kakaira ba | nautikani | |||
| AFAMAR Elogiar | tatz’a | apantaha luagu | make famous | mayunra yabaya | afamarka | al kaldakawi | ’üsüs justa | |
| AFÁN Trabajo excesivo | sya’npatna’r | febigi | hard work / effort | wary taki lalukra | katunpe ichkua | uba wark | ’üsüs ts’i liji | |
| AFECCIÓN Padecimiento | mab’anb’anres | kanpleini | affection | uba wandkira ba | archanewa | dalani matalayang | ||
| AFECTADO Falto de naturalidad | ajmab’anb’an | küringüda | affected | saura munan ba | dutni lani | |||
| AFECTAR Fingir | afara parafu | affect | saura munaya | sari kalna | ||||
| AFECTO Cariño | inseñehabú | affectionate | fren kum | ahraen | talayangdalan | |||
| AFEITAR Quitar la barba con cuchilla | susjor | ásaraguni | shave | unmaya irbaya | kiusbers | karhnin | ts’ücji t’ijü | |
| AFIEBRADO Que tiene fiebre | puremar | abiriwati | have fever | rih karna dauki ba | techkinkiwa | yamah laihwi / waki | ||
| AFILADO Que tiene filo | taxen | hamanatu / yarawatu | sharp | mala daukan | akioha | vaina duwi | ||
| AFILAR Poner filo a un cuchillo | tax | ayarahani | sharpen | mala daukaya | akioh | baini yamnin | cyol / quelol | |
| AFILIAR Inscribir en una organización | morwi’rna | adagaragüda lidn lurudu | affiliate | tilara dimaya | kal uduhna yak kanin | |||
| AFÍN Parecido | inxojt | lenege / tafurugu | related / similar | las kat | achen | talia,ki | ||
| AFINACIÓN Acción de perfeccionar | lajb’irna | gen liña / suñaini | refining | sit munanka | yamni yamnin ki | |||
| AFINAR Perfeccionar | lajb’ir | suñari | tune | sit munaya | yamni yamnin | |||
| AFIRMACIÓN Acción de afirmar | erachb’ir | ariñega hanha lun katei | affirmation | raitka yabanka | bahang | |||
| AFIRMAR Dar firmeza, corroborar | erach | afiñarei | affirm | raitka yabaya nina sain munaya | lawi talnin | |||
| AFLICCIÓN Tristeza | tzejranir | iruni | affliction | kupia sarka | amenchpar | sari kira | ||
| AFLIGIR Apesarar | tzajtaka | durúmadai / libe saminaü | afflict | sari takaya | ahramench | saridunin,wi | ’ona nyucj | |
| AFLOJAR Disminuir la presión | adugudugudag | loosen | slakbaya | aryok | uyungnin | |||
| AFLUENTE Que afluye | liyumau | fluent | li aubra | was kalahwi | ||||
| AFÓNICO Falto de voz | matukumaxya’ | harân tagüle / harán tumalali | hoarse | karma prawan | añah apástu | dinit sumni | ||
| AFORTUNADO Que tiene suerte | ajimb’utzir | gabunuruti | fortunate | suerte ull | suirti kira ki | |||
| AFRENTA Vergüenza | sub’ar | gagibuguaü | affront | mayunra luwa | pechua | munh simdis | ||
| AFRENTAR Avergonzar | sub’ajres | anüga busiganu | affront | mayunras | pechuaki | muhnina kat | ||
| AFRICANO Natural de África | kaxlan | wagüchauguna | african | afrika wina | aprika kaupak | |||
| AFUERA Fuera del sitio en que se está | patir | barugudi | outside | latara | arahná | ahniyak | ||
| AGACHAR Bajar una parte del cuerpo | b’utb’a | elemucha | bend / to bow | slukwi iwaya | yuuh | yadatnin | pla pitja | |
| AGARRADERA Asa | nacharna | larügüdagüle | handle | alkaika | akasukuha | laihn kira | ||
| AGARRAR Asir fuertemente | chuku | arügüda | grab | alkaya | tapura sukuuh | laihnin,na | tjü’ilis | |
| AGARROTAR Apretar fuertemente | jitik’ek’o | amuruduni | tie up / to adjust | dus ni prukaya | sukuh arron | parasni laihwi | ||
| AGAZAPAR Esconder | muktar | aramuduni | crouch | bawi yukwaya | ûh | yakmaldanin | pla tipi’tja | |
| ÁGIL Ligero | ajwakche | sumaditi / fureseti | agile | wina isti ba | unwã | isti | ||
| AGITACIÓN Movimiento prolongado | anijk’ina | hitau / hitauhali haraugali lun | agitation | singbi slilkaya | achawãk | isihwaki | ||
| AGITADOR Persona que provoca conflicto | ajtzojiro | inchahat / afuraguti | agitator | sasingbra | isihyang | |||
| AGITAR Mover | t’iprume’n | arügüda hiti | shake / to agitate | singbaya | isihnin | pju ’i’awa | ||
| AGOBIAR Doblar o encorvar | ni’kcham | abuchagüda uragu | weigh down | kupia turban munaya | unweh | kawini,nin | ||
| AGONÍA Estado previo a la muerte | warok’o’y | ahawahani | agony | pruwaya spab alkan | akapehi pishkua | dawrahki | nasa pe’é | |
| AGONIZAR Lucha entre la vida y la muerte | warok’o’yr | ahawahani/ ayúmahani | be dying | pruwaya swapanba | õnipichkua | dawarahki / dawasak ki | ||
| AGOTAR Consumir del todo | ma’k’ek’wa’r | hawátarani | exhaust / to wear out | danh takuya ba | yaktichkitonch | danh kalahna | nintulupj | |
| AGRACIADO Que tiene gracia | ajchojran | magadireti | good looking | tingki yabaya | tingki lani | |||
| AGRADABLE Que agrada | ajimb’utzir | buidutu / gagasûntu | nice / pleasant | brinka pain ba | tahra | yamni kaldakayang,wi | ||
| AGRADAR Complacer | kunersyaj | ichiga igundani | please | aibrinka ba | yâmki | |||
| AGRADECER Dar gracias | ch’ajb’e’yxb’ir | atengiruní | thank | tingkika yabaya | kaparkua | tingki mayultayng | ||
| AGRADECIDO Que agradece | ajch’ajb’e’yx | gatengirati | grateful | tingkika lukiba | kapar en | tingki palni | ||
| AGRANDAR Aumentar de tamaño algo | nojta’res | awaridagüda | enlarge | tara daukaya | ãkatich | nuhni yamwi,na | ||
| AGRARIO Relativo al campo | arâbugeti | agrarian | unta warkka sturka | sau / pan pas | ||||
| AGRAVAR Hacer más grave | mwakres | lâraun wuribani | aggravate | kau sauhkaya | uba dutni kalna,wi | |||
| AGRAVIAR Afrentar | sub’ajresna | agibubagua | affront | lahtuban willaya | blalahwi | |||
| AGREDIR Acometer | mab’anb’anir | afundehani | attack | dimi prukaya | apah | dalani kalyamwi,na | ||
| AGRIAR Poner agria alguna cosa | inch’ajna | achuhagüda / asürügüdüni | turn sour | swahwaya | saneka | sapahni | ||
| AGRICULTOR Que cultiva la tierra | ajpatna’r | abunaguti fagudira arabu | farmer | tasba warka tatakra | kukña katich | sau dahyang | ’ücj lije | |
| AGRICULTURA Cultivo de la tierra | patna’rir | labunawagun muan | agriculture | tasba warka takanka | kukña katich | dahwi yakwi,na | ’ücj siná | |
| AGRIO Ácido | inpaj | sürürüti / gaühüti | sour | paza, papza | suhni | kanona | sapahni / sapuh | |
| AGRO El campo | arabu / ichari | agro | plun mankaya pliska | sau warni | ||||
| AGRUPAR Reunir | morwar | aundara | group up | paskaya | unwa | uduhnin | ||
| AGUA Líquido transparente, insípido e inodoro | ja’ | duna | water | guaz | li | asó | was | ’üsü |
| AGUACATE Fruto del aguacatero | un | wagadi | avocado pear | zial | sikia | pêhwa | sikia / sarin | sitj |
| AGUACERO Lluvia repentina, abundante, fugaz | ja’jar | lahuyagun | downpour | li awan tara | asówa | waslawi | ||
| AGUANTAR Soportar | uk’ina’r era | awanduni | bear with | pura luwan | tapuhna | wantarnin | ||
| AGUAR Dar agua a los animales | ajk’un eja’ | atagüda duna haun animalu | water down | li dakakaya daiwanra | asówich | tinglauwas kalanin | ||
| AGUARDIENTE Bebida embriagante | saksakja’ | malasisi / binu / atuni | hard liquor | shupu | dus maka laya | asópatewa | wasak / urum | ’üsü myona |
| AGUDEZA Perspicacia | ju’kb’irna | diksisi | sharpness | kakma ingni | dutni yamwa lani | |||
| AGUERRIDO Experimentado en la lucha | ajtz’ojir | gerguâditi / hanaimeti / ganigiti | hardened | kupia karna | kalbaunin nuki | |||
| ÁGUILA Ave rapaz | t’iw | garún | eagle | yakal | pachrah | yakal | pjiyo | |
| AGUJA Barra metálica puntiaguda para coser | kuxaj | agusa | needle | silak | tahsiki | silip | jaw | |
| AGUJERO Abertura redonda | che’n | huyu / hurenti | hole | untika | atapak ye | sulihni tuylni | lajul | |
| AHÍ En ese lugar | tarix | ñein | there | bahara | añah | kidi yak / kayak | ||
| AHOGADO Muerto por inmersión | ajjak’pa | añaradaguti | drowned | liura pruwan | asotokí | wingni birwak dauna | ||
| AHOGAR Matar con impedimento de la respiración | jak’pa | añândagua | drown | liura pruwaya | kãk | wingni birwak dauwi | ’üsü tjümü’ü tjepe’é | |
| AHOGO Opresión en el pecho | kuchpa | chatiwurini | breathing difficulties | liura pruwan | makmak usukuhtua | palak pamwak datayang | mü’ü pe’e | |
| AHORA En este momento | kone’r | guetó / reitinau / oralé | now | nawas | ikatape | waradi minit ni | ||
| AHORCAR Colgar por el cuello | atigira | hang | ailanwaya | tawabruk | wah dauna,nin | |||
| AHORITA En este momento | eri’x | guetó / oralé / reitinau | right now | naminit | pikataripe | waradi palni / minit | ||
| AHORRAR Reservar dinero | chujb’an | awauraguai biseinsun / araida seinsu | save | apahkaya | platoh unkatich | lalah apaknin | ne’a potja | |
| AHORRO Lo que se ahorra | chujb’anb’ir | areidaha | saving | apahki waya | platoh unkatishpahrrã | apakwi | ||
| AHUECAR Hacer cóncava una cosa | xuyu | agiwaiha / achiga | make hollow | unta daukaya | atapaka | kurnin sulihni | li pjut’u | |
| AHUMAR Llenar de humo | b’utz’a’n | agumulada | fill with smoke | pauta lakaya kismika | awãs umus | wayau kahnin,nin | ||
| AIRE Gas que rodea la tierra | ik’ar | garábali | air | pasa | ompích | sau wingni | lüpjü | |
| AISLAR Incomunicar | adiñura / adidedagüda | isolate | nayara yakan sakaya | lamanin | ||||
| AJAR Arrugar | churukres | ayaudagua / achügüra | rumple | srikisbi sauhkaya | wriha | sirinin,na | ||
| AJENO Perteneciente a otra persona | najtir | mama wani | someone else’s | upla dukia | akua éá | muih din | pa’ts’a’as | |
| AJO Bulbo blanco para cocinar | aju’ / yax tzan | lai | garlic | kiarlik | ahoha | ahu | jajás | |
| AJUSTAR Acomodar | chuchu’res | autaragüda / atauhani | adjust | pitka daukaya | birnin | |||
| AJUSTICIAR Matar | chansen | áfarahani | execute | cazlana | lara batakaya | amás | inin | |
| ALA Extremidad modificada, en algunos animales, que les sirve para volar | ahamahagülei / agairaü | wing | yala | tnawa | wĩch | lawan | sepjsepj | |
| ALABAR Celebrar | nojk’inarir | eñurahani / efeduhani | praise | mayunaya | aiwan nin | |||
| ALACRÁN Arácnido con una uña venenosa | sinam | agû | scorpion | guanquiriri | kuisry | parsĩkĩ | wakurus | tsjew |
| ALAMBRAR Cercar con alambre | ajtz’ojnok’ | adüga farüga | wire up | wayar aubaya | kwemis asĩkĩ pershka | wayar murnin | ||
| ALAMBRE Hilo de metal para alambrar | ta’k’int’i’x | lámbara | wire | wayar | kwemis asĩkĩ | wayar | colal lawücj | |
| ALBAHACA Planta olorosa usada para cocinar | alb’ajaka | harani china | basil | kalila saika | katru aprohka | kumasirpi | ’alvacas | |
| ALBAÑIL Obrero de la albañilería | ajchempayaj | abunaguti müna | bricklayer mason | semendwatla mamakra | kao kahtah | simint warkni yamyang | wa liji | |
| ALBAÑILERÍA Técnica de construir edificios | chempajir | tabunawagun muna | masonry | utla mamakra semend wal | albnilni | |||
| ALBARDA Aparejo principal de las bestias de carga | tzub’uk | a hagaubadagun animalu | packsaddle | arasnina palkaika bip taya ni | tabark dangni laknin | |||
| ALBOROTO Desorden, gritería | bürübun / chagaü / chauchau | disturbance | unsaban tara | minpis lani | ||||
| ALCAHUETE Persona que encubre un amor ilícito | alkawete | magúmadihaditi | pimp | mistik purapraki ba | yul kulawas | püne tsyo’a | ||
| ALCALDE Persona que preside una alcaldía | winik ajk’ampar | galidi / agalidihati | mayor | kabildo lalka | alkaldeha | akaldi ni | ||
| ALCALDÍA Territorio de su jurisdicción | uyototir e k’ampar | gabilidu | mayoralty | kabildo | alkaldia saun | |||
| ALCANFOR Sustancia blanca de olor característico | gianfia | camphor | siahka saikawalpaya | alkanforka | alkampur | lemelyu lajay | ||
| ALCANZAR Llegar a algo que va delante | tajwintza | asügürei / adairei / abudei | reach | bliki alkaya | arũh | ui laihnin | ||
| ALCOHOL Sustancia embriagante y desinfectante | alkol | alcolu | alcohol | alkul | tokna / isi iskarí / toknah / isí ũska sákah | alkul | mpes myona | |
| ALCOHOLISMO Adicto al alcohol | mok’ab’ekarir | gatadi | alcoholism | rum din sikniska | mistokta | wask diyang | ||
| ALDEA Caserío dependiente de un municipio | úbien-agai | village | güiran | tawan sirpi kum | kahã | pâ bin | pülücj patja | |
| ALEGAR Citar razones | tzayerb’ir | asíginaha | allege | unsabaya | aperah awanerwa | alana | levelel | |
| ALEGATO Razón que sustenta algo | siginaü | allegation | unsabanka | blahna | ||||
| ALEGRAR Causar alegría | tzayjres | gundaü | cheer up | lilia takaya | lilia kalni,ki | |||
| ALEGRE Que siente felicidad | ajk’ajyer | gúndarati | happy | lilia | ahrarí | lilia ki | ’ücj jos | |
| ALEGRÍA Placer, satisfacción | tza’yer | igundani | happiness | lilia takanka | ahraritish | alasni / lilia | ’ücj tjo’os | |
| ALEJAR Poner a mayor distancia | ki’sparir | adiseguagüdüni | move away | laihura takaya | kãrã pish | naikau | ||
| ALENTADO Que se ha sanado | ajimb’utz | buidu latuadi | recovered | wina pain | rauna | |||
| ALERGIA Reacción patológica ciertas sustancias | gaumeruti lun / ahusida arusida / súsuti | allergy | wan wîna tara ra diara kum taki ba wan srinhka | ãkawa ohoh | alasni lani | |||
| ALERO Parte saliente del tejado | pya’r | umadaü | eaves | pana | añaki | ahtak sutni | ||
| ALERTA Vigilante | agaunigihati / awachihati | alert | danhra walikaya | ridi atnin,ki | ||||
| ALFORJAS Talego de dos bolsas | sadili | saddlebags | plun tuilkaika | alpurhani | ’opopa | |||
| ALGO Alguna cosa | ayantuka | katei | something | diera kum | iñasnamá | di as | ||
| ALGODÓN Fibra para tejer telas | tinam | mauru / maú | cotton | nopán | wahmuk | bíkî | wahmak | tü nü’im |
| ALGUACIL Oficial de policía | ajkojk | habuti súdara | sheriff | pulis lalka | pulis apisni | |||
| ALGUIEN Alguna persona | ayanchi | somu gürigia | someone | upla kum | asnakén | muih as ki | ||
| ALGUNO Alguien indeterminado | inkojt | abadinaguti | any | diera kum | asnamá | wais / yah,kidi | nepenówa | |
| ALIADO Que ha convenido alianza | tzoror | umagietí | ally | wan uplika | kalpak | |||
| ALIANZA Convencimiento | tórorna | lumagiñeti | alliance | aikupia kumi takanka | askan tich | alansani | nin p’iya yola | |
| ALIENTO Respiración | musik’ | awaraguni | breath | winka puhbra | wingni | |||
| ALIMENTAR Dar alimento | way’rna | aigagüda | feed | plun piyaya | diuknin | |||
| ALIMENTO Sustancia que sirve para nutrir | we’sena | aigini / katabalán | food | pun | sirah wish | diukna | lo las | |
| ALIVIAR Causar mejoría | tzakarna | auchadagua | ease | rawi waya | ehtich | raunin,nin | ’ücj jos | |
| ALLÁ En ese lugar | yaja’ | yagüta | there | bukra | kutkau | |||
| ALLANAR Entrar a la fuerza a casa ajena | afusurun ebeluruni munadaun / achachiha | break into | dara walras alkaya | walna | ||||
| ALLÍ En aquel lugar | tarix | yagüa | there | yabá | bara | kidi yak | ||
| ALMA Espíritu | teska’ | iwani / afurugi / sifili | soul | rayaka | piritni | |||
| ALMACÉN Lugar para guardar o vender mercancías | turerchujb’an | gamasei | warehouse | diara ailal atki watla | almasin ni | |||
| ALMÁCIGO Simiente de plantas | ut pa’kb’ajte’ | ichariguaü | nursery | diera ma wawan | minikrana | |||
| ALMENDRA Pepita de algunas semillas | alment’ra | almendâ | almond | dus kum | pêhwa awasá | almindrani | ’yo jülüpj jana | |
| ALMÍBAR Azúcar disuelto en agua y espesado a fuego | lacháuhuaun murei galuduti | syrup | sipaya dukia | yahamni kuh nyak tubuhna | ’üsü tupjü wüja | |||
| ALMIDÓN Sustancia blanca procedente de yuca u otras plantas | darara | starch | yauhra taska | taksni | ||||
| ALMOHADA Saco mullido para reposar la cabeza | tajsib’ | ichügübai | pillow | trocuzquin | tilar wanlal kabaika | sãh parka | tungkang | jay pjal |
| ALMUERZO Comida del medio día | orajk’in | aigini amíditi | lunch | walal pata | sira ãhar ã | ma tunak kungni | culuwpün jasa jalá | |
| ALOJAR Hospedar | takresna | apusaraha | lodge | utla tayabaya | pesh tawarkra ôhker | kanin | patja | |
| ALTAR Mesa para celebrar ceremonias religiosas | chirirnar | áuku / lubiñe sandu lidan leferiyahaun | altar | pulpit | sikinko | prias darasani | mpapay lal la velés | |
| ALTERAR Cambiar | jispa’r | asafaragua | alter | pura luwaya kupia baikaya | sinsyamwi,nin | |||
| ALTO De altura considerable | tab’es | arâmuni / gágubuti | tall | shololo | purara pawan | kah ãh | naini | campayna |
| ALTURA Elevación | tab’esna | iñu / huwariñu | height | yari pawanka | kah ãhchã | makauni | ||
| ALUD Gran masa de tierra o lodo que se desprende de una montaña | agululuha / guguluti | avalanche | ais pîska nani il banhta wina munhtara iwi bali ba | táyúk | sau irhwi asang kaupak | mol jin justa | ||
| ALUMBRAMIENTO Parto | a’ner | agurahani / agüriyahani | delivery | aisubanka ingni daukanka | sahnin / wang | |||
| ALUMBRAR Poner luces | k’ajk’irb’ir | egemecha / ebeda | light up | ingnj daukaya | yunin | jepé | ||
| ALUMBRE Sal astringente | k’ajk’ir | lalein | alum | ingni dauks | yuki | |||
| ALUMINIO Metal | ta’k’in | dabarasi / gürabu | aluminium | pan dukia | alumiñani | |||
| ALZA Elevación de precio | uyachi | eserudagüda | increase | praiska sunanka | minitki | |||
| ALZAR Levantar | yachpes | iñura / huwariñu | rise | bukaya | ishpak | dulaunin | ||
| AMABLE Agradable | ajkunkun | gamadauti | kind | daukanka pain ba | dalan talwi | |||
| AMANECER Tiempo en que empieza el día | ajwank’in | arugaduni | dawn | cashiguaina | ingwaya tawi ba | payahlawi | ||
| AMANSAR Domar | tzajtza’r | amasura | tame | tim daukaya | kaiká | tim yamnin | ||
| AMAR Tener amor | chojres | insiñehabuni | love | latua kaikan / kupia aika latuan | en achãh | watni / wat talnin | quelel lejay | |
| AMARGAR Causar amargura | unijkesk’ab’ | agañudagüda / asafaraguagüda | sour | sumunaya | yuwawi,nin | |||
| AMARGO Que amarga | inch’aj | gifiti | bitter | paza, papza | tahpla | akamé | tapalni | ’ono |
| AMARILLO Color limón | k’ank’an | iñeliti | yellow | shuninga | lalahni | gul lalahni | lu | |
| AMARRAR Atar | kachma | agüragua | tie | wilkaya | sitnin | tsyupapj | ||
| AMASAR Hacer masa con la harina | k’ot’o | ayaudagua fuluaru | knead | akbaya | untor | lungnin | le’opj | |
| AMBICIÓN Deseo desmedido | mab’anb’anir | îgâbuwaü | ambition | brinka | uba wat ki | |||
| AMBOS Los dos | cha’kojt | biyamagubai / biangua | both | wal sut | pok askan | bupak | ||
| AMBULANTE Que va de un lugar a otro | ajintyachturer | aibugañahadügüti / aibudügüti | wandering | aipliska apu ban taukiba | lapak yang | |||
| AMENAZAR Hacer amenazas | uk’ayenb’ir | asiradiruni | threaten | saura muniya wiba | tusna dana | |||
| AMIGA Que tiene amistad | et’ok | umadaü | friend | aipana mairin | painika | jomica | ||
| AMISTAD Afecto desinteresado | pak’irisna’r | gamadaü | friendship | wan panika | wahai lani | pulucj pan | ||
| AMOR Sentimiento de amar | chojeresyaj | insiñeni | love | latua kaikan | taturusã | watmayang | ts’a’as | |
| AMORTAJAR Vestir a un muerto | pikir e chamer | adaüraguagüda hilâli | to shroud | pruwan kum praka dinkaya | pesh oní aranú | dauna asna anin | ||
| AMPARAR Proteger | chojb’an | esefura / agonigira | protect | tabaikaya | ilpyamtayang | |||
| AMPLIAR Extender | jaya | achawaragu / awaridagüda | amplify | yahpa daukaya | ãkaká | isrinin | ||
| AMPOLLA Lesión de la piel con líquido | nejpar | liñuraü luti | blister | utki sakaya | lakash | ahni ki | ||
| AMULETO Objeto al que se atribuye virtud protectora | lúyawa uraü | amulet | paski bapanka markkum | tup | jast’as | |||
| ANCA Nalga de las bestias | sakpojra | anca lanágan animalu | rump | daiwan nata | ohlak aporâ | aras saran | jasa’ala jojos | |
| ANCIANO De mucha edad | noy | waiyai mutu / waiyali | old man | toolo (m); texta (f) | waitna dama | chuara | muhbarak | co’müy |
| ANEMIA Con poca hemoglobina | sakmojla | libibien hitaü | anemia | tala mayara | â dis muinh as | pja | ||
| ANGUSTIA Aflicción | tzajtakir | magúndani | anguish | suapanka | karek | sariki | ’ona nyuca | |
| ANIDAR Hacer nido | sijki | adüga tumasa ñein | make a nest | aiwatla briyaya | uhbin ûni | tsintsil lije | ||
| ANIMAL Ser viviente | arak’ | anímâlu | animal | daiwan | peshwakwa | tinglau | mayolapán | |
| ANÍS Especia | anis | anisi | aniseed | intawahya kum | sirá aprohka á | anis | sitj janis / pjos | |
| ANO Orificio por donde se defeca | utusuy | edei edeugu | anus | unta | tete | banluk / tumin | pü’ila | |
| ANOCHE La noche de ayer | akb’ar | wurinauga guñau | last night | na tihmia | kakañah | warpukta | püsta | |
| ANTES En el tiempo pasado | b’ajxan | lubáragiñe | before | morab uena | pasten | pastimni / kau / yak | walá | |
| ANTIGUO Muy viejo | onya’n | binadü | antique | patitara | amâ á | umani / kau / taimni | püna | |
| ANTORCHA Luminaria | igimeri / watu gemeti | torch | diera ingni kum | antursani | ||||
| ANUAL Que ocurre cada año | Jab’ir | irúmuau | annual | shid etta | mani bani takiba | kwihas | karih bitk | ’üy ’üy |
| ANZUELO Garfio para pescar | answelo | güwüi | hook | kiulh awa | kaska | kuyuhl | la tsicjucj | |
| APACENTAR Dar pasto al ganado | ajkun e ak | adíniliha | pasture | tui dakakaya bipra | tiriski kalanin | tsuts lyaja | ||
| APAGAR Desconectar | tajpes | eñégucha | turn off | daskaya | aoh | pinin | qui’as jasa | |
| APARECER Dejarse ver | chekta | achülaguni | appear | takan | dawak talwi,nin | lay pyalá | ||
| APAREJO Montura para cargar las bestias | peleru | tack | aras ninara sunaya dukia | munturani | ||||
| APARENTE Que parece | la’r | enegei | apparent | mawan wala | ãchen | talya | ||
| APARIENCIA Aspecto de algo | maja’xut’ | enegei | appearance | daukanka | talya ki | |||
| APARTAR Quitar de un lugar | xejrob’ir | agidaruni | set aside | nayara takaya | peshkás | saityak lanin | jastjan | |
| APEDREAR Tirar piedras | juru | achüragua dübu | stone | walpa sabaya | kakisbar | kidara brhnin | po jats’í | |
| APETITO Deseo de comer | ay’ntz’a’ | hapite | appetite | plun pinpin daukiba | ãish | uk kingh | ma syama | |
| APLANAR Poner plana una superficie | uguaraguagü fulasu | level | langni daukaia | pishka ah | langni yamnin | la jüljül | ||
| APLASTAR Comprimir | lat’tz’a | apuechaguni | squash | taibi tanhta daukaya | akahpish | taihlaban nin | jay jyats / la ts’ama | |
| APLICAR Poner una cosa sobre otra | laparna | ichiga / adagaragüda | apply | takaya | yamnin | |||
| APODO Sobrenombre | ada’wahani | nickname | nina saura | apin artuk | ayng sutni | jin lo | ||
| APOYAR Hacer que algo descanse sobre otra | nachar | ideragua | support | tabaikaya wala nani dukiara | akatah | ilsaknin | ||
| APRENDER Adquirir conocimiento | kanwa’r | afúrendera | learn | lantakaya | ahchiwish | lankalnin | nin üsa | |
| APRETAR Estrechar con fuerza | na’ta | ámuruda | squeeze | taibaya | arrom | tirisnin | c’a lelay | |
| APUNTAR Tomar nota | tz’ijb’an | îcha luagun | write down | ulbaya | apuntahka | ulta dutah | jay nyuca | |
| APUNTE Nota | tz’ijb’anir | abürühauti / bürüti | note | ulbisuis | ultah | |||
| APURAR Apresurar | wakche | arufudaha / afureseha | hurry | shubugmali | isti munaya | unwarí | bainhnin,na | |
| APURO Aprieto | sakta | furesei | tight spot | isti | dutni sakyang | |||
| AQUEL Aquella persona | eyaja’ | gürigia ligita / gürigi tuguta | that | baja | atá | uk kidi | ||
| AQUÍ Acá | tara | ñahaunbé / yâbé | here | nabá | nara | ñahá | akat / akah / adiyak | |
| ARADO Instrumento para arar | lagarabadun muan lubâ labunawagun | plow | tasba baikaika | sau sahnin | tatsecj | |||
| ARAÑA Arácnido que teje | am | guwewen | spider | cátu | usiwihta | arârá | supai | colocj |
| ARAÑAR Herir con las uñas | amna | afiyuragua / apinchagua | scratch | asmala wal samaya | bikis | kurhnin,na,wi,wa | ||
| ÁRBITRO Juez | ajxuxb’a | lurudueimuna / gumadima | referee | bal pulan pura wasbiba | bal wiuhyang | |||
| ÁRBOL Planta perenne | te’ | nadü | tree | yli | dus | pẽh | pan nuh | yo |
| ARCO Instrumento para lanzar flechas | ch’anti’n | gimara | bow | tian | panta | kuakuá | las / panta | jastjülüpj / jalecj / tsjemya |
| ARDILLA Mamífero arborícola y cola larga | chuch | bigibû | squirrel | shurishur | bustun | trueña | buska | ’ütsjü’ |
| ARDOR Dolor quemante | kirka’r | haraharati / süsüti | burning | kisni | ók | dahwi dalani,wi | ||
| ÁREA Superficie | turer ira | larularu | area | bila kum | pani | |||
| ARENA Partículas pequeñas de piedra | ji’ | damusagara | sand | togo | auhya | uú | kauhmak | sus |
| ARENILLA Arena fina | pixji’ | sagaun | fine sand | auhya sitni | uú chã | kauhmak bukui | pe’üy | |
| ÁRIDO Infértil | mab’anb’an | gayabênti | arid | tasba lawan kum | sau dutni | |||
| ARMA Instrumento para defenderse | jujrib’ | aruma | weapon | wan ikaya dukia kum | awá | arakbus | ||
| ARMARIO Mueble con puertas y anaqueles | b’ajch | ebú | closet | wauhtaya sunaika | di ilnin | |||
| ARMONÍA Congruencia | tzajyer | idichani / buidu | harmony | asla takaya | watkira | |||
| ARO Pieza en forma de circunferencia | xoyoyojte’ | aunwerebun bagü | ring hoop | wan lal mankaika | gul pisni tayalni | |||
| ARPÓN Punta para pescar | ni’chukchay | aufuru | harpoon | dahka | senporka | suk suk | ||
| ARRANCAR Sacar de raíz | b’oko | alugucha ilagülagulaü | pull off | daikaya | ú á | rikni kunh dutnin | tjepyoca | |
| ARRANQUE Base de una construcción | wi’rotot | tugudi muna | base | aubaika | saran | |||
| ARREAR Dar prisa a las bestias | ajnerir | aibaha | spur on | kangbaya daiwan | ohlak | kanghnin | sin tjejyama | |
| ARRECIFE Escollo en el mar | lubana dübu baranahana | causeway | tasba | arrecifeha | kabu din | |||
| ARRENDAR Alquilar | k’ajtin | áhayara | rent out | rins munaya | unweh | û lawi kawi | ||
| ARRODILLAR Ponerse de rodillas | kotren | ahuduragua | kneel | lula krikaya | akosãtuk | limbabahnin | tü’icj jin tjüjünsa | |
| ARROYO Pequeño caudal de agua | t’u’ | welu / chururuti duna | stream | li takaika | asômâka | wasbin | ’üsü tsjicj | |
| ARROZ Grano comestible | aros | ri | rice | rais | tibiwa | rais / tilus | jalós | |
| ARRUGA Pliegue de la piel | churuk | yaungurati | wrinkle | sriwanka | maĩs | utak siri | jastjulujupj | |
| ASADOR Instrumento para asar | ta’k’in | asüagülai | roaster | diara ankaika | yuku iriska | busnin wayarni | mpes la ’üm | |
| ASCO Náusea | b’i’b’a | hahünai | nausea / upset stomach | auya warban | aish | tiningdulihwi | ma syama | |
| ASEAR Limpiar | mesun | arumadaha / asuñeiha | clean | klin daukaya | suk | klin yamnin | salá | |
| ASESINAR Matar con alevosía | afarahani / áfaraha | murder | ikaia | ahmas | ipamnin / ipamna / ipamwarang | ’inan | ||
| ASFIXIA Ahogo, falta de aire | ma’yk’ar | ñaraguaü / chatiwurini | suffocation | winka prakan | kãk | win diskat dauna | tje’ele | |
| ASFIXIAR Ahogar | ma’yk’ares | añaradaguagüda | suffocate | winkaprakaya | wingni birna | |||
| ASILO Lugar para refugiar a quien no tiene hogar | haban waiñaña maduheña / larigiñe maunihaña | shelter | help briaya watla | pa uk kiwi,na | ||||
| ASISTIR Estar presente | turen ira | ñeinñadibu | assist | dimaya | sak atnin | |||
| ASTILLA Fragmento pequeño de madera | tixpa | hiyû | splinter | dus piska sirpi | aniska | pan yayangh | jay jam | |
| ATACAR Embestir | tz’ojir | ladagihan bagasu mutu | attack | kutbaya | baunin | |||
| ATAQUE Acción ofensiva militar | tz’oyi | edérehani | attack | war aiklabanka | asukuhá | war kalbauna | lapalan | |
| ATAÚD Caja para un cadáver | gahun / agari | coffin | kapin | pesh achaha onchkah | kapin | mola put’üs | ||
| ATERRAR Atemorizar | rumtujor | ánuñecha | terrify | bikaya | patapicháh | yabadanghni | amamo pe’atja | |
| ATIZAR Remover el fuego | ustan e k’ajk’ | afuragua watu | poke | mukaya | atuk | muknin | set ’ol | |
| ATMÓSFERA Aire | garabali | atmosphere | kasbrika | onpish | mukus wing karak | |||
| ATRAPAR Coger al que huye | chuku | atrapar árügüda / acátaura | catch | alkaya | sukuh | laihni | tji lis | |
| AUGURIO Vaticinio | agobuwali / ariñahauwali lasúsedubalan | augury | yauhkara diera takaya ba | prapi | ||||
| AULLAR Dar aullidos | arwa’r | awauha | howl | yul baku inaya | wahas | auhnin | lipiyú | |
| AURORA Luz que aparece al principio del día | ulok’i’b’k’ajk’ | idawamari / lubaraun larugan | dawn | ingwanka raya kum | arahkipeh | payahlawi | ||
| AUTONOMÍA Que funciona solo | ererb’ir | hagia-haunguaña | autonomy | klauna lâka iwanka | autonomíaha | pri lani | ||
| AVANZAR Ir hacia delante | xanut’ir | awanseruni | advance | kainamra waya | unwah nah | tanit yak kiunin | ||
| AVARICIA Afán de atesorar riquezas | tzunil | îgâduwaü | greediness | brinka | non tich ish | suhl suhl | ||
| AVE Vertebrado con plumas y pico | mut | dunúru | bird | siros | daiwan nawira | kuas | uhbin butun / ana karak | |
| AVENTAJAR Tomar ventaja | kote’rb’ajxan | ligia buwai | excel | pliswapitaukikaya | aventahaha | winkalwi | ||
| AVERGONZAR Causar vergüenza | sub’ajresna | abúsigaigüda / íchiga busíganu | make someone ashamed | wan swira takaya | peshwah | sim / sinskas | ||
| AXILA Sobaco | ch’e’ | úgalagaü | armpit | klukia | laklak | baltak | ||
| AYER Día anterior a hoy | akb’i | würinauga / guñarü | yesterday | teloán | nahwala bara naiwa | kecha | damai | t’an |
| AYUNO Privación de alimentarse | ira awe’ | ayúnera | fast | plun wawan | ãtawa | yuhwauhnin, wi | ||
| AZAFRÁN Condimento | abaicha / ichigataigun | saffron | wina ankaika trinka | azafraha | asaprangni | |||
| AZOTAR Dar azotes | jatz’b’ir | aguluweduni / árada | whip | wipaya | arpish | wisnin,wi,wa,rang | ||
| AZÚCAR Sustancia blanca dulce | chab’ | sugara | sugar | sugar | prewá | yahamni / sukar / damni | ||
| AZUL Color del cielo sin nubes | dinguti | blue | sinca | sangni | kî sang mukus dis | tsu | ||
| BABA Saliva | tzukti’ | lira iyumulugu / arürei | spittle | yncán | bila laya | kilía | susuihwas | tjutj |
| BACALAO Pez comestible | b’akalaw | bagálau | cod | kabu naskaya kum | ûchã ãparas | bakalau n | ||
| BACTERIA Ser microscópico que causa infecciones | xeroj | lagai igemeri | bacterium / germ | yula saura | chãnah ishta / bacteriaha | baktiria ni | la vit ’way | |
| BAILARÍN Diestro en el baile | ajk’ut | gabinahaditi | dancer | dans papulra | pulyang | mpivits | ||
| BAJAR Llevar hacia abajo | ekmen | aléiruni | get down | alahbaya | monoka | dinit yak dukiunin | pla jum | |
| BAJEZA Vileza | mab’anb’anir | ünabuduwaü | meanness | alahwanka | sim dis | ts’i’in | ||
| BAJO De poca estatura | ekmay | ünabuti | short | tepere | mayara | boboh | parahni | pla jum |
| BALA Proyectil de arma de fuego | balu | bullet | bulit | awahwa | bulik | ca popa la nü | ||
| BALANZA Instrumento para pesar | b’ijsib’ | balâsu | scale | paun munaika | pehá | paun | yuval | |
| BALAZO Herida de bala | jujrichek | lagayawahan balu | shot | bulit baiwan | bulik pana | |||
| BALDE Vasija | atib’ir | bugidu / fudu | bucket | cata | bukit | baldehá | bukit | ’üsü motoncja |
| BALDÍO Terreno abandonado | najpesrum | fulásu mabiawati | wasteland | tasba pis diera daukras ba | sau danwas dis | ’ama elesecj | ||
| BALLENA Mamífero marino gigante | nojchay | udu | whale | inska kabura kau tara ba | ûchâ uya take chatah | ballina ni | ||
| BALÓN Pelota | wororoj | bali | ball | bal | wichĩ | bal | ||
| BALSA Embarcación en forma de plataforma | ch’awark’o’ | durari | raft | rap paskan | balsahá | pala | ’ama jul | |
| BÁLSAMO Resina aromática | asupâgülei | balsam | dusa klawan batanka | peh atu porprou | balsamuni | jas la cjolol | ||
| BALUARTE Lugar fortificado | manúfudeti laúwagu | bastion | karnika | baluarteha | kutlana | |||
| BAMBÚ Planta de tallos ahuecados | b’amb’u | banbu | bamboo | pulranga | kauhru | suku | visyú jinwa | |
| BANANO Fruto, plátano | kene’ | bímina / fulágun | banana | mira pori | siksa | sonkua | wakisa | patán |
| BANCO Asiento | k’ajn | halaü / müna lagai seinsu | bench | iwaika | puruh achâah / platoh unkatishka | sini | casá’os | |
| BANDA Faja ancha | iyanâsei / beliti dabuberti | band | aiwawana daknika kum | yatika kãs | banbani | jas cjüin | ||
| BANDADA Conjunto de aves que vuelan juntas | mutob’ irna’r | hátulun | flock | daiwan dakkra kum | kuas wris akapechter | mahni | pülücj | |
| BANDEJA Pieza plana con bordes de poca altura | ch’ew | tagai fein lubâ tasürahaun | tray | batea | auhbaya panka | akka kãs | nandihani | |
| BANDERA Insignia de tela | b’ujk yaxpwe’n | bufanidira | flag | plakin | bamdira asna pisni | |||
| BANDIDO Maleante | ajmab’anb’an | bandisi | bandit | maliand | pesh warki | malianti ni,ki | malala | |
| BANDO Facción | hátulun aban haúyei lau hibe | side | wailhka | bandoha | pandia ni | tsüla jin wa | ||
| BANDOLERO Ladrón | hiwauti / guruti luhabu / hungulemu | bandit | âimplikra / bandis | pesh warki tah arnastâ | dî malyaang | jusapj quelel wine | ||
| BANQUETE Comida espléndida | nojk’inir | adíneuni / hiagin gibetina lidan sumu fedu | banquet | lillla pata tara | katok | diukna yamni | was nlajam | |
| BAÑAR Asear el cuerpo con agua | ates | ágawahani | bathe | aihtabaya | ok / okawa | waskawi,nin | mo’o pü’es / sit’u | |
| BAÑO Lugar para bañarse | ater | ágawa | bathroom | aihtabaika watla | okka | waskanin plisni | ’ots’üts | |
| BARAJA Naipe | naype | bará | pack of cards | dais baxka | naipeha | naipi | papel latü | |
| BARANDILLA Pretil | barandâ | balustrade | utla barandikira | kaowaki perska | û sutni | ’yo popa | ||
| BARATO De poco precio | yemtujri | meséruti | cheap | sipar | sipar ki | pjan p’in jaylacj | ||
| BARBA Parte de la cara debajo de la boca | tzukti’ | idiumaü | beard | imsug | mawan tamaya | kîus | kan mak bas | ts’ücj |
| BARBARIDAD Crueldad | mab’anb’anir | ítaranigi | barbarity | mistik tara | îwarkuasâ | dutni dutni ki | ’onin tse’é | |
| BARBERÍA Lugar en donde se corta pelo | xurutzutz | asaraguagülei | barber shop | tawa irbaika pliska | sãus taska | bas daknin plisni | ||
| BARBERO El que corta pelo | ajxurutzutz | gasaraguáti | barber | tawa klaklakra | sãustasta | bas dakyang | ts’ücj | |
| BARBILLA Punta de la barba | t’et’e’ | idiumaü | chin | una tamalla | kĩus anu | kung bas sutni | ts’ücj tsjicj | |
| BARCO Nave | k’o’ | ugúnei wapô | boat | chip butka | puru uya take teshka | but | ||
| BARNIZ Pintura brillante | tz’a’prumtzijb’ar | banichi | varnish | barnis laya | pitiha | bârnis | ||
| BARRA Pieza mucho más larga que gruesa | gürabu waiti / garánati / migifiti / lachíaha muan | bar | ayan piska yari kum | barraha | barrani | yo jin campa | ||
| BARRANCO Despeñadero | ch’en | barâgu | ravine | albanghka | kuktayuhi | ataini | ts’entuna | |
| BARRER Limpiar con la escoba | meswa’r | abuidahani | sweep | prun wal pahbaya | kâûs | bitnin | lyapjún | |
| BARRERA Obstáculo | ichaküü | barrier | wan yabalkara pat takiba | barreraha | tanit dakwa | jusqjuin pya | ||
| BARRIGA Vientre | nak’ | urágarigu | belly | manquera, güeri | biara | yâ | ban | ncol |
| BARRIL Depósito grande de metal o plástico | nukater | barin | barrel | tanka | barrilha | tank,ki | tsan püne | |
| BARRO Arcilla | tz’ijk | muan / baribâbu | clay | tasba wal paskan dukia | kuknaska | slaubla / saubla | ’ama tsülücj | |
| BASE Fundamento | yokb’ir | tebu / aügüchaü | base | playa bapanka | baseha | saran / kalni rahni | jas quini | |
| BASTANTE Mucho | me’yra | gibeti / saragu | lot | ailal | wés | mahni | pülücj | |
| BASTARDO Hijo no reconocido por el padre | pech | agaraühüwaügüti maguchiti | bastard | luhpa bastar | suasukutârâ arahnachii | bastar | ||
| BASTÓN Vara para apoyarse al andar | jarar | badûn | walking stick | wan kaina sabaika dusa | kúsh | kin | tacá | |
| BASURA Desecho | sojk | hime | trash | taski | katukush | lusuhni | ||
| BASURERO Sitio o vasija para amontonar la basura | turersojk | himerugu / ábaruchuti | trash can | taski auhbaika | kaktukush achaha | lusuhni plisni / pani | ||
| BATA Prenda de vestir larga para estar en casa | gaunu / beluba nidaun | dressing gown | prâk sâtka kum utla ra dimaia dukiara | korta bokin anuhâ | bakau parakni | watas | ||
| BATALLA Combate | tz’ojyerna | dadayaugati / ereguni | battle | aiklabanka | anúk | kalbawi / warek | üsüs lija | |
| BATIDORA Instrumento para batir | pik’itnib’ | abádihagülei | mixer | akbaya misinka | untórkâ | kawaihnin din | motse’acaná | |
| BATUTA Varilla para dirigir una orquesta | pulpiti | baton | tabrabrira | batutaha | walawana kanghnin panan | jitsaa jinwa | ||
| BAÚL Cofre | kojre | baulu | trunk | dus karban kamgka | inñah unkatishka | baulni | tsan mo patja | |
| BAUTIZO Acción de bautizar | ch’uyma’r | badisai | baptism | tahbi daukaya | kâmûha | lubuihwi | ’üsü jay t’u / jayt’iy’u | |
| BEBER Tragar un líquido | uch’en | ata / atagura | drink | talguin | diyaya | tók | diwi,nin | mü’üs |
| BEBIDA Líquido que se bebe | uch’na’rja’ | unirein átuni / furusigu | drink | diyaya dukia | tokna | dinn din | ||
| BELLEZA Armonía física | imb’utz uwirna’r | uburiduni | beauty | painkira prana | yamniki | |||
| BELLO Muy bonito | imb’utz imb’utz | buiduti | beautiful | painkira | eñatis | uba yamni ki | üsüs justa | |
| BELLOTA Fruto de algunos árboles como el pino | b’eyota | lîn gudi | acorn | zuuno polgo | dus ma taika kum | sĩ / wâ | minik | tsjan la jul |
| BENDECIDO Que ha recibido bendición | chojb’esna | abínirúni | blessed | blisin bangki | únñah | blisin duwi | jay po le’otj | |
| BENEFICIAR Hacer bien | ch’ami chojb’es | íchiga idemuei | benefit | help muni ta baikaya | ápurupish | ilpnidunin,wi | jipj etja apj | |
| BENEVOLENCIA Buena voluntad | ache imb’utz | gudémehaduti | benevolence | diara frisand yabaya | áhrás enish | kulnin yamni | ||
| BERENJENA Verdura | nadü baitu / ñüraütu guchu tewégerun | eggplant | intawahya kum | wẽ mís wa wrâh | babil kungni | ’iyo julupj jana | ||
| BERREAR Chillar | a’rwa’r | akinchagura | bawl | bip sirpi inra daukaya | bewi / miwi / sarahwi | |||
| BERRINCHE Enojo | k’ijna’r | würibu | tantrum | inanka sirpi kum | akaiwa | anwi sarahwi | ts’inyá | |
| BESO Tocar con los labios | tz’ujtz’in | ichuraha | kiss | mawan klakaya | ohnásh | umnn,wi,na | lyupj jipis | |
| BESTIA Animal cuadrúpedo | chij | bágasu | beast | daiwan saura aras | oh Iak | tinglau kalnikarak | ’iyó tji’ama | |
| BIBERÓN Utensilio para lactancia | irahü habuden | feeding bottle | tala paintakaya saika kum | mamadira | ||||
| BIBLIOTECA Local con libros para la lectura | uyototirjun | liburuagai / garüdiagai | library | buk nani watla | awikawako | wauhtayayulwa plisni | ||
| BICARBONATO Sal básica | b’ikarb’onatu | lebini | bicarbonate | diara sal talia kum | bikarbunatuni | |||
| BICHO Animal pequeño | b’icho | heweraü | bug | ini liwa wan biarara | chen | babil bikisni | ||
| BICICLETA Vehículo de dos ruedas con pedales | chuchu’xantar | baiki | bicycle | baisikil | bisiklitani | |||
| BICOLOR De dos colores | cha’tz’ijb’an | bian lewegeruniwa | bicolor | mapla wal | awak pok | wayani bû | mat’e pücüe | |
| BIEN Pertenencia | imb’utz | buiti / buridu | possession | pain | ên | yamni | ’ücj | |
| BIENESTAR Comodidad | imb’utzir | lubuidun aturadi | well-being | wina pain ba | enchá | yamni atnin | ’ücj najas | |
| BIENVENIDO Recibido con placer | imb’utz iyo’parir | buiti achülürüni | welcome | pain balan | enté | yamni aiwanaman | po üsüs tjucuy | |
| BIGOTE Pelos sobre el labio superior | tzukti’ | idirumaü | moustache | una tamaya | kîũs | kungbas | ntsücj | |
| BILINGÜE Que habla dos lenguas | cha’wojroner | ariñagati biama nechanu dumurei | bilingual | bila wal aisasara | ñah pok ñah | yul mahni yulyang | ||
| BILIS Liquido segregado por el hígado | b’ilis | igifigiñe | bile | bila laya plapi sikniska | ape | bilyas | ||
| BILLETE Papel moneda | tumin | isigalen / sensu | bill / note | lalah wahya | platoh | lalah bbasni | ||
| BINOCULAR Larga vista | chujksani | migife tarihin | binocular | diara laihura kaikaya dukia | kampas | |||
| BIOSFERA Parte de la tierra en donde hay vida | b’yosjera | dabiyara | biosphere | ipka | sau daklana | |||
| BISABUELO Padre o madre del abuelo o la abuela | tiri’ | iyunaü | great-grandfather | kukiki yabtika | cherka | kukung ki | ||
| BLANCO Color de la nieve | saksak | haruti | white | shogo | pihni | kamasa | pihni | |
| BLANDO Suave | k’un | lifinu | soft / tender | paipay | suapni ba | meh me | yudutni | luluy |
| BLOQUE Trozo | dafa | block | semet piska kum | pan dakna | ||||
| BLUSA Camisa femenina | job’nuk | chegidi / patua | blouse | mob coron | mairin praka lal | cotaiñah | yal parak tunun | |
| BOA Serpiente no venenosa | nojchan | üwüri | boa | boba | waula | tuvi | wail | tjem |
| BOBINA Carrete para producir electricidad | b’ob’ina | lurunei magina | bobbin | misin trit blakaikaba | bubinani | |||
| BOBO Tonto | merex | ibidiauga tau | silly | lal saura | i arirtu | tuntu | ||
| BOCA Abertura por la que se come | ej | iyumaü | mouth | im | bila | sapa | tinpas | nala |
| BOCADO Porción de comida que cabe en la boca | we’ti’ | ñâti / weruguaü | mouthful | wan bila kum piaya | sajas | tinpas as | ||
| BODA Matrimonio | nujb’ya’r | mariei | wedding | marit takiba | sua sukuh | marit | ||
| BODEGA Sitio para guardar mercancías | uyototir ech’ujb’an | bagadira | warehouse | diara auhbaika watla | katora achaha | budigani | ||
| BOLA Pelota | wororoj | bali | ball | bal | wichi | bal | ||
| BOLETO Billete de teatro, etc. | nik’ab’ajun | ebelagülei | ticket | pasis atkram wauhtaika | tiatru waunhtaya | |||
| BOLÍGRAFO Lápiz de tinta | tz’ijb’ | abürühagülei / lapisi | pen | lapiz | korska | lapis | ||
| BOLLO Panecillo | woroj | fein ñüraütu | bun | diara krukma kum | brit bin | |||
| BOLSA Recipiente de tela u otro material | chijr | sagü | bag | diara mangkaika | achaha | krukus | ||
| BOMBA Artefacto explosivo | worik’ar | ponpu / faünfaüntu / dudutu | bomb | diara aubaika | bombaha | bumba nuhni | pjoltja | |
| BOMBEAR Impulsar el agua con una bomba | worikna | apopuhani | pump | diara aubi sakaya | auska paa | was bumbani | ||
| BOMBERO Encargado de combatir los incendios | ajworikna | eñeguhati gudaü | fireman | pauta dadaskra | tenwa aohta | bumbiru piyang | ||
| BOMBILLA Foco incandescente | i gemeri / leiti | bulb | lamp ma | lait minikpa | ||||
| BONDAD Calidad de bueno | sijpa’r | mañawarauni / ubuiduni | goodness | shia | kupia suabni | en ish | muih yamni | |
| BONITO Agradable a la vista | imb’utz | buiduti / magadieti | nice | painlupia | eñatis | yamni bin minikpa yak | üsüs justa | |
| BORRACHERA Embriaguez | karer | bacharuwati / gawidinuti | drunkness | bla baman | misto kka | wasak diyang | tjemyona | |
| BORRADOR Utensilio para borrar | ajsata | agurudagülei | eraser | diki sasakra | onchka | usnin din | ||
| BORRAR Hacer desaparecer | sata | agurûda | erase | diki sakaya | onch | usyaknin din | cjy’ücj | |
| BOSQUE Terreno poblado de árboles | tyob’ | dabiyarugu | wood / forest | unta mundta | pan pas nuh | |||
| BOSTEZO Expiración por el sueño | japti’ | awaraha | yawn | siran iwi aisanka | oasak | kalauhwi,nin | selaján | |
| BOTAR Desechar | choko | agura / achagara | trow away | lulkaya | akasna | rumnin | le coy | |
| BOTE Vasija pequeña | b’ote | fuduraü | jar / can | but sirpi | baten | batil bintis | ||
| BOTELLA Vasija de cuello angosto | b’oteya | fudu | bottle | batil | baten | batil kungnimak | moj’üsüpj | |
| BOTIQUÍN Mueble, caja o maleta para guardar medicinas | turutzaka | lagai árani | first aid kit | lalah watla | isih ko | sdika pani | ||
| BRACEAR Nadar sacando los brazos | nujxirk’ab’ | áfuihani / tabudunaguagüle galasun | swim | klahkla wawaya | kramanas | salah wauhwi | ||
| BRAGUETA Abertura delantera del pantalón | tabudunaguwaguagülei galasun | fly | trauska klawan | kalanin sulihni | ||||
| BRAMAR Dar bramidos | b’ojb’a a’ru | aunhani | roar / to bawl | kisbaya | wahna | sarahnin,wi | ||
| BRASA Carbón encendido | u’tk’ajk’ | eñeguaü | ember | pauta ma | ten wasa | kuh pau | ||
| BRAVO Valiente | ajk’ijna’r | madüraguti / manufudeti / ganigiti | brave | kraskira | akaih | anwi / yang | ||
| BRAZO Miembro superior del cuerpo | nojk’ab’ | arünaü | arm | quenin | klahkla | kra | salah | ju pjuel |
| BREA Sustancia que se obtiene por destilación de las maderas | uchu’ ete’ | ligele watu | tar | dus maka laya | atu | yain | ||
| BREBAJE Bebida | unirein / átuni | potion | laya tahpla kum | tokna | dinin din | |||
| BREVE Que dura poco | wakche | fureseti / malüti | brief | kunghku | unwari | isti danhkalna | ||
| BRILLANTE Que brilla | tz’ab’rayir | miriti | brilliant | lipni pali | kamas | lipni | ||
| BRILLO Resplandor | tz’ab’ray | labirichagun | brightness | lipni | akamas | lapwi | ||
| BRISA Viento suave | yarik’ar | lafuhan garabali | breeze | pasa suabni wawisa | onpish uhkiwa | wing sanki | ||
| BROCA Instrumento de carpintería para abrir agujeros | lagiriha wewe | bit | ayan klauhbaika napa | atorchka | brukani | |||
| BROCAL Boca de un pozo | wejch’en | liyuma fusu | curb | kakma mankaika awa | sau pan | |||
| BROCHE Dos piezas que enganchan entre sí | adahihagülei tuaguti daüguaü | brooch | pint dinkaika | tuk ka | salaiyang din | |||
| BROMA Burla | arastir | amulahani / adüga bula | joke / prank | pulan bila | wrah | burla yamwi | ||
| BRONCE Aleación de cobre y estaño | b’oronse | lubuña gürabu | bronze | ayan laknika daukaika | bronce miks yamna | |||
| BRONQUITIS Inflamación de los bronquios | b’ronkitis | chatiwürini | bronchitis | siahka siknis kum | auh warki | uhdana palanyak | ||
| BRUJERÍA Maleficio oficiado por una bruja | b’ax | abiñaragülei | witchcraft | sukia warka | wihna ichta | bruhu | ||
| BRUJO Que hace brujería | ajb’ax | gabiñarahati | witch | pasin taila | wihna | saikira | pünacj pan / clucita | |
| BRÚJULA Aparato para orientarse | irseyajut | lemeri lisimunu afayahati | compass | yabal wapni lulkaika misinka | lain rumyang | |||
| BRUMA Niebla | mojme’n | hemereti / luburuwaniga / gurumu | mist | shotangui | kabu mukuska | awas | mukus | |
| BRUTALIDAD Crueldad | merexnib’ | agürewaiduwa / gasügürüni / afagagüda | brutality | lal pain apia daukanka | iwarkuasa | rausauhyang | ||
| BRUTO Tonto | merex | ibidiauga tau | silly | lal pain apia | ahranu | tuntu | ||
| BUCAL Relativo a la boca | b’ukal | iyumagiñeti | buccal | bila | asa paken | tninpas | ||
| BUENO Bondadoso | imb’utz | gürigia gidehaiti | good | shia | pain | yamni | ’üsüs | |
| BUFIDO Voz del ganado | a’ru ewakax | lemêhan bagasu / lamûlan bagasu | snort | bip inra | wakash awahna | turuh mahwi | ||
| BÚHO Ave nocturna | b’wo | duguyu | owl | wauya | uku | wauya | ||
| BUHONERO Vendedor ambulante de baratijas | ajchomma yemtujr | bogoneru | peddler | sipar atkaya kamkasiry | iñah techkra u cheruh | tâ yak bakanyang | ||
| BUITRE Ave carroñera | wadubi | vulture | cus | usus | chú | kusma | ||
| BUJÍA Bombilla para linternas | leiti / egemeri | spark plug | lamp ma | bupiya | ||||
| BULLA Ruido | ub’nar | irein | racket / noise | bin | arah | bin | ||
| BULTO Volumen de una cosa | b’ukur | habuguati | bundle | asla paskan kum | burti | bultuni | ||
| BUQUE Embarcación | yark’o’ | uguneri / waporo | vessel | but tara | puru uya take techta | butnuhn | ||
| BURBUJA Glóbulo de gas | chirja’ | lubuligi gasi | bubble | li ukatka | buch buch | was lukwi | ||
| BURGUESÍA Parte de la sociedad que posee la riqueza | ajtuminik | daünbu | middle-class | upla tara uplika | lalahkira balna | |||
| BURLA Ofensa | ejtz’un | adüga bula / leherehaun au | taunt / trick | suira daukaya | suk ña | burla yamwi | ||
| BURLAR Engañar | majresyan | eyerehani / siñagariguaü | trick | upla patka dukiara kikaya | arkasah | burla kalyamwi | pits’ün | |
| BUSCAR Hacer diligencia para encontrar | sujkun | ariyahani | look for / to search for | plikaya | proh | walnin | le pal | |
| BUSTO Pechos de mujer | chu’ | turi würi / timimi hiñáru | bust | mob ipalán | mairin lankuka | korta atutú | yal tân | |
| BUZO Persona que trabaja sumergido | ajnujxya’r | abuluhati hugawaü | diver | kabu kakapra | aso wak ok | kabu waskayng | ||
| CABAL Exacto | ja’xja’xtaka | ligiraguti | exact | pidka kat | chenkiwá | papatki | ||
| CABALGAR Montar a caballo | k’atb’un | agáfuleha | ride | guaglan concauren | aras ulaya | ã,chahtesh | aras kina,wi | casa’a jasa |
| CABALLERÍA Animal que sirve para cabalgar | chijob’ | bilügün gabayu / ineweyu bagafulehagüle | cavalry | daiwan dakni kum | aras kilnin din | |||
| CABALLETE Parte más elevada de un techo que lo divide en dos vertientes | indanu | ridge | bahna | kao âsãrâ | û tunun | casaa | ||
| CABALLO Mamífero, sirve para montar y transportar carga | chij | enéweyu / gabáyu | horse | cayu | aras | ohlak | aras di ilnin /kilnin | cavyú |
| CABAÑA Caseta rústica | yarotot | müna abéluhagülei árabu luma béyabu | cabin | kiamp watla | kao kawarkí | kiamp | nol witjacj | |
| CABECERA Parte inicial de algunas cosas | o’rjor | lichügünaü | headboard | lal / wihta | asã tãwãkre | tunun sait | joc casa’a | |
| CABECILLA Jefe, caudillo | ichügünaü / ábuti / ichügübari | leader | uplasaura nani wihtka | asãtah | tunun | jaypujucj jinwa | ||
| CABELLO Pelo de la cabeza del humano | tzutz | lágiu ídiburi | hair | hazha | wan tawa | sãũs | bas / ni | ts’il jinwa |
| CABEZA Parte superior del cuerpo | jor | ábulugu / ichúgü | head | tsoo | wan lal | sã | tunuk mâ sait yak | ’ütü’ |
| CABILDO Sede de la corporación municipal | gabilidu | town council | tasba kum tabriba watla | alkaldi plisni | ||||
| CABLE Haz de hilos de cobre | ta’k’in | lanbara | cable | ingni daukiba awa | kabli | |||
| CABO Extremo de las cosas | yok | tebu haráwa / lichügü erébei baránaha | end | pura luwan | iñas atah | di kalni | jam jay ja’asa | |
| CABRO Rumiante doméstico | kabru | gábara | goat | guds | kabroha | kabru | ||
| CACA Excremento | ta’ | gege | poop | daiwan kanka | asá | bâ | piyá | |
| CACAO Árbol que produce la sustancia para el chocolate | kakaw | gabu | cocoa | cau | saklit | kâkú | kakau panan | cjaw |
| CACAREAR Voz de las gallinas | ch’e’kna | akákaha / akáraha | crow | kalila aiwananka | totoh páchá wãh | sakara kakarwi | castlya nets’e | |
| CACEROLA Vasija de cocina más ancha que alta | ch’ew | afuriduhagülei | saucepan | bred ankaika plitka | sirã túhã | lahnin din pa nuhni | tsjan mo jatja | |
| CACHA Pieza que junto a otra forma el mango de un cuchillo | tebu bisiledu / agühaü | handle | mihtaalkaikadusa | kasurusta atah | kuhbil kalni | tsü ’ema | ||
| CACHETE Mejilla | idiñei / ubuyubu | cheek | inseg | wan mawan | watapak atẽ is | munh laban | ||
| CACHO Cuerno | kajkam | tiganchun / abukuhagülei | horn | kiapka | ahã | tamni | ts’ü’eme | |
| CACIQUE Jefe de una tribu | kasike | ubuhudu | chief | indian lalka tara | pesh asatah | pâ tunun | jepja / vola velé | |
| CADA Elemento a elemento de los integrantes de un conjunto | inkojt | ka / sagü | each | diara ailal tilaraba | pisni pisni duwi di bitk | |||
| CADÁVER Cuerpo muerto | b’akchamer | egeburi / hilâli / auweti | corpse | capra | pruwan wina | pesh oni apechka | muih dauna | tjepe’é |
| CADENA Conjunto de eslabones entre sí | gürigürin | chain | ta kangh wilki paskan | sîn | ||||
| CADERA Región del cuerpo formada por la pelvis | o’rb’aker | po / tupôn / arigieti | hip | wan maisa | istapakô | din minit | ncol ntecj lal amulú | |
| CAER Venir un cuerpo de arriba abajo | ojremar | aiguada / terenu | fall | kahwaya | ma kaupak sau yak bukwi | |||
| CAFÉ Bebida estimulante | kajwe’ | wuri tagu / gafe | coffee | café | kafi | aso sonkwa | kâpi | capjé |
| CAFETERA Vasija para hacer café | tagai gafe | coffee pot | corlateta café (colar café) | kafi dikwika | asotuha | kapi lahnin | capjé jay lacj lajay ntá | |
| CAGAR Defecar | chen eta’ | ámura / ebeyebuha | shit | kana krahbaya | pwe’es | |||
| CAIMÁN Reptil parecido al cocodrilo | kayman | agare | caiman / alligator | turha | urí chen as | tuyukbah | ’ümütütj jin justa | |
| CAJA Recipiente hueco que se cierra con una tapa | kaja | gafu | box | bax | kahaá | kaha lamawi | tsajan ücj latjajay | |
| CAL Óxido de calcio | tanchij | kali | lime | kal | kalha | kalsiu | ||
| CALABAZA Fruto muy grande con semillas | chum | galawasu /wira waitu | pumpkin | egua | dus ma taika | pis pis | ’utu | |
| CALABOZO Cárcel | tororte’ | galawasu / furisun | dungeon | silak watla | wíkre | silsk ûn | ||
| CALAMBRE Dolor por contracción muscular | karanpu | cramp | yemoshuro | tramp alkan | kwnitaweh | ya purusna,wi | ||
| CALAMIDAD Desgracia | neb’e’yr | gürabiyu / yumuraü | calamity | diera luhwa patka | pat ki | |||
| CALAVERA Parte del esqueleto que corresponde a la cabeza | b’ak | abu / laragachagun uraü | skull | beeg | pruwan lal kamhka | sã apãnã | wakanl | |
| CALCAÑAL Talón del pié | u’tyok | lihilin ugudi | heel | guag zura | wan mina snata | kal trung | ||
| CALCETÍN Media que llega a la mitad de la pantorrilla | bara | sock | saks | tah /muka | saks | |||
| CALCIO Metal blanco y blando | ta’k’in saksak | derebugu | calcium | ayan pihni | kalcioha | wayar pihni yudutni | ||
| CÁLCULO Operación aritmética | egésihani | calculus | kulki kaikaya | akakĩtuk | lawi talwi minit lakwa | |||
| CALDERA Vasija de metal para calentar | b’ejt | saudiau | boiler | dikwa | tabísti | daihni yamnin silakni | ||
| CALDO Líquido que resulta de cocer en agua la carne | mayux | lasuru / iraü / tikini | broth soup | pilalka | atia | di wasni | ||
| CALENDARIO Sistema de división del tiempo por año, meses y días | xerajk’inob’ | haun danusianu | calendar | taim laka brihwiba | kalendarioha | waiku talnin mâ kulnin / wik kulnin | ||
| CALENTAR Dar calor | b’ajnan | abachara / asüda | heat | lapta daukaya | pâtôkaa | daihni yamnin | pjyu / sipjú | |
| CALENTURA Fiebre | purer | abîriwaü | fever | rih daukisa | teshkín | yamah | ||
| CALIBRE Diámetro de un tubo | ligárana | calibre | raks untikaba | âwâ awa neh teshkwna | raumni | |||
| CALIDAD Cualidades de una persona o cosa | imb’utzir | ligíeguti / mama kamani | quality | ul pain | enñasah | yamnini | ||
| CALLAR No hablar | tzustaka | amanichuni | keep quiet | bila prakaya | kâtírá | ap atnin | ||
| CALLE Camino entre casas | b’i’r | üma | street | quin | yabal | tâh ûyá | tâ û walsah | |
| CALMA Tranquilidad | sipaj | gurasu / darangilu | calm | sab takaya | têsh ák | ap dis ki | ||
| CALOR Energía | tikwar | lubachabacha / erei | heat | siguilainá | ayan lapta | dahni | ||
| CALUMNIA Acusación falsa hecha para causar daño | marasualugú / adimuredügü | calumny | kunin natka ra dahra sakanka | warkua ñâh | dangnit yulwa | |||
| CALVO Sin pelo en la cabeza | hélu tábulugu | bald | tâwas | sâ sursrû | tun lap | |||
| CALZADO Zapatos | xanab’ | compadre | footwear | zapatuina | sûs | sus | ||
| CALZAR Ponerse los zapatos | turb’xanab’ | adaüra sabadu / afidira gaidi | wear | sus dinkaya | sus anin | |||
| CALZONCILLOS Calzones interiores | chanexob’ | galasunsiyu | underpants | calsones | waidna draska | iñawakler | dras | |
| CAMARERO Mozo de cafetería u otro establecimiento | ajma’n | arânsehati gabana / aséribihati aigini lidan adineruni | waiter | wark suliar ka | pesh kasarta restauranteasya | kri kri riyang | ||
| CAMARÓN Crustáceo comestible | tziktzik | gamarun | shrimp | wahsi | takâch | wadau | ||
| CAMBIAR Dar una cosa por otra | jispar | asansia / aganbiada / adugeira | change | sins munaya | di uk karak sins yamnin | |||
| CAMINAR Andar | xamb’ar | aibuga | walk | guaglan cauren | wapaya | tâh tech | lapaknin / watnin | jum |
| CAMINO Senda | b’i’r | üma | way path | quin | yabal | ta | ||
| CAMIÓN Automóvil para carga | nukxantar | gamiñun / durugu | truck | wark trukka | kamuin nuhni | |||
| CAMISA Prenda de vestir | job’nuk | simisi | shirt | coron | waidna praka | camisaha | parak | |
| CAMPAMENTO Sitio para acampar | turerb’ir | kianpotu | camp | yukwaya pliska | kampamentohá | kiamp | ||
| CAMPANA Instrumento músico de metal en forma de copa | ajk’ar | raüwa | bell | bil | tompanâ eya pãhã | bil linhnin din | ||
| CAMPAÑA Expedición militar | peksaj | pailabu sudara | campaign | asla aidrubanka | kampañahá | militar wat wi | quyancacj | |
| CAMPESINO Hombre del campo | ajpatna’r | nadaginaiti muan | farmer | unta wark uplika | pesh kuk katunch | sau warkni tak yang | ||
| CAMPO Terreno fuera del poblado | patirrum | fulasu- filarugu | field | wark tasbaya | kampohá | bal yakisdini pani | ||
| CANAL Conducto para las aguas | numib’ja’ | adunuwe / laribaguagüle duna | channel | li yabalka | kanalhá | was kiri nin | ||
| CANALLA Gente baja | eyeri gibe tumati tumarigu | rabble | diera takras uplika | kanallahá | muih awaski | |||
| CANARIO Pájaro doméstico | k’ank’anmut | ganaiyu | canary | klawira daiura | kanariohá | uhbin tim | ||
| CANASTA Cesto de mimbre | chiki’ | básigidi | basket | canasta | auhbaya bakska | kanastahá | kanasta | qjuilyú |
| CÁNCER Enfermedad tumoral | makwirmok | guamain aigahainati | cancer | prura yukrika | chana warki | kansir | ||
| CANCHA Local para el juego de pelota | ch’awarum | ilarugu | ball field | bal pulaya kampuka | kúk abriha | bal isdini plisn | ||
| CANCIÓN Composición en verso para ser cantada | k’ay | urému | song | lawana | eyâ | birwi yamna | ||
| CANDADO Cerradura suelta | gelein | padlock | patlak | kaô sapatikâ | ki ting | |||
| CANDELA Vela | kant’ela | sanudelu | candle | kiandil | kandelahá | kian dil | ||
| CANGREJO Crustáceo con caparazón | jopop | hürü | crab | tapashi | kaisni | mâñâ | diman | jopj |
| CANICA Mable | kanika | mabule | marble | mabil | kanikahá | alsani | ||
| CANILLA Hueso largo de la pierna | pix | urunaü | long bone | kuhma dusa | âcharâ | silanba | ||
| CANJE Cambio | jispa | dûgari / gemereguani | exchange | wala briaya | tamanka | sins yamwi | ||
| CANOA Embarcación pequeña de madera | yuchnib’ | gurúyara / waporo | canoe | duri | purû | kuring | ||
| CANSANCIO Agotamiento | k’o’yer | gucháuwaü / lubucha uragu | tiredness | une paulalamina | suapan | karék | kalsuhna | |
| CANTAR Formar sonidos modulados con la voz | k’aywa’r | erémuhani | sing | yguetá | aiwanaya | éyêsh | awan nin | nets’equecj |
| CÁNTARO Vasija de barro para guardar agua | b’ujr | fudu | bucketfuls | li kamutra | seri asô sukuha | suba | clapjón | |
| CANTIDAD Todo lo que es capaz de aumentar o disminuir | tujryob’ir | libe / larundarun | quantity | manas | wé | mahwi / bintiswi | ||
| CAÑA Planta que produce el azúcar | sik’ab’ | ganiesi | stem | mishi rapa | kallu | óh | tisnak | ’üw |
| CAOBA Planta de madera preciosa | kawb’a | gaubana | mahogany | yulu dusa | punsun | yulu | ||
| CAOS Confusión | mab’anb’anir | durumadei | chaos | turban | mistik | |||
| CAPACIDAD Propiedad de contener | erewa’r | gayarani | capacity | sinska kat brih | sipki | |||
| CAPACITAR Adiestrar | irsena | gamasuradi | capacitate | sins laka smalkaya | sumalnin | |||
| CAPAR Castrar | xuru | asafura | castrate | mahbra sakaya | suman yakna / yaknin | |||
| CAPARAZÓN Cubierta de los animales para protegerse | patb’ir | lagai / wadabágai | shell | daiwan taya | untak | jolocj | ||
| CAPATAZ Persona que vigila a los operarios | ajk’anpa’r | gabadasi | foreman | pura kakaira | kapatas | |||
| CAPITALINO Originario de la capital | ajb’ajxchinam | sigalana / ubuuguna | from the capital | tegus uplika | tawan kaupak | |||
| CAPITÁN Oficial que manda | ajk’ampar | fueleidu | captain | kiaptin | kapitang | jyüt’a | ||
| CAPO Jefe mafioso | hungulama | capo | ayimplikra | kaputi | ||||
| CAPOTE Prenda impermeable para guarecerse de la lluvia | daüguaü lubaratu huya | coat with shoulder cape | ringkut | was bayaknin din | ||||
| CAPRICHO Deseo | ma’k’ub’se | egemuhani | whim / desire | inipis | tapan dadasni | |||
| CÁPSULA Envoltura de medicamentos | pattzaka | pili migifeguatu | capsule | pels tajira | isiko | pils | ||
| CAPTURAR Atrapar | kachma | larügüdün lurudu | capture | alkaya | laihnin / sitnin | |||
| CARA Parte anterior de la cabeza | u’t / jut | igibu | face | wan mawan | munh | |||
| CARACOL Molusco de concha en espiral | tutu’ | wadabu | snail | kans | kangs | ’otsjó | ||
| CARÁCTER Conjunto de rasgos distintivos | ju’tb’ir | umenei | character | daukanka | muinh satni | |||
| CARAMELO Confite | yarchab’ | bimeti / achuharuwaügütu | caramel | kiandy | carameloha | karamilu | ||
| CARAVANA Conjunto de viajeros que van juntos | xamb’arir | tululu gürigia | caravan | dakni kum | kalpak kurutwi | |||
| CARBÓN Resto de madera quemada incompletamente | ak’ar | gaubun_ | coal | perper | pauta aswan ma | usku | kûsmak | |
| CARCAJADA Risa sonora | tz’ene’rb’ir | eherehani halati | guffaw | param kikaya | karana | |||
| CÁRCEL Lugar para custodia de los presos | tororte’ | furisun | jail | silak watla | silak ûn | cawita | ||
| CARCOMA Insecto que roe la madera | ma’x | hibigi | woodworm | dus yula saura | pansumlu | |||
| CARECER Faltar | neb’a | emegeituni | lack | diera luhwa | di diski | |||
| CARENCIA Falta de algo | neb’eyr | megeriguaü | lackness | diera apu laka | di dis kalna | |||
| CARGA Lo que se trasporta | kuchmar | anügüni / ilaü / ilagu | load | auhbi bangkaya | kwã | karga dukiwi | ||
| CARGAR Poner peso | kuchu | alodura | load | paunra mankaya | kwã artuk | turuknin | ||
| CARICIA Demostración cariñosa | sujn | amulidaha | caress | tahsapanka | arocha | watma yang | ||
| CARIDAD Virtud | wajk’una’r | gudemehabu | charity | yamni munanka | enish | ilpni / put yam | ||
| CARIES Destrucción del diente | mach | hegeti lidan ari | cavity | napa maka | ki awawa tok | sisi | ||
| CARIÑO Afecto | chojres | insiñehabuni | care | pain munanka | aronka | latuan | ||
| CARNE Parte del cuerpo constituida por los músculos | we’r | ügürügü | meat / flesh | rag shagua (seca); rag quiris (asada); rag petta (cocida) | wina | yukú | muinh pisni | pis |
| CARNICERÍA Lugar en donde se vende carne | we’rir | chapu laluguragüle uwi biti | butcher’s shop | wina atkaya watla | kao yuku uchaha | dimih plisni | ||
| CARNICERO Encargado de vender carne | ajwe’r | alugurahati wiñâdu | butcher | wina ayadkra | pesh yukú uchahta | dimunh bakanyang | ||
| CARO De mucho precio | syantujri | séruti | expensive / dear | mana tara | aohua | minit ki | ||
| CARPETA Cubiertas para guardar papeles | tagai garüdia | folder | dukumend baxka | awikawã unkatishka | karpa | |||
| CARPINTERÍA Taller para trabajar la madera | suste’ | muna laranseha fulânsu | carpentry | tad warkka dadaukra | pan warkni ûni | |||
| CARPINTERO El que trabaja la madera | ajsuste’ | adaraguti fulansu | carpenter | tad watla mamakra | karpinteroha | pan wark yamyang | ticme | |
| CARRERA Paso del que corre | ajnes | aibaragua | race | ylta | plapi alkanka kum | ôh | kiri | |
| CARRETA Vehículo de dos ruedas tirado por animales | ub’ejrnib’ | durugu | cart | wan mihta trukka | karretaha | krrita | mola’oso’s / molacutj | |
| CARRETERA Camino para vehículos | nojb’i’r | üma tubara karu | road | truk yabalka | tahuya | sau kuring tani | ||
| CARRETILLA Carro pequeño de mano | yarub’ejrnib’ | galalaba | wheelbarrow | wan mihta tukbaika trukka | karretillaha | ting karuni | ||
| CARRO Vehículo | xantar | ugunei gabalaba | car | truk | karroha | sau kuring | ||
| CARROÑA Carne corrompida | we’rmamb’utz | uwi higiti | rotten | wina aisawan | yuku warkua | dimuh tusna | ||
| CARTA Mensaje escrito | karta | gárada | letter | waungtaya ulbanka | awîkâwâ korska | wauhtaya ulna | ||
| CARTEL Mensaje en papel fijado en las paredes | abürühani fadawarügüti tarubawagu muna | poster | imvaid waungkataya | awikawã korskasaka | wauhtaya ulna | |||
| CARTERA Prenda para billetes | posu | wallet | lalah mankaika | plato achaha | kartira | |||
| CARTÓN Papel muy grueso | karton | kauton / garada durutu | cardboard | bax taya | kartonha | kartung | ||
| CARTUCHO Cilindro de una bala | upatjuru | lagai balu | cartridge | imprisor laya | awa tawarchki awa | bulit ûn | ||
| CARTULINA Cartón delgado | karjun | kauton ibibiretu | card | kartolain | kartulinaha | kartulina | ||
| CASA Edificio para habitación | otot | muna / ubiñai | house | thau | utla | kao | û nuhni | |
| CASAMIENTO Boda | nujb’ya’rir | mariyei / sibili | wedding | marit laka | sua sukuha | marit kalna | ||
| CASAR Contraer matrimonio | nujb’yar | amariyeiduni | marry | marit takaya | sua sukuh | marit | ||
| CASCABEL Serpiente venenosa | kaskab’el | garaüwan | rattle | piuta tanikab | ebis | bil | ||
| CÁSCARA Corteza de las frutas | upat | tura tin wewe | peel | yox | dus ma taya | kawã | untak | pjolócj |
| CASERÍO Aldea | yaralt’eya | aüdü / ubiñebari / agairaü | hamlet | güiran | tawan sirpi | kahã | û parna | |
| CASI Cerca de | k’ix | yarafaraüti lun | almost | nab tiayguina | lamara | aruntich | yaihnit | |
| CASO Suceso | numer | uganu / lamisêlu | case | diera takan ba | di kalahna | |||
| CASTIDAD Abstinencia sexual | magamariduni | chastity | suhnu laka | tumin duwi | ||||
| CASTIGAR Sancionar | ajk’unir | aunguruni | punish | wipaya | arpichka | pat kalanin | ||
| CASTIGO Sanción | ajk’un | aungura | punishment | panis munaya | arpich | pat kalwi | sitül | |
| CASTRAR Capar | xuru | asafûra | castrate | mahbra sakaya | lawapas | suman yaknin | ||
| CASUALIDAD Imprevisto | kay | le magorobunti | unforeseen | diera aihka | ekari | sam taim | ||
| CATARRO Inflamación de las mucosas respiratorias | sijm | yedunun | cold | karma puskan sikniska | auh | uhdana | ||
| CATÁSTROFE Suceso infausto y grave | mab’anb’anir | damichi | catastrophe | sauhkanka tara | warkwa akas | di dutni | ||
| CATÓLICO Que profesa el catolicismo | lemesruguna | catholic | katolik | católicoha | katulik | |||
| CAUCE Lecho de un río | tuti’xukur | ligirugu | riverbed | awala klukya | asowa | was tan | ||
| CAUDAL Cantidad de agua que corre | sya’nja’ | chururuti | caudal | li karma | asowa as | tuhni | ||
| CAUDILLO Jefe | ajjorir | gumadima wuribati | leader | dakni lalka | tunun | |||
| CAUSA Origen de algo | mener | lebu | cause | ansa wina bal takan ba | irishki | angkaupak kalahna | ||
| CAUSAR Producir la causa su efecto | menerir | gmeseme | cause | nais munaya ba | ampat akau pak | |||
| CAUTIVO Prisionero | makb’ir | adaunrüti | captive | silak uplika | akatichkasak | silak yak | ||
| CAVAR Escarbar | pajnir | ahiga | dig | pakni kurbaya | ar | kurwi / kurhna | ||
| CAVERNA Cueva | ch’en | hurentirugu | cave | yukwaya untika | atapak | kidara sulihni | ||
| CAZADOR Persona de caza | ajkorma | aibahati | hunter | daiwan allikra | pesh wakwa amasta | di iyang | ||
| CEBOLLA Condimento bulboso | cebuya | onion | zircuti, mátara | inyan | cebollaha | inyan | ||
| CEDER Disminuir la resistencia | ajk’una’r | aderagugüda / adilira | give in | sans yabaya | wich | watnin | ||
| CEDRO Árbol maderable | chakalte’ | hiyuruna | cedar | yalam dusa | mak | yalam | ||
| CEGAR Perder la vista | tajpes | marihini | blind | shoto | nakra bakaya | wapas | minikpa diski | |
| CEGUERA Que no se ve | tajpsir | mariginti | blindness | nakras | watonch | di talwas ki | ||
| CEJA Parte cubierta de pelo sobre la cuenca del ojo | majtzo’ | isibusei | eyebrow | pulseg | nakra tamaya | koyamis | mak tang bas | nan quelén |
| CELEBRAR Festejar | nojkina’r | efeduha | celebrate | lilla pulaya | alasyamnin | |||
| CELESTE Color del cielo | yaxtunen | diguyumati | sky-blue | sangni kalatka | wrasna boni | wî | ||
| CÉLULA Elemento microscópico que forma los seres vivos | isügürüni | cell | sins lukank | dî bikisni misin karak talwa | ||||
| CEMENTERIO Terreno para enterrar cadáveres | mujkib’ | gabusandu | cemetery | raity | kuk onerkaonchka | sau û | ||
| CENA Comida de la tarde | way’rakb’ar | ubachatihani | supper | tudni pata | sira ani | masan kungni | ||
| CENAR Tomar la cena | wya’rakb’arna | adineruni / ata bachati | have supper | tudni pata piaya | ani a | masan kungni uknin | ||
| CENIZA Polvo que queda de la combustión | tan | kaliki | ashes | poggo | yampus | toko | wan | ’üpjü’ |
| CENTENA Cien | syen | sânti | hundred | isisisis | dusa piska kum | panan as | ||
| CENTINELA Vigilante | ajk’ampa’r | awachihati | sentinel | wats man | kohochta | wardia | ||
| CENTRAL Relativo al centro | yuxinib’ | lamidaragua | centre | tawan lalka | pitni papuski | |||
| CÉNTRICO Que está en el centro | makwir | hafuré | central | lila kat | ahraken | papusyaksak ki | ||
| CENTRO Punto equidistante a la circunferencia | jam | desi luragarigu gararati | centre | kupia kat | ahrachen | papuskat | ||
| CEPILLO Instrumento con fibras para limpiar | susur | faiñei hayuti | brush | napa yauhbaika / tat yauhbaika | kisukka | plain | lasév | |
| CERA Sustancia de los panales | ch’ab’i’ | mabadiga | beeswax | nasma blaska | moha | balaqs | yam | |
| CERÁMICA Arte de fabricar con barro | isugai lautu muan | ceramic | utla bila palkaika | seri | saubla wayani | |||
| CERBATANA Canuto para disparar proyectiles | jarart’ak’i’n | dudutu | blowpipe | bulit lulkaya trisbaika | bara arakbusni | tjulá | ||
| CERCA Próximo | yataka | yarafa madise / malühali | close | nab tiayguina | lamara | persh | yaihnit | nyap’in |
| CERCAR Rodear con un muro o valla | maka | ageyedagua lau farüga | enclose | pins aubi mankaya | persh | kut lanin | tjü v’ücj | |
| CERDO Mamífero doméstico | chitam | buiruhu | pig | kuirko | wari | kuirku | malana | |
| CEREAL Graminácea para hacer harina | riauti | cereal | plawar ma | plawar yamwa dsin | ||||
| CEREBRO Parte superior del encéfalo | sa’sa’ | ichügüwagu | brain | trosegman | lal mabiarka | sa srih | tunba | |
| CEREMONIA Acto solemne | k’ub’esyajir | serumun | ceremony | lillaka daukaya | kech | sirimuniani | ||
| CERO Signo sin valor | seru | nikata | zero | bahki | tuylni | |||
| CERRAR Impedir la comunicación con el exterior | mujtz’a’r | gürigia daruguiti | close / to shut | prakaya | akatich | sip yulwaski sau uk yak | ||
| CERRO Elevación de tierra | witzir | wübu | hill | pala, pala buy | tasba prumni | chok | asang tuna | tucucj |
| CERTERO Que da en el blanco | ajimb’utzir | gühüneti | accurate / right | win tatakra | artuk keru | pani kat | ||
| CERTIFICAR Asegurar como cierto | erachirna | anarüngüda | certify | raidka ulban waungkataya | ramh piyni | |||
| CESAR Acabar | tokto | agumucha / asura | cease | danh munaya | peshka sak | danh yamnin | ||
| CÉSPED Grama | paspon | hiduri filaruguna | lawn | twi damni | tiriski | |||
| CESTA Recipiente tejido con mimbre | chiki’ | basigidi / faniñe | basket | canasta | auhbaya kanastika | cestaha | wah balisni | |
| CHANCHULLO Fraude | mab’anb’an | gabaridadi | trickery | kunin wal impliki ba | wak kwas | sinskas kapat | ||
| CHAPARRÓN Lluvia recia breve | nuxjaja’r | ahuyaguaü | downpour | cuygualainá | li auhra clutka kum | kanoch | was nuhni lawi | |
| CHAPEAR Cortar la maleza | jajpin | abaihahani / aburubuha | veneer | ispara irbaya | watak baunin | |||
| CHAPUZÓN Meterse en el agua | oseja’ | esera murusun duna buaruguaun | quick dip | liura dimi takaya | toka pas | was yak kanin | ||
| CHAQUETA Prenda de vestir con mangas | saku | chegidi tenege abiri | jacket | li praka | iña achape | yakit | ||
| CHARCO Agua detenida en un terreno | ut’anan | baribabu | puddle | daprafa | pakte | suamp | pililícj | |
| CHARLA Conferencia | o’jron | araudahani lauti yanu | conference | la aisanka kum | atauwapra kapachpar | yul parahn yulwi | ||
| CHARLATÁN Que habla mucho y sin sustancia | o’jron maja’x ub’an | ganurigeseti | talkative | stury taya aisaya | isih akapachki ũ chewa | yul dauh yulyang | ||
| CHATARRA Desecho metálico | satt’ak’inir | tagübiri kataun | junk | ayan aisawan piska | ahmah | pan lukitna | ||
| CHATO De nariz aplastada | mach’a’ | fadá tigiri | snub / flat | kakma tanhta | pak pak | nagntak laban | ||
| CHEQUE Orden de pago | sensu / aguburagülei | cheque / check | lalah waungkataya | launin sik ni | ||||
| CHEQUERA Libreta de cheques | tagai aguburagülei | chequebook | lalah bukka | sikira wauhtaya ni | ||||
| CHÍCHARO Frijol | eifi | pea | shinag | bins kura | sak apehaa | bins / sinsk | ||
| CHICLE Goma de mascar | chapupu’ | chaguchagu | chewing gum | kuma | anmak | |||
| CHICO Pequeño | chuchu’ | ñüraüti | small / little / tiny | upla sirpi | aye tis | bintis | ||
| CHIFLADO Loco | merex | lülütaru / warali | crazy | loco | lal saura | ahrahnu | krisi /kira / tunnun dutni | |
| CHILE Pimiento picante | ich | ati gariwati | pepper | chile | kuma nari | tewa | anmak raini | |
| CHILLAR Dar chillidos | arwe ’n | akinchaguni | screech | iniba | wah | sarahnin | ||
| CHILLIDO Sonido no articulado | arwe’nb’ir | akinchagura | squeal | bin kum | wahna | yamn sarahwas | ||
| CHIMENEA Escape para el humo | uwib’utz’ | layüüragüle gumuleli | chimney | kiasma dusa | tenwa awas a paska | wayau rumwi | ||
| CHINCHE Insecto | kisij | chincha | bug | shuga | latrus | onchin | latus | pjinicj |
| CHINGAR Molestar | kaycha’che’ | hanbogu / gitaranigi | disturb | nais munaya | prichprich warkua ishkitech | ambuk | ||
| CHIRIPA Casualidad | kay | le magorobunti | lucky break | sirifa | siripa | |||
| CHIRRIDO Sonido agudo | ajkes | akenhati | squeak | bin sangni kum | bininputni ki | syoya | ||
| CHISME Murmuración | ch’ub’iti’ | achurahani | gossip | upla ninara aisanka | arsukñah | yul dulauyang | tin | |
| CHISMOSO Dado a chismorrear | ajch’ub’iti’ | gachurahaiti | gossiper | upla nina aisasara | arsukñasta | tu nai | tin velé | |
| CHISPA Partícula inflamada que salta | yuch | barati laru aduragun | spark | pauta ankanka | tewasa nasta | yayanh | ||
| CHISTE Dicho gracioso | chab’ta’ | cho herehagülei | joke | stury diok aisaya /kikaya sturka aisaya | walabis yakisdayang | |||
| CHOCAR Encontrarse con violencia dos cuerpos | kejken | abuguchaguni | crash | kins takaya | atuka | parasni tuihna | ||
| CHOCOLATE Pasta de cacao y azúcar | chugulâdi | chocolate | saklit | kaku oha | sukulati | |||
| CHOQUE Efecto de chocar | uyob’i ub’ob’ | abuguchaguni | crash | kins takan | atuk akwasyo | kaltuihna | ||
| CHORIZO Longaniza | jochokna | churisu | sausage | biara winkika | surisu | |||
| CHORREA R Caer un líquido en chorro | k’axib’ja’ | ésera / choran | drip | laya kum tahkaya | chrukta | utuhwi | ||
| CHORRO Líquido que sale con fuerza | k’axib’ja’ | bulaguati | squirt | li aubra kum | chru | was kiri | tsjyol tsjoló | |
| CHUCHERÍA Golosina | aigaraguni | trinket | diara sirpi piyaya dukia | di dauh | ||||
| CHULEAR Provocar | awiran imb’utz | amulahani | provoke | kakma tukaya | arwrah | ambuk ki | ||
| CHULETA Costilla de carne | uwi le uhûwai | chop | snaya nina winka | kuirkumuinh | ||||
| CHUPAR Extraer con los labios | o’ych’i | achûra | suck | dabaya | aus | udutnin | ||
| CHUPÓN Mamadera | k’oyo | achûhagülei | pacifier | utbay kakma | us | pulun | ||
| CHUSMA Gente soez | merex | magürigietiña | rabble | upla rukkira | kas yulyang | |||
| CHUZO Pujaguante | pajnib’ir | labunaguagüle ri | pike / spiked stick | makahna | porka | sutni subangni | ||
| CICATRIZ Señal de una herida | palax | gamakün | scar | taya markka | markni | |||
| CICATRIZAR Curar una herida | palaxb | ladauragun biti luma warunu | heal | moti | klakwan kum rakaya | pilam rauna | ||
| CICLO Período de tiempo | ajk’inob’jab’ | dan | cycle | taim yarka kum | ki sang | |||
| CICLÓN Tormenta huracanada | jaja’rik’arir | gunubu / beberidi | cyclone | prary | ator | wing bawi | ||
| CIEGO Que no ve | tajpen jut | marihini | blind | shoto | nakras | chenu | mak dis | |
| CIEN Centena | syen | san | hundred | handat / dusa kum | apihas | pana salap | ||
| CIÉNAGA Lugar lleno de cieno | gubebamu | marsh / swamp | suamb pliska | pak wa | wasmak | |||
| CIENCIA Saber | na’tanyaj | subudi | science | sins laka | arirta | yul kulawi | ||
| CIERRE Acción y efecto de cerrar | maka | adaura | closing | danh daukaya | akatich | lamanin | ||
| CIERVO Mamífero rumiante | animâlu gaganchuti / usari | deer | sula | ichakan as | kabru | |||
| CILINDRO Cuerpo limitado por una superficie curva | silint’ro | durusu | cylinder | misin piska kum | kawaini | |||
| CIMENTAR Poner cimiento | wi’rnes | agumesera abunagua | lay the foundation | semend prakaya | duluknin | |||
| CIMIENTO Base | wi’r | lugudina | foundation | playa bapanka | rahni | |||
| CINC Metal usado para láminas | t’ak’in | singi | zinc | pan taya | pan untak | |||
| CINCEL Instrumento acerado para labrar | nuxt’ak’i’n | lagiweha wewe | chisel | semend klaubaya tulska | sinsil | |||
| CINCHA Faja para asegurar la montura | lañuragüle agafulehati | strap | maisa wila | pesh wakwa ayatika | aras sitnin | |||
| CINCO cuatro más uno | inmojy | seingü | five | saay | matsip | onki | singka / arungka minit as | |
| CINCUENTA Cinco decenas | sinkwenta | dimi san | fifty | pipti / yawanaiska pura matawalsip | ukua onky | salap singka | ||
| CINE Sala para pasar películas | muna lun lariyawagun aunwerebun bigibigiti | cinema | su kaikaya | wayara plisni | ||||
| CINISMO Descaro | ma’tuk’asub’ar | mabusigari | cynicism | mawan walkira | sim dis | |||
| CINTA Tejido largo y angosto | sinta | riban | ribbon | kulki kliaika | iñah akatas | snta nain | ||
| CINTURA Parte del cuerpo sobre la cadera | o’rb’aker | iranaguaü | waist | wan maisa | retes | banmak | ||
| CINTURÓN Faja | beliti / biyanase | belt | bilk tara | bilk nunh | ||||
| CIRCO Lugar para espectáculos con payasos | turtze’ne’r | habarasegun marumeru | circus | payaso pliska | sirku | |||
| CIRCULACIÓN Ordenación del tránsito | xoyoyojir | gararaguaü | circulation | turnu kat | arwichiha | watnin kidi barangni ki | ||
| CIRCULAR De figura de círculo | xoyoyoj | gararati | circular | maisa paskaya | wichi | tuyulni8n | ||
| CÍRCULO Plano limitado por una circunferencia | xotmakarir | gararaguati | circle | krukma | arwichi | tuyulnikungbintis | ||
| CIRCUNDAR Rodear | xojir | agerereha taru | sorround | kir lakaya | awaihnin | |||
| CIRCUNFERENCIA Límite de un círculo | gararatu | circumference | raun bila kum | tuyulni kung | ||||
| CIRUELA Fruto | murak | singuela | plum | plum | sakan | blums | mülacj | |
| CIRUGÍA Operación quirúrgica | chekir | libigun sandi | surgery | aparit kum daukaya | taskra isih ishker | sarhwi | ||
| CIRUJANO Que hace cirugías | ajchekir | surusia ibahati | surgeon | wan wina klaki daktarka | isih ishta | pityang / daktar | ||
| CISTERNA Depósito de agua | turuja’ | lagai duna iñu | sistern / tank | li dron | ws laihnin | |||
| CÍTRICO Fruto | yutir | gaühüti | citric | piyaya dusama andris talika tak | peh walerwa | pan minik sapahni | ||
| CIUDAD Población grande, importante | nukchinam | ubutugu | city | tawan | kaha a ka | tawan nuhni | ||
| CIUDADANO Vecino de una ciudad | ajtuchinam | gaburuguteti | citizen | wan watla aslika | tawan muinh | |||
| CIVILIZACIÓN Cultura de un pueblo | twach chinam | anichigu | civilization | iura wihta | kulkana tawanni | |||
| CIVISMO Celo por las instituciones | inebeseni | national pride | tawanra latwan | kaluduhna | ||||
| CLARA Sustancia transparente de un huevo | saksak ku’m | tuguñau gâñe | egg white | kalila mahbra sangnika | akamasa | sakara suman sangnini | ||
| CLARIDAD Abundancia de luz | sakopen | igemeri | clarity | ingni pali | kamas | ingniki | ||
| CLARO Lleno de luz | charan | harungaugati | clear / bright | kler | arhna | klir ingni ki | cuscjol | |
| CLÁSICO Ajustado a la tradición | chenb’ach | binadü echuni | classic / classical | bak sakan daknika | talna mayang kapat | |||
| CLASIFICAR Ordenar | sikb’ar | anuradahani | classify | wapni lain kat mankaya | bayakna | |||
| CLÁUSULA Disposición de un documento | kostik | agobahani | clause | ulbanka las ba | danhymna / wauhtaya as ulna | |||
| CLAUSURA Ceremonia solemne de fin | k’aparir | lasuraha | closing ceremony | snata lillaka | dangh ki | |||
| CLAVAR Asegurar con clavos | tz’ajb’un | adaragua gürabu | hammer /nail down | sabaya | akapor | panin | ||
| CLAVO Pieza de metal con cabeza y punta | t’ak’in | gürabu | nail | tat sialaka | porka | silak wayar pisni | ||
| CLIENTE Persona que utiliza los servicios de otra | buma hagañeiha | client / customer | wark sulliarka | kuhtah | sulysr balna | |||
| CLIMA Condiciones atmosféricas | lesetirun dan | climate | taim nani | taim | ||||
| CLÍNICO Médico | ajtz’akoner | surusia / agaranihati | clinical | klinik | klinik waunhtaya | |||
| CLÍTORIS Cuerpo cavernoso en la vulva | leñeñe ügü | clitoris | pindarka | yal din | ||||
| CLOACA Conducto para las aguas sucias | suyxejja’ | lafuridagüle duna wiyeli | sewer | li taski taki waika | aspish | was taski | ||
| CLORO Elemento para desinfectar | koloru | külora | chlorine | kloroks | kloroha | klin yamnin subni | ||
| CLUB Sociedad deportiva | ko’rapak asiworoj | haundarun ahurerutiña | club | bal pulanka | bal yakisda pani | |||
| COAGULAR Formar coágulos | ederaguni | coagulate | sratkaya | wriha | tubuhnin,wi | |||
| COÁGULO Sangre coagulada | lederâgun hitaü | clot | tala sratwan | tawrihi | â tubuhna | |||
| COBIJAR Cubrir | b’ojchori | adaüragu lau / adauragua sidi | cover | aiblakaya | mukka | umuknin | capjpitj | |
| COBRAR Pedir el pago | k’ajtin | aguburahani | charge | tras alkaya | kobrark | taras laihnin | ||
| COBRE Metal rojizo | t’ak’inxoyoj | lubuña gürabu funayumati | copper / brass | ayan bras | cobre pauni | |||
| COCER Someter al calor en un líquido | chapar | abuaga | boil | piakaya | was daihni yak | |||
| COCHE Carro | xantar | karu / ugunein gabalaba tirirahan | car | truk | sau kuring | |||
| COCINA Lugar para cocinar | chaparotot | gusina | kitchen | ketsin | kao siratuha | kisin | ||
| COCINAR Guisar | chajpa | agisauhani / abuaguni | cook | plun piakaya | katuha | lahnin | ||
| COCO Fruto del cocotero | wororojja’ | faluma | coconut | coco guala | kuko | kokoha | kuku minik | |
| COCODRILO Reptil parecido al caimán | kokot’rilu | agare / agarewa | crocodile | turah | uri | turha | ||
| CODO Parte posterior de la articulación del brazo con el antebrazo | suyk’ab’ | ügünügü | elbow | cutu | tinhtinka | korya | siringmak | mancjuts |
| COFRE Mueble con tapa convexa para guardar cosas o ropa | kojre | tiraüraü gafu | chest / coffer | paskanka pain taparkira kum | tuput taparni kira | |||
| COGER Tomar | ch’amya’r | arügüda | take / to get | alkaya / briaya | sukuh | dunion / laihnin / dulaunin | t’encá | |
| COJÍN Almohada pequeña | yartajsib’ | tiraüraü gafu | cushion | tilar | tungkang | |||
| COLA Apéndice posterior del cuerpo | nej | íli / lili | tail | nina sait | aparka | mamanh sut | socj | |
| COLABORAR Cooperar | utakren | idehani | collaborate | help munaya | ilpyamnin | |||
| COLADOR Instrumento para colar líquidos | chajrib’ | aserigülei | strainer | sinbaika | ishka | lilihna | ||
| COLCHA Frazada | b’ojchib’ | gulucha | bedspread | sixga | matras | kaicha | takal muknin | |
| COLCHÓN Rectángulo acolchonado para dormir | patchakte’ | ubâri ñulutu | mattress | matras | kaicha | kulsung | ||
| COLECCIÓN Conjunto de cosas | morojseyaj | pailabu | collection | wahbi sakaya | di makni yak duna | |||
| COLEGIO Establecimiento de enseñanza secundaria | nuktuyototir e kanwa’r | luban furendei haun niburentiña | college | kul watla ulanka wal ba | ahchawisko | kuligiu ûn | ||
| CÓLERA Ira | ch k’ijna’r | iñaü / magundani | anger | biara plapan sikniska | iswarki | anwi | ||
| COLGAR Poner una cosa pendiente sin que llegue al suelo | ch’ub’an | adahira | hang | una kakras | pa peh | alahnin | ||
| COLIBRÍ Ave pequeña | tz’unun | yürüdü | hummingbird | rindy | mis | rumsik | t’unún | |
| CÓLICO Retortijón | k’uxunnak | gariti / ligari uragarigu | colic | lalaura | apahnu | isning dalawi | ||
| COLINA Elevación suave del terreno | santar | gariti / ligari uragarigu | hill | tasba prumni tara | asang binina | |||
| COLINDAR Lindar entre sí | tut’b’ir | afadaragua | adjoin | wan lainka wala wal prawiba | markni | |||
| COLIRIO Medicamento en gotas para los ojos | yujy | larani agu | eye-drops | wan nakra saika | isih wachaha | mak tah | ||
| COLLAR Prenda para el cuello | gachuru | necklace | siagualin sarin puyli | nana wila | turuwa | alah | ||
| COLMENA Recipiente para un enjambre | kolmena | maba-agai | beehive | nasma laya | sukuseh | mak ûn | ||
| COLMILLO Diente agudo | tzureh | lari lefan | eye tooth | napa | ki | ana nuhni | ||
| COLMO Desfachatez | manasin / papichoduwaü | last drop / height | kau daukaya apia kan kau daukiba | tatuna muinh as | ||||
| COLOCAR Situar | tz’ijb’ari | afidihani | place | suni swiyaia / mankaya | tuk en | laknin | yonsó | |
| COLONIA Barrio | uch’eyrchinam | ubiñebari | neighborhood | tawan piska kum | tawan piasni | |||
| COLOR Cualidad de los fenómenos visuales | tz’ijb’ar | ewegeruni | colour | kalat nani | awak | wayani satni | ’on yustapj | |
| COLOREAR Poner color | tz’ijb’arir | ewegehani | colour | kalat dinkaya | pitiha | wayani ikirhnin | ||
| COLUMNA Elemento de construcción vertical de sostén | sipat | tiderebugüle muna | column | cuan | kan poste | û tunun | la ton | |
| COMADRE La madrina de un niño con relación a los padres | ajchuyma’r | umagumeruni | godmother | librahka | kwarch | sumal yal | ||
| COMAL Utensilio de barro o metal para cocer tortillas | semet | liraüraü budari | earthenware dish | quelguin | turilla pailika | maska una | am lavan busnin din | ’ama ts’au |
| COMBATE Batalla | jatz’a’r | agibihani / badayaugati | combat | war aiklabanka | wark kalbawi | |||
| COMBATIR Luchar | jatz’a’ | afaragua | combat / to fight | pat takaya | trai talnin | |||
| COMBUSTIBLE Sustancia inflamable | gemeti | fuel | misin laya | mutur wasni | ||||
| COMEDOR Lugar en donde se come | wya’rotot | arigagülei | dining room | pialla watla | ako | di ukninplisni | molalás | |
| COMENTARIO Observación | o’jronikes | ubaliti | comment | kupia kraukanka | yulbawi | |||
| COMENZAR Iniciar | ka’yen | agumesehani | begin | ta krikaya | atahtuk | sutni bahwi | ||
| COMER Ingerir alimentos | we’n | aiga | eat | eorquin | plun pialla | ã | uknin | lya |
| COMERCIANTE Persona que comercia | ajchonma’r | alugurahati | merchant | trudsa ayadkra | bakanyang | |||
| COMETER Incurrir en un error | numuyir | achâra | commit | mistik takaya | di dutni yamnin | |||
| CÓMICO Que produce risa | uchetz’ener | gamurigeseti | comical / funny | kikaya dukia | payasu talwi kari | |||
| COMIDA Alimento | wya’r | aigini | food | corquin | plun | sira | diukna | |
| COMITÉ Junta | ajtz’ijpak | aundaruni | committee | dakni ta uplika | kal uduhna tunun | |||
| CÓMODO Que no ofrece inconveniente | ajimb’utz | darangilu | comfortable | auya pah | dutni awas yamni | |||
| COMPADRE El padrino de un niño con relación a los padres | ajchuyma’r | uguferani / gúnfêru | godfather | padrino | kwarch | sumalni / sumaki | ||
| COMPAÑERO Persona que acompaña a otra | pya’r | upanani / úmari | partner | wan uplika | tawa | panika | ||
| COMPAÑÍA Empresa | etok’in | conpeni | company | kampani | kampani | lal | ||
| COMPARACIÓN Comparar dos objetos | la’rik | kei ligira / kei tuguya | comparison | praki kaikaya | akakihtuk | libitwi talwi | ||
| COMPARAR Examinar dos o más objetos para ver sus diferencias o semejanzas | nut’u | asuresiha / bibe / kei ligira | compare | praki kaikaya | akakihtuk | libit talwi di balna ampat kidi | ||
| COMPARTIR Distribuir | puku | afarenhani | share | yuwi briaya | akazar | yunin / sir yamnin | ||
| COMPASIÓN Tener clemencia | chojb’esyaj | nagamari | compassion | umpira kaikaya | tahrapeinu | dalan talyang | ||
| COMPETENCIA Rivalidad | ajner | asügüraguni | competition | ris munanka | akakihtuk | ritsa yamwi | ||
| COMPETIR Disputar | ajnerb’ir | kóntara luagu | compete | ris munaya | akakihtuk | ritsa yamwi talnin | ||
| COMPLACER Hacer lo que es grato a otro | wajk’una | agufuliruni / agundaragüdüni | please | auya pah daukaya | ahrameichpar | yamni kalyamnin | ||
| COMPLEJO De difícil solución | intran | herenguti | complex | turban tara | sipawaski yamnin | |||
| COMPLEMENTO Lo que hace falta | tz’ajtesb’ir | lafadaha | complement | piska wala kum | minit birwi | |||
| COMPLICAR Dificultar | intranir | añaudagua / achafira | complicate | turban munaya | dutnikalahwi | |||
| COMPRAR Adquirir con dinero | chonma | agañaihani | buy | adkaya | kuh | bakanwi | jaylacj | |
| COMPRENSIÓN Entender | k’ub’esyajir | gufurendei | unterstanding | tanka briaya | ñah wech | tanka duwi | ||
| COMPRIMIR Reducir de volumen con presión | ádüra | compress | kau sirpi paskaya | wingni yayaknin | ||||
| COMPROBAR Verificar | erachirna | apupuhani / futuru | prove | raidka kaikaya | yaris | lawi talnin | ||
| COMPROMISO Obligación contraída | chompat | daradu | commitment | pramas | compromisoha | pramis yamna | ||
| COMÚN De uso frecuente | tuno’rir | gayusuruwati | common | ai natka kat | ma bitik yusyamwi | |||
| COMUNICAR Participar | pejkan | agumairuni | communicate | pana pana aisaya | añawech | yulbauninna | lal vele | |
| COMUNIDAD Unión de personas que viven juntas | komunit’a | abagaridutiña lidan aban aüdu | community | tawanka bilara | kaha | pa as muih mahni | ’amulu patja | |
| CONCEBIR Dar existencia a un nuevo ser | wajk’una | agaraüda | conceive | kli sans yabaya | sangnika aklawi | |||
| CONCERTAR Llegar a acuerdo | k’a’r | sunbanaü lau aban saminaün | arrange | kupia kumi takaya | bahang kalahna | |||
| CONCIERTO Función musical | lajb’aresb’ir | asura | concert | aiwawanra yuwa | walawana din | |||
| CONCLUIR Terminar | k’a’pes | ásura /nakafu | conclude | danh daukaya | yak ka pirua | danh kalna | ||
| CONCLUSIÓN Terminación | k’a’pesna | lasurun | conclusion | las bila baikra | yak ka | danh kalana | ||
| CONCORDIA Conformidad | warimb’utz | gufûmaü | concord | wilin takaya | papat kalahn | |||
| CONCURSO Competencia | wepta ajna’tanyaj | sügüguaü | competition | ris muni pulanka | kungkursu | |||
| CONDENA Imposición de una pena | ja’jtz’a | lafayeirun duru | sentence | silakkra mankanka | kondenaha | pat yak awi | ||
| CONDENAR Imponer una pena | ja’jtz’b’ir | afainira | condemn | pat wawanra lulkaya | kondenahka | pat yak danin | ||
| CONDICIÓN Aquello de que depende la realización de algo | jam ira | asügürüni | condition | ai tanka ba | di yamnin kidi | |||
| CONDUCIR Guiar | k’eche | abuguruni | lead | mina tahpakaya | kutech | ta dunin | ||
| CONDUCTO Tubo o canal | emeri adunuweti | conduit | yabal baikanka kum | kutechta | tubu balna | |||
| CONDUCTOR Chofer | ajk’eche | abugahati | driver | tuk sailarka | truk wauhyang | |||
| CONECTAR Enchufar | tojb’an | áchara lidaun | connect | prak wilkaya | anin | |||
| CONEJO Mamífero doméstico | t’ur | masaraga | rabbit | tibam | manih | tibam | cotocotj | |
| CONFERENCIA Charla | mororojb’ir | yanu araudahati | conference | asla paiwanka | yul kalyulbawi | |||
| CONFIANZA Seguridad | k’ab’jseyaj | afiñeni / choroti | trust / confidence | kasak lukaya | confianzaha | kulninymni kulwi | ||
| CONFITE Golosina | yarchab’ | konfita | sweet / candy | suka plun / kiandy | prewa | di dan | ||
| CONFORME De acuerdo | ajk’a’r | gufûmadaü | in accordance | baha kat / aitani | ahramenchpar | kapat yamni yah | ||
| CONFUNDIR Tomar una cosa por otra | satpa | ayuridaguni lidan saminaü | confuse | yakabrira munaya | onsh | tunun balaknin | ||
| CONFUSIÓN Desorden | satpa’r | agufesera | confusion | tanis turban lâka | konfusionha | minipis manah | ||
| CONGELAR Solidificar los líquidos | sisajres | dereguaü ladügagüle idili | freeze | suabni daukaya | dadasni yamnin | |||
| CONGOJA Pena | sub’ajra | igarigu | grief | sim takan / suira takan | patas | |||
| CONJUNTO Reunión de cosas | morwa’r | adamuriburiburiti | collection / whole | dakni kum | askanka | reunión yamdi | ||
| CONJURO Palabra para conjurar | i’niri | awiraunhani | incantation | suer takanka | ram yaltayang | |||
| CONMEMORAR Celebrar en memoria de algo o alguien | k’ab’ajseyaj | fedu aritaguagülei | commemorate | ninara luki daukaya | kurihni alihna | |||
| CONOCER Tener idea de una cosa | wiru’t | asubudira | know | un takaya | arira | talwi nuki | ||
| CONQUISTAR Someter | sujkunir | agañeira lau eregu | conquer | win taki priaya | konkistarka | malnin | ||
| CONSEGUIR Adquirir | tajwintza | adeira | get | saki briaya | pas | yak wi duwi | ||
| CONSEJO Advertencia | k’ub’esyaj | eweridihani | advise | kupia kraukanka sturka | akos | isning pakwi | ||
| CONSERVA Alimento preparado para que se conserve | babuledu | preserved food | main kaikaya | diukna ridi | ||||
| CONSOLAR Aliviar la pena | tz’ayejb’ir | amalihani | console / take comfort | maisa nihkaya | konsolarka | ma snihnin | ||
| CONSTANCIA Certificado | dugumedu gawaguti dasi | record / written evidence | kler munanka wangkataya | kunstansia | ||||
| CONSTITUCIÓN Ley fundamental de un Estado | eb’ajxak’am | lurudu habara sunbanaü lílana wagaira | constitution | gabamend laka bukka | sau lâ ni | |||
| CONSTRUCCIÓN Obra construida | chempayaj | aunaguni | construction | paskanka kum | konstruccionha | pakwi | ||
| CONSTRUIR Edificar | tz’akar | abuna muna | construct | paskaya | konstruirha | di as yamnin | sijuntsjü’ | |
| CONSUELO Lo que da alivio | tz’ayejir | dügüdaguaü | consolation | maisa nihkaya | maisa nihwi | |||
| CONSULTA Acción de consultar | ub’na’r | alügüdaha | consultation | makabanka | akapa | yulwi dakawi | ||
| CONSUMIR Gastar | sajb’esna | agañeiraguni | consume | tuwudbi danh daukaya | tonchkinewa | daangh | ||
| CONSUMO Gasto | usajta | agumuchaguaguda | consumption | wan nidka kat briaya | tonchka | danhg yamwi | ||
| CONTACTO Acción de tocarse | pijch’i | aguragua lúngua | contact | wal prakaya | laih talwi | |||
| CONTAGIO Transmisión de una enfermedad | t’e’nsan | aluguralá lau sandi | contagion | luwanka | artech | bayakna | ||
| CONTAR Averiguar el número de unidades | tzikma’r | abaüda atiri ñei lan | count | kulkaya | awech | kulnin | ||
| CONTEMPLAR Mirar | k’unu | ariyaguni | contemplate | yzquin | sins nakra ni kaikaya | talwi | ||
| CONTENIDO Lo que está dentro de una cosa | xe’k’ani warche | lila / lisuruni | content | stury wihta nani ulbanka | tunun as | |||
| CONTESTAR Responder | pejkan | arunabuni | answer | una kakaya | arñahwar | dangnit lawaski | ||
| CONTIGO Con él o ella | takare’t | luma / tuma | with you | man wal | payo | man / witn karak manah | ||
| CONTINENTE Gran extensión de tierra | sya’nrum | aunwerebun fulasu | continent | tasba paskanka tara | kuntininti sau nuhni | |||
| CONTRA Oposición | pater | mama lumagiñeti / kontâti | against | mapara | nawatni | |||
| CONTRABANDO Que se ingresa fraudulentamente | gudûbanu | contraband / smuggling | diara yukuki atkiba | yakmaldi duina | ||||
| CONTRADECIR Opinar lo contrario | k’ayna’r | asigenera | contradict | m apa buwaya | tanit yulwi | |||
| CONTRAER Encoger | ayanres | adiñuraguni | contract / shrink | brih balaya | suminin /wirusnin | |||
| CONTRATO Documento que establece obligaciones | ch’ujkunirjun | dugumêdu luraguti daradu | contract | pramas waungkataya | kantrak | |||
| CONTRIBUCIÓN Donación voluntaria | takresb’ir | ôduhani | contribution | help yabaya | ilpni | |||
| CONVENCER Hacer que alguien acepte un argumento | k’ub’esyanen | agañeirei saminaü | convince | kupia alkaya | konvencerka | yamwak bahang atnin | ||
| CONVENIENTE Útil | tojrer | mosu | convenient | help pali | ilpni / yusni | |||
| CONVERSAR Hablar dos personas | o’jroner | ayanuhani / adimureha | chat | wal aisaya | kapach | muih bu yulbawi | ||
| CONVERSIÓN Cambio | nab’ajrb’ir | saransiguaü / ganbiaü | conversion | kupia ulakan | wirihna | |||
| CONVERTIR Cambiar una cosa a otra | nab’ajr | aganbiahani / asansihani | convert | mapla wala paskaya | di uk karak sins yamnin | |||
| CONVULSIÓN Contracción espasmódica | hilahilaü | convulsion | wan wakia aubanka o warbanka | oniwak | sangka dauna | jun jyu’ya | ||
| CÓNYUGE Marido | noxib’ | úmari / inaunaü | spouse | mob umob (f) | maya mairin | a arwa akawari | maritni | |
| COOPERAR Ayudar | takresna’r | ideha | cooperate | tabaiki help munaya | arwar | biri biri ilpni | ||
| COOPERATIVA Asociación para auxilio mutuo | wartunorb’ir | colokclanu | cooperative | asla pawan wakka | biri biri | |||
| COORDINAR Dirigir | irsenu’t | ichügünaü | coordinate | ta brih impakaya | tâ dunin | |||
| COPA Vaso con pie | weru gebuti | wine-glass | kab | kap kalni karak | ||||
| COPIAR Sacar copia | tz’ijb’an | adiara | copy | sim paskra wala sakaya | kupiaryamnin | lamya tjapacj | ||
| COQUETO Que coquetea | ajpijch’i | gadarihaiti | flirt | triswan bila wiaya | tibinyang | |||
| CORAJE Valor | k’ijna’rir | ganigini | courage | wan kupia karna daukaya | balur | |||
| CORAL Planta marítima, su esqueleto sirve para hacer joyas | koral | wewe baranahana lubuña iñari | coral | kabu golka siksa | tich tich iwa | kabu kuralni | ||
| CORAZÓN Órgano central de la circulación de la sangre | yuxina’r | anigi | heart | wan kupia | turusa | isning | jos | |
| CORDILLERA Montaña | nukte’ | wübu | mountain range | cotan | umta dakni | asang bayakna | tucjucj | |
| CORDÓN Cuerda delgada | chajnar | agürügaü | string | wilkaya awa | wah bintis | |||
| CORRAL Lugar para encerrar el ganado | makte’ | pôtêu | barnyard | pins bila | turuh annplisni | colal | ||
| CORREA Faja de cuero | beliti | strap | daiwan taya auka | yatika | kuiru bilni | |||
| CORRECTO Adecuado | imb’utz | ligiragu | correct | pidka kat | yaisti | yamni | ||
| CORRESPONDENCIA Conjunto de cartas | pailabu garada | correspondence | waungtaya blikanka | wauhtaya pamna | ||||
| CORRIENTE Usual, común | putz’ja’ | lagüburi katei | ordinary | nadka kat | was parasn murwi | |||
| CORRUPCIÓN Uso indebido de los dineros del pueblo | xujch’ya’nir | gabagaridadí / mausani | corruption | tawan lalka ayimplikra | di malyang | |||
| CORRUPTO Funcionario que roba al pueblo | ajxujch’ | gabagaridati | corrupt | nakra praki impaplikra | dut tihni | |||
| CORTAR Dividir | xurma’r | afarenraguni / ibiraguni | cut | kulkaya | tas | pis yamwi,nin | t’i | |
| CORTE Efecto de cortar | xurma | ibiyahani | cut | klakaya | Taska | daknin,wi | ||
| CORTESÍA Atención y respeto | imb’utzir | inebei | courtesy | respik dakanka | rispitni kalawi | |||
| CORTINA Lienzo para colocar en las ventanas | lidaü funedei | curtain | windar kualka | asna pisni wing ka yak alahwi | ||||
| CORTO De poca longitud | takpa’ | chaguti | short | kungku | pachti | parahni ki | ’umul | |
| COSA Objeto | ayanir | katei / kataun | thing | diera | itaka | di | ||
| COSECHA Frutos que se recogen de un cultivo | wya’rch’amo | alubahani | harvest | dakaya | taska pok | di dahna yakwi | ||
| COSECHAR Recoger la cosecha | wya’rch’amir | alubaha | harvest | pihwan dakaya | po kah | dahwi yakwi | t’yolo | |
| COSER Un ir con hilo dos o más pedazos de tela | ahüchagua / adifileira | sew | tasba aiska | tuk | bina tit katak | |||
| COSMOS Universo | ubau | cosmos | tasba paskanka | di nuhni talwakidi | ||||
| COSTAL Saco de fibra | mukuk | sagü | sack | paibaglas kualka | kostalha | krukus | ||
| COSTILLA Hueso del tórax | chejchek | uruhuwai | rib | snaya nina | suruh | sulun ûni | ||
| COSTUMBRE Manera de obrar establecida por un largo uso | b’ach | echuni | custom | daukanka natka | aoriah | ban sakki | ||
| COSTURA Pieza cosida | chuyma | hüchaguaü | sewing | sipaya | kapor | di biwi | ||
| COTORRA Perico | kenken | gurewegi | parrot | mico palomo | rawa | kawa | walalau | |
| CRÁNEO Caja ósea que contiene el encéfalo | ub’akerjor | lura ichugü / lura abulugu | skull | wan lal kamhka | tununwakanl | |||
| CREACIÓN Mundo | tuno’r e rum | ubau wau | creation | luki paskanka | kaa | sau nuhn | ||
| CREAR Hacer | cheyaj | adügüni / gadügadi | create | luki daukaya | kah | yamnin | ||
| CRECER Desarrollar | ch’i’r | awariduni | grow | pawaya | taweh | baraknin,wi | t’yüna | |
| CRÉDITO Préstamo | yajk’un | furedeiti | credit | tras | añaha | lîn | ||
| CREENCIA Fe religiosa | k’ub’ajseyaj | afiñeni | belief | lukanka kum | kualawi dakawi | |||
| CREER Tener por cierto | k’ab’ajsen | afiñera | believe | kasak kulkaya | yar | kulwi apis dunin | ||
| CREMA Nata de la leche | lidageme miligi | cream | butar | tâ was na sapah | ||||
| CRESTA Carnosidad en la cabeza de las aves | t’e’t’e’ | ügürügü funati le labulu bai ariran | crest | klawira lal | aha | sakara / turuh / tamni | ||
| CRIADO Mozo | ajma’n | umusuni / alâka | servant | wark suliar | arwarta | sulyar | ||
| CRIATURA Niño | b’echu | irahü | creature | tuktan | muih bin | |||
| CRIMEN Delito grave | ch’akoner | duru wairiti | crime | pat saura | amas | patyamna | ||
| CRISTAL Vidrio | k’es | bidîyu | crystal | ayan sangni | kristalni | |||
| CRÍTICA Juicio | b’iri’ti’r | achuagua | criticism | la aisanka | arsukña | lâ yulwi | ||
| CRITICAR Juzgar una obra | b’iri’tye’n | ahurafuni | criticize | la daukaya | dangnit yulwiwarkni yulni | |||
| CRÓMICO De colores | luruyei ewegeruni | polychromy | bib auya kalakka | wayani balna | ||||
| CROQUIS Mapa | irseyajjun | iyawaü layawadaha ligubari ubau | sketch | wark daukaya mapka | mapni | tjuwu | ||
| CRUCE Intersección de caminos | chaxajrb’i’r | lafadaragun üma | crossing | yabal luwaya kraska | uktech | tâ rarahni | ||
| CRUDO Que no está cocido | tzijtzi | íñeti / iñegili | raw | raya | saka | sangka lahwas | püm | |
| CRUEL Que hace sufrir a otro | ajmab’anb’an | magürigiñeti | cruel | rokkira | rau sauhwi | |||
| CRUZ Madero hincado en el suelo y atravesado por otro | chanxajr | guruwa | cross | dus prihni | pan pirih | |||
| CRUZAR Atravesar | kuchuchuj | ahuñuragua / aburuchagua | cross | yabalra luwaya | ukpech | bayaknin | ||
| CUADERNO Libreta | jun | garüdia | book | ulbaya bukka | korska | wauhtaya bin | ||
| CUADRADO Cuadrilátero rectángulo de lados iguales | intere’yr | gadürü ligirigua | square | kuers | wauhtaya kauhna ki | |||
| CUADRO Pintura | tz’ijb’arir | afendihani | painting | pink dinkaya mabka | sutni arungka wayani | |||
| CUAJADA Parte de la leche sin suero | lagawachagun miligi | curd | kuajado | tutu tia wriha | tâ was dadasni | |||
| CUANDO Enlaza oraciones mediante concepto de tiempo | kont’e | deme | when | ahkia / an / yawan aiska wal | ahí | mampah yul tunun yamwi | ’ona | |
| CUANTO Todas personas o cosas que | jayte’ | atî | all that | sut | pich | dî balna | nol | |
| CUARENTA Cuatro decenas | bian wen | forty | yawanaiska wâl | ukua ka | saalp arungka | |||
| CUARTO Cuarta parte | tajch | libiyuma | quarter | r um bila / walhwal | papas bah dak | |||
| CUATRO Tres más uno | cha’nte’ | gádürü | four | héria | walhwal | ka | arungka minit as | |
| CÚBICO Con forma de cubo | pisi sisiguati ligirigua | cubic | yumpa kulkanka | kubuni | ||||
| CUBO Sólido de seis caras cuadradas | giriguati / búngidu | cube | mawan matlalkahbi kum | cubo munh tiaskau as | molapúl | |||
| CUBRIR Tapar | b’och’o | adauragua lau | cover | pura prakaya | armuk | lamanin / mutnin | ||
| CUCHARA Utensilio de mesa cóncavo con mango | lupi | gulieru | spoon | ispon | spun | ispung | mpes la las | |
| CUCHILLA Hoja de acero para cortar | gusiñu | blade | kisura | kasurusta | kuhbil | polomay tsjicj | ||
| CUENTA Cantidad a pagar | tujrib’ir | seinsu dureiwali / duwaiti | account | aibapanka | pich isre | taras launin | ||
| CUENTISTA Que hace cuentos | ajtujrib’ | uragaimuna | storyteller | kisi aisasara | ñah ñahta | tu nai | ||
| CUENTO Narración corta | k’ajtya’r | uraga | short story | kisi sturka | yul dauh parahni | |||
| CUERDA Conjunto de hilos torcidos | tz’ojnok | gurudu | rope | rub awa | trit labuna | |||
| CUERNO Cacho | kachu | liganchun | horn | kiabka | aha | tamni | ||
| CUERPO Todas las partes de una persona | b’aker | úgubu / urauü | body | yeé | wina tara | apeshka | muinh | |
| CUEVA Cavidad subterránea | che’n | hurentirugu | cave | yukwaya untika | atapak | sulihni | jomyen | |
| CUIDAR Asistir | chojb’an | aunigira / atonigira | take care of | main kaikaya | eka | main talnin | ||
| CULEBRA Reptil ofidio | chan | hewe | snake | zalala | piuta | ebis | bil | latsj |
| CULO Parte trasera del tronco. Ano | suy | edei | bottom | klata unta | kuch satete | banluk | ||
| CULPA Falta | mener | duru | blame | patkira | pat | |||
| CULTIVO Área con sembradíos | patna’r | ichari | cultivation | mankaya | katishka | yamak pisni | ||
| CULTURA Conocimientos y costumbres de un grupo humano | twa’chir | anichigu | culture | tawan iura wihta | oriah | muih ap umani din nuki | ||
| CUMBRE Cima | witzir | labulugu wubu | summit | il purara | sutnikau | |||
| CUMPLEAÑOS Aniversario de nacimiento | tz’akta’r ujab’ | iyumudi | birthday | aisubanka yuwa | kwih ka | sahna mani | ||
| CUMPLIR Hacer lo debido | tz’ata’res | agufulira | comply / fulfill | aisan kat daukaya / sadarka kat daukaya | kumplirka | yamnayang | ||
| CUÑA Prisma para hender | suste’ | chakü | wedge | saka manka | apuh taka | pisni karak | ||
| CUPÓN Billete | isigalen | coupon | lalah ma kum | sansni | ||||
| CURSO Conjunto de alumnos de un mismo grado | irsena’rb’ir | aturiñahatuña | course | klass kum luwaya tanka | chretonch | simsat mana | ||
| DAMA Mujer | ixik | hiñáru / würi | lady | mob | mairin | korta / asãtah atónna akwarkwa- | yal | |
| DAMNIFICADO Que ha recibido daño | ajposna | waiti lemegeiru | victim | pat wawan brin | din balna disyamna | |||
| DAMNIFICAR Dañar | posnar | a gadeirei sun ñeiti | damage | saura munaya | din disna | |||
| DANZA Baile | akta’r | abinahani | dance | dans | pulnin | |||
| DANZAR Bailar | ajkut | abinaha | dance | ulta | dans pulaya | nástá wí | pulwi | |
| DAÑAR Hacer daño | poswa’r | agadaira / añabilira | damage | patra dinkaya | wárkã | dutni kalyamna | ||
| DAÑO Perjuicio | poswan | añaruda sun ñeinti | damage | saura munan | dutni ki | |||
| DAR Entregar | ajkuna | aderegera | give | yabaia | kalana,wi | tje’aya | ||
| DATO Antecedente | irseyaj | lubaramagiwa | data / fact | dukumend nani | yulni kidi | |||
| DE Denota posesión | e / t’e | lani | of | dukia | kidi kaupak | |||
| DEBAJO En lugar inferior | yeb’ar | lábugiñe | underneath | tepere | munhtara | awan | dinityak | |
| DEBER Obligación | yûti lun ladügün | duty | diaya | warkni | ||||
| DÉBIL Con poca fuerza | injayjay | falalati | weak | suabni | mehmêh | parasni diski | ||
| DECAIMIENTO Debilidad | lasandirun ñegeleguaü | decay | kawanka | wakin | ||||
| DECAPITAR Cortar la cabeza | adüüra ligîna | decapitate | lal klaki dakbaya | tunun daknin | ||||
| DECENA Conjunto de diez unidades | t’esena | dîsigua | set of ten | isis | dasin kum | ukua ukua asler | salap manah | |
| DECEPCIÓN Engaño | ajkanseyaj | eyereduni | deception | kunin munanka | als lani | |||
| DECESO Muerte | tzajtakir | aribiguni / auweni | death | pruwi aisawan | daukinh yawi | |||
| DECIDIR Resolver | k’a’r | lê bererun | decide | wilin takaya | taras | yulwi barangwi | ||
| DECIR Expresar | arena’r | ariñaguni / layanuhaun | say | wiaya | yulwi | |||
| DECISIÓN Resolución | checsun | lê lunbai ladügün | decision | wilin taki daukaya | dikritu | |||
| DECLARACIÓN Manifiesto | k’a’rb’ir | lagumairun | statement | param wiaya | laih yakna | |||
| DECLARAR Manifestar | cheksunir | agumaira | declare | param sakaya | yulwi | wola tjevele | ||
| DECOMISAR Confiscar | lasiuragugun bilagu luagu badureihan | seize | mihta dakbaya | niningyakna | ||||
| DECORAR Adornar | chirirna | ewendegüda | decorate | sakakaya | dekorahkawa | yaksihnin | ||
| DECRETAR Ordenar algo el Jefe de Estado | ererna | le lererun uwai | decree | la bapanka kum | gabamint klir yamna | |||
| DECRETO Decisión de la autoridad | erer | gumadi | decree | lalka adarka | tunun adarni | |||
| DEDICAR Dirigir a una persona una obra | tamar | ateniruni | dedicate | nina mayunra yabaia | apeh râ iskawa | muih as yak yulnin | ||
| DEDO Parte de la mano | o’rk’ab’ | lirahüñü úhabu | finger | guala lacel | mihta slaya | Sua wahwah | tingni bikisni | |
| DEDUCIR Sacar consecuencias | na’tanwiyaj | bariñagun bunguaügü | deduce | nina wina dakbaya | ârkâpas | kalawi talwi | ||
| DEFECAR Expeler los excrementos | b’o’sye’n | amuan / ebéyebuha efédegüdün | defecate | kanka dikaya | âchá | baluknin,wi | pwe’es | |
| DEFECTO Imperfección | kalapir | dema / dehe / luriban / umenei | defect | aisawanka | warkukin | dutnini | ||
| DEFENDER Proteger | korpesyaj | atonigira / erera taru | defend | bapi bukaya | ilpni kawi | |||
| DEFENSOR El que defiende | ajkorpesyaj | ayanuhati warugiñe | defender | bapi buki layarka | ilpni kayang | |||
| DEFERENCIA Adhesión respetuosa | kab’ajseyaj | lánuadaha / abaüdüni | deference | rispik daukanka | nitni | |||
| DEFINICIÓN Significado de una palabra | xe’ warche ira | lila / lisuruni / lariganagu | definition | sturka tanka | yul tunun as | |||
| DEFINIR Fijar el significado de una palabra | xe’ warche | ichiga lisuruni | define | sturka wihta | nahpraartak | yul tun unas yakna | ||
| DEFORMACIÓN Alteración de la forma | danimaün / güringuaü | deformation | paskanka saura | dutni kalahna | ||||
| DEFRAUDAR Privar con engaño | umajres | weru | let down | kunin wal implikaya | alas yamna | |||
| DEFUNCIÓN Muerte | chamay | auweni | death | upla pruwan / prahki | dauna | |||
| DEGENERACIÓN Alteración grave de la estructura de un tejido | maja’x ub’an ejarma | agadeiruni | degeneration | saura aipaswanka | muinh pisni as dutni | |||
| DEGENERAR Perder las cualidades de su especie originaria | ixik s uy | agadeira | degenerate | saura paskaya / lanki ikaya | sins kalna | |||
| DEGOLLAR Matar cortando el cuello | xurujor | atigiruni lau mirati lagülerugun | cut the throat of | nana dakbaia | akatukta arsak | inin dinitsuru wanh dakwi | ||
| DEJAR Abandonar | yajres | igiruni | leave | swiaya / baha wina | akastesh | dapamnin | ||
| DEL Contracción: de y el | t’e | lúmagien | of the | wina | eke | wingni birwa | ||
| DELANTE Situado enfrente | tu’t | lubaragie | in front | taura | ewaki | tanit yak | ||
| DELEGACIÓN Conjunto de delegados | k’oxir | gawagutiña | delegation | ta brabrira nani | diligasuin ni | |||
| DELEGADO Persona en quien se delega | chilin | gawaguti | delegate | lengstar | wábís | adar kalawa muih as yak | ||
| DELFÍN Mamífero marino | chu’chay | animâlu átuti | dolphin | lam / dilpin | dilfin | |||
| DELGADO De poco grosor | k’ox | dureiti / magüleguti / büraüti | slim | laura | arakni | |||
| DELICADO Suave | mafagunti | delicate | paipay | aihka subni | kulñnin yamni | |||
| DELICIOSO De rico sabor | semêti | delicious | auhni pali | auhni | ||||
| DELIMITAR Señalar los límites | íchiga fadaguaü | delimit | mark ba kat | daklanin | ||||
| DELINCUENCIA Conjunto de delitos | hungulemaduaü / badisidaü | delinquency | dakni saura | di malyang | ||||
| DELINCUENTE Que delinque | hungulema | delinquent | upla saura | dutni yamyang | ||||
| DELIRAR Sufrir delirio | asaminara masanranbu | rave | pat wawaya | kalwarauwi | ||||
| DELIRIO Alteración mental | masaranbuduaü | raving | lal saura takan | sinsni lani | ||||
| DELITO Transgresión de la ley | mab’anb’anir | duru wairiti / afarahani | crime | pât | árñahwa | pat yamna | ||
| DEMAGOGIA Engaño político | marasualugu lidan ubafu | demagogy | pulitik kuninka | pulitik yamyang | ||||
| DEMANDAR Pedir, rogar | amúriyaha / aihadiha / aguseragüda | demand | lâ dingkaia | arñahtuk | kalwarauwi / kalmakunwi / yulwi | |||
| DEMARCACIÓN Frontera | fadaguaü | demarcation | yar bapanka | mark yamwi | ||||
| DEMASIADO Mucho | wairaüyâli | much | uva ailal | mahni | ||||
| DEMENTE Loco | lülütau | mad person | loco | lal saura | tunun dutni | |||
| DEMOCRACIA Gobierno del pueblo | úwarani | democracy | pulitik bisniska | krin ñahparwa | dimukrasia | |||
| DEMONIO Diablo | malin | máfuya / winani | demon | sitan | amensra | walasa / sitan | ||
| DEMORAR Retardar | ixner | darasaü | delay | let takaya | oh ishtú | taim diswi | ||
| DEMOSTRACIÓN Razonar para evidenciar una verdad | arauduni | demonstration | saki madikaya | niningkanin,wi | ||||
| DEMOSTRAR Probar con razonamiento | yejtz’un | arauduni | demonstrate | madikaya | niningkawi | |||
| DENEGAR No conceder | michuguni | deny | yabras kaya | dikah | ||||
| DENOMINAR Nombrar | írida / adagaragüda | denominate | nina winaya | paknin | ||||
| DENOTA Indica, significa | arauda luagun | indicate | marikaia | talwi / kulwi / ais dinpa | ||||
| DENTADURA Conjunto de dientes | ari iyumulugu | dentition / set of teeth | wan napa | anan | ||||
| DENTISTA Profesional de dentistería | aransehati ari | dentist | napa papaskra | an yamyang | ||||
| DENTRO En el interior | makwir | munada / turagarigu tidan | inside | bilara | asáya | pakau | ||
| DENUNCIAR Dar a la autoridad noticias de un daño | k’ajtna | aduyara | denounce | la mihtara mankaya | dahra yaknin | |||
| DEPARTAMENTO Parte de un territorio | kuatá lidan agairaü | department | departamend | dipartamintu | ||||
| DEPENDENCIA Hecho de depender | tamar ira | dipeni | dependence | upla wala helpkara | kidi kaupak | |||
| DEPENDER Estar condicionado a una cosa | dipenini | depend | upla wala helpkara iwaya | patorwarkerwa chapar | di askarak yamiki | |||
| DEPONER Quitar | loksna | agidara | depose | sakaya | awi yaknin,wi | |||
| DEPORTAR Expulsar de un país | ajnesren | labuguru terencha | deport | kanbi sakaya | sauni kaupak yakpamnin | |||
| DEPORTE Juego con ejercicio | asya’r | huraraü | sport | pulanka | bal iadayang | |||
| DEPORTISTA El que ejerce el deporte | ajasi | ahuauti / baliemuna | sportsman | pulanka ta uplika | bal yakis dayang | |||
| DEPOSITAR Situar en un lugar | jocho | afusuruni | deposit | asla sunaya | akastesh | plisni yak danin | ||
| DEPÓSITO Lo que se deposita | lagai | deposit | asla sunan pliska | anin, wi | ||||
| DEPURAR Quitar las impurezas | ustan | anurada | purify | prata sakaya / klin daukaya | akápás | klin yamnin | ||
| DERECHO Recto | noj | suruti | straight | wan raidka | yasti | tamat kat | ninyá | |
| DERIVAR Provenir de algo | b’ijnwantuka | lebuna | derive | bal takanka | di as kaupak kalahna | |||
| DEROGAR Anular | satpa | agurûda | derogate | sauhkaya | barangwaski,na | |||
| DERRAMAR Dejar salir de un recipiente | pusin | atura | spill | laikaya | tâwár | utuhnin | ||
| DERRAME Vertido de un líquido | achlaha | spill | iswi taki ba | was as utuhwi rana | ||||
| DERRETIR Licuar por medio de calor | ja’chres | aügüdaguagüdüni | melt | slilkaya | umbatak | arnin,wi | ||
| DERRIBAR Tumbar | ekmayir | atügüra | knock down | batahkaya | akachra | tuklaknin | ||
| DERROCAR Destituir con violencia | k’apasna | ewendedagüdüni | overthrow | kriki sauhkaya | akahshra | anwi dauh kalpamna | ||
| DERROCHAR Gastar sin medida | sajb’estumin | agastara / abulêgua | waste | kupia lukras tikaya | unwã tonch | minipis danh yamna | ||
| DERROTA Perder la competencia | satpa ajner | eferidira asügüraguni | defeat | lus tiwanka | lus disna | |||
| DERROTAR Vencer | ajnesb’ir | agañeiruni | defeat | win munaya | bit yamna | |||
| DESABRIGAR Quitar el abrigo | pisi | aragachaguagüdüni / asúrusuhagüda | without protection | kualka dakbaya | armũk arpesh | umuk ni yaknin | ||
| DESACREDITAR Disminuir el crédito | icharaguni | discredit | bahki kulkaya | wat taras kalawaski | ||||
| DESACUERDO Falta de acuerdo | irik’a’r | sigenei / mafalâni | disagreement | wilin apia | sip barang was dana | |||
| DESAFIAR Provocar | majresnib’ | închahani | defy | nais munaya | traini talwi | |||
| DESAFÍO Acción y efecto de desafiar | umajres | asiginara | challenge | nais munan tanka | alas kalyamwi | |||
| DESAGRADAR Causar desagrado | irich’ajb’eyx | magudaragüdüni | displease | kupia sauhkaya | wantaws ki / yang | |||
| DESAGRADECIDO El que no agradece | ajirich’ajb’eyx | metengirati | ungrateful | tingkikas | ting ki kas | |||
| DESAGÜE Evacuación del agua | ulokib’ja’ | laguragüle duna | drain | li karma | talna | |||
| DESAIRE Afrenta | sub’ajres | anüga busiganu | snub | bahka kulkanka / swira / swira daukanka | dddutni talna | |||
| DESALOJAR Hacer salir de un lugar | lokesna | asiruhani | put out | latara sakaya | kãkáspas | pani kaupak yaknin | ||
| DESANGRAR Perder sangre | loksch’icher | aseñeiha | bleed | tallia sakaya | uríhpas | â diswi | ||
| DESANIMAR Quitar el ánimo | irik’ek’o | agidarei gawagutibu | discourage | kupia krikaya | baski kapat | |||
| DESAPARECER Quitar de delante | satpa’rir | eféidiraguni | disappear | lab tikaya | tonchkwa | tanit kaupak yaknin | ||
| DESAPROBAR No aprobar | imak’a’r | asiginarei | disapprove | bahki kulkaya | yamnin awaski | |||
| DESARMAR Quitar el arma | eféidiraguni | disarm | rakska dakbaya | âwá artesuk | arak nibus niningyaknin | |||
| DESARREGLAR Desordenar | tijrun | achágagua | disorder | yakabrira daukaya | warka | dahkalnin | ||
| DESARROLLAR Aumentar | uk’ajna’r | awáseragüdüni | develop | pain paskaya | ka twe | mahnin / barakwi,nin | ||
| DESASTRE Desgracia grande | mab’anb’nir | damichi | disaster | ull saukanka | warkwkínas í | di dutni kalahna | ||
| DESATAR Soltar | weche | afarágada | untie | lanhkaya | áryôk | uluhnin,wi | ||
| DESATORNILLAR Sacar el tornillo | adugudugudagüda | unscrew | kruka daikaya | aryok | kru wirh yaknin | |||
| DESAUTORIZAR Quitar autoridad | ilakotor | agidarei bagumadihan | discredit | kiaka krikaya | tunun kaupak yaknin | |||
| DESAYUNO La comida de la mañana | ajk’inwya’r | aigini binâfiti | breakfast | titan pata / la kum pura luwi ba | sírã kapani | ma pairis kungni | ||
| DESBARAJUSTAR Huir con miedo | ajner b’ajk’ut | acafigüda | throw into confusion | sibrin plapaya | arkatí trok | kira sak ki | ||
| DESCALZAR Quitar el calzado | pispisyok | tarafachun sabadu | take one's shoes off | suska daikaya | tankô pás | sus yaknin | ||
| DESCAMBIAR Deshacer un cambio | yajkun otronyajr | asânsira aganbiada | change back | sins munanka | tamanka | sins yamnin | ||
| DESCAMINAR Retornar | sutpar | acháragadagüda | mislead | yabal tikan | tah wach topar | lapahwaski | ||
| DESCANSAR Reposar | jiryen | eméragua | rest | mali musuamali | ris briaya | chrachahpra pata ûsukuhpar | ris dunin | |
| DESCIFRAR Encontrar el significado | e’ntuka | ariyahai llsuruni | figure out | tanka briaya | un kalnin ais dinkidi | |||
| DESCLAVAR Sacar los clavos | lokst’ak’in | aragaha gürabu | unpinning | silak daikaya | ákaporkapás | dutnin | ||
| DESCOLGAR Bajar lo que está colgado | aleiragüda dahiti | take down | lanhki mayara ikaia | wmonoka | lakpamnin mâ kaupak | |||
| DESCOMPONER Arruinar | satemma | añawairuni | decompose | yakabrira daukaya | dutni yamnin,wi | la tsji’a | ||
| DESCONECTAR Desenchufar | iritojb’an | achulara | disconnect | dakbi sakaya | wairh yaknin | |||
| DESCONOCER No conocer | ma’na’ta | mebéresini | unaware | kakaira apia | arírtúrísn | talwaski | ||
| DESCONSUELO Angustia | yajch’i | mamalihauwan | grief | maisa nihkan apu | sariki | |||
| DESCONTENTO Que no está satisfecho | iritzajyer | magundani | discontent | lilla luha | yamni awaski | |||
| DESCRIBIR Representar con palabras | tz’ijb’anir | abarüdaguni | describe | ulbaya | ulwi yamna | |||
| DESCUBRIR Destapar | chektes | adeiragua | discover | pura bukudbaya | akápás árpríh | wapahna / un kalna | ||
| DESCUIDAR Quitar el cuidado | irich’ojb’an | mebereseni | neglect | main kaikras kaya / baha wina | main talwaski | |||
| DESDICHA Desgracia | mab’anb’anir | inahuri | misery | badluk baman | dutni kalahna | |||
| DESEAR Querer poseer | o’sre | ayumura / abusenra | desire | brinka | ákáñee | wat kalawi | ||
| DESECHO Desperdicio | puxb’ir | aduleragua | waste | ratwan | yayanh | |||
| DESEMBARCAR Bajar de una embarcación | lokstaxukur | liyumaun | land | but wina alahbaya | sahni tak | |||
| DESEMPATAR Deshacer el empate | lasügüguni | tie-break | kum taura luwaya | papat watna | ||||
| DESEMPEÑAR Ejercer | e rew ar | ladügüniwa | perform | daukaya | wark yamwi | |||
| DESEMPLEO Falta de trabajo | matuk’a patna’r | luwan wadagimanu | unemployment | warkas / sin lanhkaya | wark dis | |||
| DESENGAÑAR Hacer conocer el engaño | irimajresna | aduragüda lau | face facts | kuninka pura baikaya | alas yulwinih | |||
| DESENGAÑO Conocimiento de la verdad | ajirimajres | aduragüdüni âu | disillusion | raidka nu takaya | nuyang | |||
| DESENREDAR Deshacer el enredo | ma’tzoktz’an | afararaduni | unravel | lanwi takaya | uluh yaknin | |||
| DESENTERRAR Sacar lo que está bajo la tierra | lokesb’irrum | abugai lagairagiñe | dig up | kurbi latara sakaya | pa uk yak yakpamnin | |||
| DESENVOLVER Quitar la envoltura | pisem | afaragadagua / atuluragua | unwrap | taika wina sakaya | aryôk | slin yaknin | ||
| DESEO Sensación de adquirir algo | tzajtzir | ayumahani / busiñeni | desire | brinka | tah kapẽ | wât yawi | ||
| DESEQUILIBRIO Pérdida del equilibrio | chügüchügü | imbalance | suika kawaya | nining liliwi | ||||
| DESERTAR Abandonar una causa | wepta | anura / áfurida / merederuni lidan aban kesi | desert | suih plapaya | trók | kalah kirana | ||
| DESESPERAR Impaciencia | tzajtakir | arügüda furesei | despair | bila kaikras laka | yamanduki / yabadanghni / yabadanghniki | |||
| DESFILAR Marchar en fila | xanatzojr | afileiha / habulehan gürigia | march in formation | lain kat mars munaya | par kî,wi | |||
| DESFILE Acción de desfilar | xanb’arir | afileihani | parade | mars munaya | parna,wi / parwarang | |||
| DESGAJAR Arrancar | jixte’ | agucchara | break off | klaki sakaya | dutnin / isnin | |||
| DESGARRAR Arrancar con violencia | chekchajch | adüñügüda | tear | krikaya | anwi dutnin | |||
| DESGARRO Herida | chekir | düñüñüti | tear | klakwanka kum | pilaun | |||
| DESGASTAR Consumir | b’ijkres | agastara / ahiracha | wear down | biakaya | aróha | danh kalahwi | ||
| DESGRACIA Suceso funesto | mab’anb’anir | lamisei | misfurtune | trabil ull | warkwkín hapar | pat | ||
| DESGRANAR Sacar el grano | jixma | efereha lagu awasi | remove the grain from | ma alhbaya | tawré | kunin | li jun | |
| DESHACER Destruir lo hecho | ja’cha’r | atuluragua | undo | sauhkaya | dasuhkalna | |||
| DESHONESTO Que no tiene honestidad | ajmajres | mafiñerunwati luagu | dishonest | suhnu apia | alaskira | |||
| DESINFECTAR Matar las bacterias | agumucha hau iñanaü | disinfect | taskika sakaya | klin yamna | ||||
| DESINTEGRAR Romper la integridad | ma’tzajb’un | agarenreguni | disintegrate | aslika wina sakaya | sah kalahna | |||
| DESLUMBRAR Asombrar | kuxu | adeiragua | dazzle | ingnika tikaya | dista | |||
| DESMAYO Pérdida del sentido | jayjayran | dan aigini binâfiti | faint | sinska tiwi ba | wawra | sngka dauna | ||
| DESMENTIR Decir a uno que miente | cheksun | abuyârei liyereni | deny | kuninka alkaya | alas yulyang | |||
| DESMILITARIZAR Quitar el carácter militar | agidaraña súdara | demilitarize | soldajo yabka tikaya | militar yaknin | ||||
| DESMONTAR Bajar un artefacto | yemsi | aleiragüda | disassemble | klerka madikaya | bulitni yaknin | |||
| DESMORONAR Deshacer y arruinar | agulûduni | crumble | samaya | tuklaknin,wi | ||||
| DESNIVEL Fuera del nivel | irinoj | ñegelei | slope | libel apia | bayalni | |||
| DESNUDAR Quitar las vestiduras | koro | asurusuhauwa | leave naked | praka daikaya | ínñah pesh | susu kalnin | jas pjutjpjutj | |
| DESNUTRICIÓN Falta de alimentación | maigini | malnutrition | biauskira | arakwi | ||||
| DESOBEDECER No acatar una orden | ma’k’ub’seyaj | magânbadi | disobey | kiama karna | ñahweshtú | yulni rumna | ||
| DESOLLAR Quitar la piel | elechagua / araucha | skin | taya sakaia | yók | untak yaknin | |||
| DESORDENAR Deshacer el orden | tijresna’r | achagaragua | disorder | yakabrira daukaya | lusuhnin | |||
| DESOVAR Poner huevos | a’rner | emeilihani | spawn | mahbra apaya ba | luknin,wi | |||
| DESPACHAR Enviar | ixnar | aunaha | dispatch | blikka waya | danh yamna | |||
| DESPACIO Lento | chantaka | hamauraina | slow | apishaya | tawa | táhrí | tan dulautayang | |
| DESPEDAZAR Hacer pedazos | xuruxuru | apisiha | tear to pieces | pisra klakaya | pisni yamnin | |||
| DESPEDIR Quitar el trabajo | iriyajku patna’r | agura lidaragiñe luwadigemari | get fired | warka tikaya | parasnin / kiwi | |||
| DESPEGAR Separar | a’chruma | agidaragua aban katai lê badilegurabai | unstick | bukudwan | pesh | dakyaknin | ||
| DESPERDICIO Desecho | lajk’esib’ | hime barawali | waste | yuika | yayanh | t’üy’ücj | ||
| DESPERTAR Interrumpir el sueño | b’ixk’a’r | agaguduwa | awaken | suni | yapan wina buwaya | samuhnin | nitsülüma | |
| DESPOJAR Quitar | loksen | agidaruwa | strip | platukbi sakaya | nining yakna | |||
| DESPOTISMO Abuso del poder | tijrunb’ir | eregu | despotism | karhnika brisa wisi la luwu ba | dapamna | |||
| DESPRENDER Despegar | jimpa’r | aguchara | come off | bukutwi taki waya | daknin | |||
| DESPUÉS Posterioridad | nakpat | larigien | after | ba wina | teshkwa | tanit yak | ||
| DESTAPAR Quitar la tapa | pasar | adâra lau | uncover | pura bukutbaya | wapahnin | |||
| DESTIERRAR Expulsar de un territorio | lokesrum | abuga / auna ñein giñe | send to exile | kanbi sakaya | kurh yaknin | |||
| DESTINO Futuro | rarir | isinuni / buwaruguma | destiny | ai yabalka | tanit din | |||
| DESTREZA Habilidad | b’ijnusyaj | hemeni / sumadi | skill | talinka | isti yamwi / lan kalahwi | |||
| DESTROZAR Despedazar | chorwe’n | adüüragua | smash | piskara klakaya | tas | pis yamnin,wi | ||
| DESTRUCCIÓN Deshecho, arruinado | jimb’irna | agadeira / añabilira | destruccion | sauhkanka | dutnikalna / dauhkalna | |||
| DESTRUIR Arruinar | tijres | agadeira / añabilira | to destroy | saukaya | onch | dauh kalpamna | ||
| DESVANECIMIENTO Desmayo | mak’ek’wa’r | auwereguni | fading | tallia mayara iwan | nining iwitwi sangka dawi | |||
| DESVELAR Quitar el sueño | irwaynij | marumuguni ariyabu | keep awake | yapan saukaya | kakíwak | makauh wauhnin | ||
| DESVESTIR Desnudar | puspus | aragachaguni | undress | paka daikaya | asnina yaknin | |||
| DESVÍO Desviación | geyei | detour | yabal klayara | pirinyak | ||||
| DETALLAR Describir con detalles | tz’ijb’an imb’utz | gabahüdaguradi | detail | sitnika kat aisaya | lawi talwi yamwi | |||
| DETENER Parar | na’ta | eredeha / adadaha | detain / stop | takaskaya | esh sak | laih watnin | ||
| DETERIORO Daño | posir | gadei / agadeiruni | deterioration | aisawan | dauh kalwi | |||
| DETRÁS Situado en la parte posterior | tupat | tanagagien / tarigien | behind | ninara | asúk | dangnit yak | ||
| DEUDA Obligación de pagar | b’etwa’r | adurehani | debt | tras | taras launin | level lejay | ||
| DEVOLVER Regresar algo | sutin | agiribudagüda / aguyuguda | return | kli yabaya | arkawarka wísh | wat kalanin | ||
| DEVORAR Comer con ansia | chawrun | huchecheguaü / aguchaguni / aheridagua | devour | wilin piaya | amas | anwi kaswi | ||
| DÍA Tiempo en que dura la claridad del sol | ajk’in | weyu | day | cashieta | yua | srá | ma taimni | p’awasa |
| DIABLO Demonio | malin | mafiya / winani / mafuya | devil | sitan | aménsrá | walasa / sitan | lapunenpán | |
| DIALECTO Lengua aborigen | ojoroner | hentimahali | dialect | twisa warhra aisanka | náh waika-as | tu balna | nin jin piya | |
| DIÁLOGO Conversación | o’jyet’ok | yanu / adímurehani umaguaü | dialogue | stury aisaya | kapash | yulbawi | ca mvelecj | |
| DIARIO Que ocurre todos los días | ajk’in ajk’in | le asügürübai sagü weyu | diary/daily | yu bani | di ma bitik kalahwakidi | |||
| DIARREA Defecación líquida, frecuente | numnak’ | aburuchuni | diarrhea | biara plapan | ba was | ’üsü mpüe’e | ||
| DIBUJAR Representar por medio de un lápiz | tzormay | pikcha / adibuhani | draw | lilka paskaya | lapis karak | |||
| DIBUJO Representación a lápiz | meyni | yawadi | drawing | lilka kumi | lapis wayani | |||
| DICTATORIAL Acción de un dictador | gumadi / lûdu | dictatorial | la makan ba kat | bas yamwi / dutni | ||||
| DIECIOCHO Diez más ocho | dîsi widü | eighteen | itin | ukwa as owa | salap minityak tiaskau bâs | |||
| DIENTE Parte de la boca que sirve para mascar | u’tyej | arí | tooth | neeg | napa / biawaya pata | kĩ | am | nivis |
| DIETA Abstinencia | iriwen | lêye lunbai leigin lun atuadi | diet | sib apia | muna kulni | |||
| DIEZ Decena | chamojy | dîsi | ten | matawalsip | ukwa | dasin salap | ||
| DIFERENCIA Cualidad por la que algo se distingue de otra cosa | amu tauserun | difference | aihka ba tânka | satni balna | pa’cassawá | |||
| DIFÍCIL Que no se logra | intran | herenguti | difficult | tânka karna | sip yamwas | |||
| DIFICULTAD Calidad de difícil | mab’anb’anir | gerengú | difficulty | sib daukras | sipawaski | |||
| DIFUNTO Fallecido | chamerir | hilâli / finaru | deceased | prahki | õní | dauna | nasa tsepe’é | |
| DIGESTIÓN Acción de digerir | kimulei | digestion | biara alahwaya | ban awaihlana | ||||
| DIGNIDAD Calidad de digno | ajk’inir | iberini | dignity | kasakkira | rispitni | |||
| DIGNO Persona con decoro | ajk’in | iberinti | worthy | suhnu | rispitkira | |||
| DILATAR Retardar | ixner | abuyara | prolong/postpone | takaskaya | peshkasak | tana tan | lajay jinwa | |
| DILUVIO Lluvia muy copiosa | jaja’rixner | gunubu | flood | li awanka tara | wasnuhni banghwi | |||
| DINERO Moneda | tumin | seinsu / kâpá | money | lalah | lalah | t’emel | ||
| DIOS Ser supremo | katata’ | bungiu / faradiu / suntigabafu / baba | god | dawan | patishtá | dawan | jepa püné / tomam ponés | |
| DIRECCIÓN Inclinación hacia un lugar | b’a’t | üma / emeri / asügüragülei | direction | diriksan | angkat | mo’o | ||
| DIRECTIVO Que dirige | ajjirseyaj | ichügünaü | directive | ta uplika / ta briba war kum | lidir tunun | |||
| DIRECTOR Jefe que dirige | ajk’ampa’r | alidihati / agabutihati | director | tâ brabrira | tunun ta duwa as | |||
| DIRIGENTE Jefe que dirige | ajjorir | agabutihati | leader | lidar | lidir | |||
| DISCIPLINA Conjunto de reglas | k’ub’esyaj | larubadibu | discipline | la kat mankaya | kasak lani | |||
| DISCREPAR No coincidir | mab’anb’anir | asiginaha | disagree | snayara | sip awasdana | |||
| DISCULPAR Ofrecer disculpas | korpesyaj | eferuduna | excuse | patin makabaya | padin | |||
| DISCURSO Alocución | ojron imb’utz | hayanuhan chamutiña | speech | smalkanka kum | yul yamni yulwi | |||
| DISCUTIR Examinar con detalle una cuestión | cheksun | akutihani | discuss | blahwaya | nán kapak | kalbilnin | la velel | |
| DISENTERÍA Diarrea | b’utb’a’r | denesi | dysentery | tala siknis | ba was | |||
| DISFRUTAR Sentir placer | tzajyerir | liseme egundani | enjoy | auya pah daukanka | yamni kaldakanin | |||
| DISGUSTO Enfado | imaturer / yantaka | safaguraü / igañüni | upset | wand apia | laikawas | |||
| DISIMULAR Encubrir la intención | áfara parâfu | hide | pain baku madikaya | un dis kapat | ||||
| DISMINUCIÓN Rebajar de magnitud | tijtirer | adiñuragua | decrease | kau sirpi paskaya | bintis yamnin | |||
| DISOLVER Separar | ukan | afarenra | dissolve | wawi slilkaya | arnin | |||
| DISPARAR Hacer que una arma despida un proyectil | juroner | ühüraha / ühüra | shoot | raks lulkaya | tún | tutnin,wi | tjinyüja | |
| DISPENSAR Eximir | agañeiragüda | dispense | patin takaya | padin | pijni pjini tjil | |||
| DISPERSAR Separar | xutina’r | haürügüdün gürigia lidangien damuriguaü | disperse | yakabrira daukaya | as as tísh | ilih yaknin | ||
| DISPUTA Desacuerdo | irik’a’r | ereguni | dispute | mapara buwanka | blalahna | |||
| DISTANCIA Espacio | b’at | diseguraü / yarafaguaü | distance | asla apia | ilihwi | |||
| DISTINTO Diferente | intyach | amu luwai | different | defrand | sat uk / sat sat | |||
| DISTRIBUIR Dividir una cosas entre varios | xerpa | afarenhani | distribute | diera yuwaya | yunnin | |||
| DIURNO Relativo al día | ajk’inir | weyuragu | diurnal | cashiguaina | kaknara | madah | ||
| DIVERSIDAD Variedad | ko’ra | sun haruyeigu | diversity | satka manis | satni | |||
| DIVERSIÓN Alegría | tza’yer | isebehari / igundani | fun | lilla pulanka | lilia lani | |||
| DIVIDIR Separa en partes | xere | afanhani / apisihani | divide | baiki sakaya | píh píhkatah | pis yamnin | pjini pjini lejay | |
| DIVIESO Absceso | chekir | giburi | boil | shipasiri | yukri | suru | ||
| DIVISIÓN Acción de dividir | xermayaj | farenguaü | division | dibaid munaya / diara ailal wiriara sakayaba | pis yak yaknin | |||
| DIVISOR Cantidad por la cual se ha de dividir otra | afárehati / lebu fárenti | divisor | baiki sakaia sip / kaiki sakaikira | píh píh katah | kulwi sah yaknin | |||
| DIVORCIAR Deshacer judicialmente el matrimonio | aktanirchakojt | igiraguni | divorce | dibors munaya | kaldana | |||
| DIVORCIO Separación judicial de los conyugues | aktanchakojt | igiragua | divorce | marit laka dakbi sakanka | kal dadawi,nin | |||
| DOBLAR Curvar | ni’kchan | egereda / abaruchagua | bend | kli wala briaya | pikísh | lamnin,wi | lijú / playulin | |
| DOCE Diez más dos | cha’mojy cha’te’ | doce | twelve | diera dasin kum | ukwu as pok | salap as dawak bû | ||
| DOCENA Doce unidades | tosena | dúsênu | dozen | diera dasin kum | salap bû | |||
| DOCENTE Maestro | ajkanseyaj | araudahati maistu / maisturu | teacher | skul sasmalkrika | kahchĩwĩshta | kul sumalyang | nin yüsa liji | |
| DÓCIL Obediente | inkunkun | mafagûnti / diliti / darángiluti | docile | bila wawalra | méhmeínna | yul dakawi | ||
| DOCTOR Médico | ajtz’akoner | surúsia hiñáru / surúsia würi | doctor | daktar | isi ishta | daktar | ts’yucja liji | |
| DOCUMENTO Escrito que acredita algo | ujunerer | dugumêdu | document | dokumend | ulwi dana | |||
| DOLER Padecer dolor | kuxner | agarida | have a pain | latwan wawaya | dalawi,nin | |||
| DOLOR Sensación aflictiva | kuxb’ar | gáriti | pain | wina latwan | apãh | dalan dakayang | vyaja | |
| DOMESTICAR Acostumbrar a un animal salvaje a la compañía del hombre | tzajtzar | éfemuduni | domesticate | tim daukaya | akaiá kâá / achiwishpar | tim yamnin | ma lacjayapj | |
| DOMICILIO Lugar en que se vive | ajturer | ñei lubai veredera / ubiñebari | domicile | tawan | sak kidi pani | |||
| DOMINAR Tener bajo su dominio | tzajtzar | agumadiruwa | dominate | wabni daukaya sandi | krepẽka | bas yamnin | jitücj | |
| DOMINGO Día después del sábado | dimâsu | sunday | sandi | â semana akahtuk | ris mani | lominca la | ||
| DONAR Dar | ajk’un | adéwehani / ubúdâmu | donate | frisand yabaya | wísh | wirihnin / prisant | se’á | |
| DONDE Lugar de destino | tya’ | halia | where | amsara | píã píã | andika paniyak | ca’á | |
| DOÑA Señora | ixkajre | waiyei | ms | rispek mairin | kórtâ | yal barakni | tsja’ás | |
| DORMIR Estar en estado de reposo | wayner | arúmuga | sleep | sarquin | yapaya | óh óhkah | kaminin | tjejya |
| DORMITORIO Habitación para dormir | waynib’ | saunburu / sonburu / rumu arúmagülei | dorm | yapaya rumka | óhkah | kaminin pani | mo jyá | |
| DORSO Espalda | pat | tanagan aban libû / anágani | back | nina mapa | asuk | araini / arangni | mp’üy popa | |
| DOS Uno más uno | cha’te’ | biama / bian | two | pé | wâl | pok | bû libit manahbû | mat’é |
| DRENAJE Tubería para expulsar las aguas residuales | trenage | chigati lemei duna | drainage | taski laya tubula | tubu ana | |||
| DROGA Sustancia alucinógena | paisi afaruti saminaü | drug | diara saura yusmuni ba | druga | ||||
| DUDA Indeterminación | manata | inhi / mafuna / mâsan | doubt | kasak lukras | ramh kultas | |||
| DUELO Desafío | tzejranir | igárihabu / gebúguaü | duel | sary takanka | âpahna | dalan | ||
| DUENDE Espíritu | twente | duendu | goblin | diwindy | wákahmás | duindi | ’yom tsjicj jastyócj | |
| DUEÑO Persona que tiene el dominio de algo | labureme | owner / propietor | dawanka | âíwah | danwan | just’a’a | ||
| DULCE De sabor a la miel | inch’ir | bímeti | sweet | damni | paríwá | damni sarap kapat | wüja | |
| DULCIFICAR Endulzar | inch’irir | abímedagüda | sweeten | damni daukaya | paríwáka | damni yamnin | wüja jin p’iya | |
| DUPLICAR Hacer doble | chakojterir | adóbuliha / ôpuha / aguyaguagü | duplicate | sim sat wal paskaya / damnika ba | põka / arpíshka pok | dubil | pülpucj ca nsem | |
| DURAR Continuar siendo | war | seiwiti / durati / deiguadan | last | wihka waya | tápuhná | banki / ban atnin / kaunhki / karanG | püs naya | |
| DUREZA Calidad de duro | k’ek’onib’ | dereti / gürewei | hardness | uva karna / karhna | kuinitish | dadasni | ||
| DURO Firme, resistente | int’an | dereti | hard | karna | kwinih | dadasni / parasni | tüm’ücj | |
| EBANISTA Carpintero calificado | ajsuste’ | lihuduhu adaraguti | cabinetmaker | dus diara papaskra ba | ibanita al | |||
| EBRIO Borracho | ajkarer | bacharuwati / gawidinuti | drunk | talguin etaina | bla laka | misen | blaki | |
| ECHAR Expulsar | loksna’r | abuga / agura | throw out | lulkaya | echah | rumwi | ||
| ECLIPSE Ocultación de un astro por interposición | kilis | añaugu | eclipse | cashi güisgüiscaterere (sol) - luna güisgüiscaterere (luna) | katy aisukura alkan | ãsûkúh | aiskur | nen |
| ECO Repetición de un sonido | takb’eyaj | umalali | echo | karma binka / manka | warkí aráh | bin ni | ||
| ECONOMÍA Ahorro | chojb’atumin | seinsu / irisini / kâpâ | savings | maihsira daukaya | plato únkatich | basni apaknin | ||
| EDAD Tiempo de vida de una persona | ch’i’r | irumudi | age | manka | kuí písh | kurihni | nol tyatj | |
| EDIFICACIÓN Edificio | nojotot | galigande muna | edification | ubtiz watla | paknin,wi | |||
| EDIFICAR Construir | chempayaj | abunagua muna | edify | paskaya | kah | pakwarang ki | ||
| EDUCAR Perfeccionar | irsajimb’utz | afurenderuni / aduragüda âu / asúbudiragüni ûnguaü | educate | wabni smalkaya | achawĩsh | kul nin | jin yüsa | |
| EFECTO Resultado de una acción | imb’utzir | laguyun badüga | effect | baku taka | di as kalahna | |||
| EFECTUAR Hacer | chena’r | adüga / abaraseguda / benefaü | effect | daukaya | yamnin | |||
| EFICAZ Activo | tikruma | hemeniti | effective | kasak pain | parasni | |||
| EGOÍSMO Excesivo amor de sí mismo | merexnir | luwaridigiñe | selfishness | selb aidukia baman dadaukra | achã íshten / atach achaishte | witin mana | levelél | |
| EJE Pieza cilíndrica alrededor de la cual gira un cuerpo | lebu | shaft | misin lalka kum | pisni as payak | ||||
| EJECUTAR Ajusticiar | k’itz’run | adüga | execute | la kad daukaya | káh | yamnin,wi | lejáy | |
| EJEMPLAR Modelo | b’ajxanir | uwadigiali kei ligia / lunti layeihaun | copy | patran kum | talia | |||
| EJEMPLO Hecho que se cita para hacer más claro lo que se dice | cheyajir | kei hamuga | example | praki kaikanka | ñahparima | pat talwi | ||
| EJERCICIO Acción de ejercitar | warch’ya’r | hingi | exercise | eksasais | asawriha | yamnin din as | ||
| EJÉRCITO Cuerpo de soldados | ko’ra ajkojk | asudarahatiña | army | soldajo dakni | militar balna | |||
| ELABORAR Preparar un producto | chempa’r | aunwenbudagüda | elaborate | ridi paskaya | kah | di as yamnin | ||
| ELÁSTICO Que tiene elasticidad | chawachawati | elastic | tasa nj paskanka | tai | plastik | |||
| ELECCIÓN Votación para elegir | sajkan | abuduhani | election | wahbi saki sain munanka | iliksan mani | |||
| ELECTORADO Conjunto de electores | ko’rasajkanob’ | abuduhatiña | electorate | bak sakan uplika nani | iliksan rumyang | |||
| ELECTRICIDAD Energía | k’ajkir | erei / igemeri / leiti | electricity | elektrik | misin pawani | |||
| ELÉCTRICO Que tiene electricidad | k’jkinir | galati erei / gegemeriti | electric | elektrik brisa | iliktrik duwi | |||
| ELEGANCIA Calidad de elegante | imb’utzir | buregini | elegance | salid respik kad | kasak yamni | |||
| ELEGIR Escoger | ustan | abúduha | choose | bak saki briaya | túk / akamana | walwi atalnin | jipj p’iya ca nsem | |
| ELEMENTAL Simple | intran | lihuduhudu | elemental | nidka pali / diara piska kum | túk | makauni | ||
| ELEVACIÓN Altura | santarir | iñuti | elevation | uva purara | kahah | makauni | ||
| ELEVAR Alzar | santar | iñuwa / awairagüda | elevate | purara sunaya | kãhaka / kaah | ayangni dulauna,wi | campayna tjemé | |
| ELIMINAR Quitar | satar | agidara / aguluruda / agumuchaguagüda | eliminate | klaki dakbaya | onch | yakpa mna | ||
| ELITE Grupo selecto | mama kamani | elite | bak sakan | muih kul la | ||||
| ELLA Pronombre de tercera persona singular, femenino | ja’x / ja’xir | tugia | she | iná | witin mairin | eka | witin | |
| ELOGIO Alabanza | k’ab’arir | ideweresei | praise | mayunra | aiwanwi | |||
| EMANAR Desprender de algo | yajk’untuk’a | aguchara / efereha / atügüra | emanate | dakbi sakaya | dak yaknin | |||
| EMBAJADA Representación diplomática | turertakren | haban terencha lidan ka agairaü | embassy | kuntry ta uplika | sau uk apisni | |||
| EMBAJADOR Representante diplomático | ajturertakren | aununtin luagu ka agairaü | ambassador | kuntry ta brabrira | sau ukmuinh | |||
| EMBARAZADA Mujer preñada | kuchur uyar | dagarinatu / agaraüdutu | pregnant | mob maniguaqui | mairin kuihra | yal bankau | way jasa | |
| EMBARAZAR Preñar | kuchres | adagarinagüda / agaraüdagüda | get pregnant | kuihra mankaya | arya tok | ban kau ana | ||
| EMBARAZO Preñez | kuchwan | dagañun | pregnancy | kuihra mankan | aryahwa | ban kau | ||
| EMBARCACIÓN Nave | turerko’b’ir | waporo / ugunei | boat | butra ulaya | pury uyayo tech | but / avuin / wing kuring | ||
| EMBARCAR Subir a un barco | tojb’enko’ | áfayara | embark / go on board | sibra ulaya | puru uya | kuring yak kanin,wi | casa’á tjemé | |
| EMBARGAR Suspender judicialmente | laguburahaun ufarani | seize | la wina lalahka dakbaya | puruh uya pã | pan yamnin | |||
| EMBELLECER Dotar de belleza | imb’utz ira | ewendeda | make beautiful | kau prana paskaya | enñatis | naksihni | ||
| EMBLEMA Símbolo | kirikna | sarini | emblem | wan plakka kum | imblima | |||
| EMBOLIA Obstrucción de un vaso sanguíneo | hitalugu | embolism | tallia wakia dakban | tawríchoktah | nining iwitwi | |||
| EMBOLSAR Poner en bolsa | aburacha tidaun sagü | plastik bilara mankaya | umusta | bulsa yak anin | mo’o telón | |||
| EMBORRACHAR Embriagar | karay | abacharuwada / awidinuha / átagua | get drunk | bla daukaya | mísõh | wasak diwi | tjemyona | |
| EMBOSCADA Ataque por sorpresa | chukseyajir | egeyedagua | ambush | dahra walras prukaya paskanka kum | tanka nudis | |||
| EMBOTELLAR Poner en botella | ujoja’xb’ir | arühani / agalagüda aban budein | bottle | batilra mankaya | baten umus | batil yak anin | tsjan mo’o telón | |
| EMBRIAGAR Emborrachar | karer | abacharuwada / átagua | get drunk | bla tikaya | pítíha | bla kalnin | tjemyona | |
| EMPACAR Envolver | b’asa | apaküra / auburagua | pack | diara ra mangkaya | punin | |||
| EMPACHAR Enfermar, diagnóstico de curandero | maktajnes | apacharuwada | have indigestion | biara warwan siknis | empachahakiwa | impatsu | ||
| EMPAPAR Penetrar un líquido | chun fadafa / adüdürü | saturate | wal baku daukaya | asôchah | papat wawatna | ’üsü mo toncja | ||
| EMPATAR Emparejar | b’urwa’r | auwaradagua / gaubagauba | tie | wal baku takan | papat | |||
| EMPATE Igualdad en una competición | uwaraguni | draw | wal baku takaia | papat watna | ||||
| EMPEÑAR Dejar una prenda por una deuda | epeñera | pawn | panmunaya | impiñar yamnin | ||||
| EMPEORAR Desmejorar | mab’anb’anir | wairiguarügü / garaungu turaguti | worsen | kau sauhkaya | dutni ki | |||
| EMPEQUEÑECER Disminuir | chuchwa’nir | añüraüdaguni / asuiragua / adiñuragua | make small | tuyudbi sirpi daukaya | bintisyamnin | |||
| EMPEZAR Comenzar | kajyes | agumesehani | start | ta krikaya | atahtuk | ramh | ||
| EMPINAR Levantarse en alto | ehegucha | raise | wapni daukaia | wársah | dulaunin makau | sijunsá | ||
| EMPLAZAR Colocar | adagaragüda | place | wihta mawanra paiwaia | dana | ||||
| EMPLEAR Dar empleo | k’otor | ahayaruwa | employ | wark yaia | katuh wish | wark kalana | ||
| EMPLEO Ocupación | k’otorer | ifisirutei / adügüni | employment | wark uplika | katuh | wark yakna / duwi | ||
| EMPOLLAR Calentar el ave los huevos | jok’chen | afugara | hatch | luhpa paikaya alkisa | pono apih | suman dahni | ||
| EMPRESA sociedad mercantil | aluguragülei | company | yuyakira gabamendka | imprisa | ||||
| EMPUJAR Hacer fuerza contra una cosa para moverla | taksunar | adâgua / adaragua | push | platukbaya | ãrãs | sak tuknin | tücü’e liji | |
| EN Dentro | munada / turagarigu / tidan | in | ra / bilara | ãkrash- / kwã | pakau | ne’a | ||
| ENAMORAR Prometer amor | uk’anib’ob’ | adarihani / inseñehabuni | make someone fall in love | laik kaikan pramiska daukaya | ahrai | wat akltulwi | ||
| ENANO Diminuto en su especie | hinanu | dwarf / small | sirpi pupia | bohbõnã | parihni / bintisbin | ’amana toncja | ||
| ENARBOLAR Levantar una bandera | adibiragüdei fanidira | raise | plaking bapaya / purara bukaia | bandira dulawi | ||||
| ENCABEZAR Ir al frente | yumarir | ichügünaü | lead | lal purara mankaya | asatah | ta tuna kiwi | ||
| ENCADENAR Atar con cadenas | kachma’r | agüragua lau gürigüri | chain | lainra wilkaya | sin anin | |||
| ENCAJAR Meter una cosa dentro de otra ajustadamente | ebelagüda | insert | diara kum bilara mangkaia | pãpísh | tang anin | vyajama | ||
| ENCANTO Persona que embelesa | matz’ | ayunurawaguwatu luragu tubuidun | charm | salid paskanka kum | saina | saikira | ||
| ENCARAMAR Subir sobre algo | chejb’un | awairaguagüda ilagu | climb | purara ulaya | akastwe pish | minityak kilnin | ||
| ENCARCELAR Encerrar en una cárcel | kachmayanotot | adaürüni | imprison | silakra mankaya | achahasak | silak yak anin | ||
| ENCARGADO Persona responsable de algo | chujkuna | arihitu lau / tûni | in charge | main kakaira | tunun as | |||
| ENCARGO Cosa encargada | chujkunb’ir | ilagu / wadaradun | assignment | main yabaya | muih din | |||
| ENCENDER Conectar un aparato | tomb’ar | ebeda | turn on | ankaya | atuk | dalhnin | pwitja | |
| ENCIMA Posición superior respecto de otro | ligibuagu | above | pura | ahñã | minityak ilnin | pjac’a nt’á | ||
| ENCLENQUE Impedido | danimâti / ganti kanpuleini | weak | sip ayauras | kahwa | ||||
| ENCOGER Acortar | b’utb’an | anurada / asuresiha | shrink | kludka daukaya | wríh | lamnin | lat’ilyuja | |
| ENCOLERIZAR Poner colérico | k’ijna’rb’ir | asafaragua | provoke | kupia sauhkaya | akaiwa | an sak ki | ||
| ENCONTRAR Hallar | tajwinar | adaira adunragua luma | find | sakaya | pâs | kalpakwi | sinucj | |
| ENCRUCIJADA Dilema | durunâdei | crossroads | trabil kum | kaluduhna | ||||
| ENCUBRIR Ocultar una cosa | aramuda / areida | conceal | yukukaia | arûhá | malnin | casa jipj | ||
| ENCUENTRO Reunión | tajwintzar | aundaruni | encounter | asla prawanka | apas | kalpakna | f'süs | |
| ENDEBLE Débil | mak’ek’wa’r | mereni / gulegulei | feeble | suabni | parasni dis | |||
| ENDEREZAR Poner derecho | tatz’a | ichügünaü | straighten | nauki wabni daukaya | yasstíwa | barang yamwi,nin | t’ats | |
| ENDULZAR Poner azúcar | ch’ires | abimedagüda | sweeten | damni mankaya | parika | damni anin | ||
| ENDURECER Poner duro | k’ek’o’res | edêragüda | harden | karna daukaya | kwika | dadasni yamnin | c’a | |
| ENEMIGO Opuesto | ajk’ijna’r | ágani | enemy | wan waihla | táúk | wainhla | nejenemica | |
| ENEMISTAD Oposición | ajk’inarir | mamadaguaü | enmity | waihla laka | táúk | waihnila | ma quelel lejay | |
| ENEMISTAR Hacer perder la amistad | gaganiguaü | make enemies of | waihla lâka | táúka | waihnila | ma quelel lanija | ||
| ENERGÍA Capacidad de la materia para producir luz, calor, etc. | k’ajk’ir | erei / igemeri | energy | elektrik pawika / siakua kati | ingni satni yamwi | |||
| ENERO Primer mes del año | furumeti hati | january | siakwa kati | yawí kuíatahtúk / yawi atahtuk | kuskus waiku | |||
| ENFADAR Enojar | k’ijna’r | agañuda / asafaragua | make angry | lawaya | an ki | |||
| ENFADO Enojo | k’ijnarir | iñu / igañu / safuraü | anger | lawan tara | laik awaski | |||
| ENFERMAR Perder la salud | mokresa | asandira / merumaü | get sick / to become ill | siknis takaya | chanatich | siknis kalahwi | ||
| ENFERMEDAD Alteración de la salud | mok | sandi / merumani | sickness / illness / disease | siknis | chanah | saikniskira kalna | ||
| ENFERMERA Profesional que cuida los enfermos | ajtzakoner | agaranihatu aganigihatu sanditi | nurse | nurs mairin | chanah chanah | nurs | ||
| ENFERMO Que no está sano | ajmok | saditi / merumati / wuribati láturadi | sick / ill | um | siknis pali | chanah | siknis sak ki | |
| ENFLAQUECER Perder peso | adureida / hürüchün | make thin | blawaia | kuahtísh | araknin | tecjuele | ||
| ENFRASCAR Meter dentro de un frasco | demeburagu | fill a jar | batil ra laikaia o mangkaia / pân ra diara mangkaia | nâh teshkak | dî payak anin | mot’yu | ||
| ENFRENTAR Poner frente a frente | b’ajxanu’t | agibudagu | put face to face | pana pana buwaya | muhnina kat | |||
| ENFRIAR Poner frío, bajar la temperatura | idili / hamuñali | cool | kauhla daukaia | séhka sénhka | sannin | tsoja | ||
| ENFURECER Enojar | k’ijna’r | asafaraguni | make angry / to infuriate | wan kupia sauhkaya | akaiwa | anwi / anna sak ki | ||
| ENGAÑAR Traicionar | majresyan | eyerehani / amarasuhani / alugura aban umadaü | trick / to cheat / to deceive | kunin munaya | árkásáh | alasni / kalyamna | litsuwile | |
| ENGAÑO Mentira | majres | marasualugu / iyereni | deceit / lie | kunin laka | arkasah | alasni / kalyamwi | ||
| ENGORDAR Aumentar de peso una persona o animal | nojran | adibuneduni | fatten / to make fat | batankaya | úntâmún | salanin,wi | t’int’ünü | |
| ENGREÍDO Creído de sí mismo | pijch’isuy | barügua tungua / pantati | spoiled | tara papulra | nuhni kaldakawi | |||
| ENGROSAR Aumentar de grosor | pimres | agaranaduni / garanaü / adiderida / adibuneda | enlarge / to thicken | yahpa daukaya | prahná / chuk chuk | nuhni yamnin,wi | püné tnü | |
| ENGULLIR Tragar | b’uk’ir | agunchaguni | bolt / to gulp down | samras lankaya | dsalnin | |||
| ENHEBRAR Colocar el hilo en la aguja | ose | încha agusa | thread | trid silakra mankaya | trit anin silipyak | |||
| ENIGMA De interpretación difícil | gariganagunti | enigma | lal blkanka | kulanin patki | ||||
| ENJABONAR Lavar con jabón | xapunna | asaburagua | soap up | sub kuakaya | aboh apihtih | sutp awi silipnin | ||
| ENJAMBRE Muchedumbre de abejas | ko’rachab’ob’ | hadibu hulahüñü / hadibu hamabau / hadibu giñurigiñuri | swarm | nasma yula kraudka | ásúk | amak ûn | cyapji t’iyu | |
| ENJAULAR Poner en jaula | makb’ir | adauragua tau dunuru tubiñe | cage / to put in a cage | pinsra mankaya | asenwawa akao | kutwi anin | ||
| ENJUAGAR Lavar con agua | poj’bir | achulagua / ásûra / ásuruha | rinse off | sikbaia / sikbi sakaia / rins munaia | akatichka | kupuknin | ||
| ENJUGAR Quitar la humedad | asuguragua / tuguguaü / atuguaguni | dry / to mop / to wipe | diki sakaya | ahenka | suh yaknin | |||
| ENJUICIAR Someter a juicio | tujam | aguseruni | pass judgement / to judge | laura yabaya | silak yak danin | |||
| ENLACE Unión | nut’urir | úwarani / aundaruni | link / bond | wilkanka | kalpak | |||
| ENLOQUECER Perder el juicio | k’ek’e’wa’res | alülüdüni âu | go crazy / to drive crazy | krisy takaya | ahranutich | krisi kalna,wi | ||
| ENMASCARAR Encubrir | b’akjutiru’t | purisilimaduwaü / adauragua laru igibu | mask / to put a mask on | mawan yukukaya | watapak muka | munh awi | ||
| ENMENDAR Corregir | kayen | ererehani | amend | piska prahkaya | lawi talwi | |||
| ENMIENDA Corrección | kayenb’ir | erenseha | amendment | piska mankaya | barangwi | |||
| ENMOHECER Cubrir de moho | mojores | hariñun | rust / to make mouldy | maka alkanka | kakawatich | yan kaswi | ||
| ENMUDECER Callar | iryojronir | amanichuni / girigua tiyuma | be speechless | bila prakaya | kapashtu | tinpas labatwi | ||
| ENOJAR Causar enojo | k’ijna’r | aharichagüda / asafaraguagüda / agañüdagüda | anger / to make angry | wan kupia sauhkaya | akaiwa | anwasak ki | ts’inya | |
| ENOJO Malestar | k’ijna | aharicha / safaguaü / iñaü | anger | kupia baiwan | akai | anwi | ||
| ENORGULLECER Llenar de orgullo | pijchisuy | apantada / ôbuharuwa | make proud | selp mayunra | prautkira | |||
| ENORME Grandísimo | nojta | aunwerebun / hanarimeti luwairin | enormous / huge | uva tara | akacha | nuhni | ||
| ENRAIZAR Echar raíces | wi’rye’n | agaluleda / gayure | take root | rutka alkaya | apis acha | rikni duwi | ||
| ENREDADERA Planta con tallo trepador | afileriharügütu | bindweed | inma dusra ablakwiba | brik brik | wah / tutuk | |||
| ENREDO Lío | mab’anb’anir | chagaü / chauchau / bürübun / ereregu | mess | aiblakwanka | Brik | trabil duwi | lets’ojo | |
| ENRIQUECER Acumular riqueza | ayantumin | arisiduni | enrich / to become rich | yantliman takaya | Non | yankliman | ||
| ENROJECER Poner rojo | chakchakres | afunada | redden / to turn red | mawean pauni takanka | pihtich | pauni kalnin | ||
| ENROLLAR Envolver en forma de rollo | b’ak’run | akauchuni | roll up | kiubaya | wrih | tulnin | ||
| ENSALADA Platillo con hortalizas | atzamkar | hiduru ariganaü | salad | dus wahya pata | diukna bahawi yamna | |||
| ENSALZAR Alabar | k’ab’ajseyaj | adumariduni | exalt | mayunra yabaya | aiwannin,wi | |||
| ENSAMBLAR Unir | osen | acharagua / afidiragua | assemble | kumira wilkaya | pohkasak / poh sak | tuk anin | ||
| ENSAÑAR Enfurecer | k’ijna’r | gitaranigiduni | enrage | rakaya | sumalna | |||
| ENSARTAR Atravesar | k’atar | aburuchaguni | string | kang mankaya | porka | panin | ||
| ENSAYAR Probar | kansen | apurupuruni / haucha | rehearse | prub munaya | praktis yamwi | |||
| ENSAYO Prueba | kansena | auchuni / ariha labun | rehearsal | prub munanka | praktis kalahwi | |||
| ENSEÑAR Educar | kanseyaj | afurenderagüda | teach | smalki madikaya | achawich | sumalnin / niningkanin | ||
| ENSILLAR Poner la silla al caballo | asadilira | saddle / to put on a saddle | muntura mankaya | aras satil anin | ||||
| ENSUCIAR Poner sucio | xexres | awiyeduni | make dirty | taski daukaya | kakĩnaka / ishpataki | taski kalahwi | te la tiji | |
| ENTENDER Comprender | na’tar | ebeda / adúraguagüda / egémecha | understand | lan takaya | ñáhwesh / awesh | nû kalna / nû kalahna | jin u’üsa | |
| ENTERAR Informar | warer | agaranba | find out | nu takaya | un kalnin | te’ocj | ||
| ENTERO Completo | inte’rti’ | dayarüti | entire / whole | cumta | alsut | achorwa | ul ki | |
| ENTERRADOR Sepulturero | ajmukmayaj | abunahati | gravedigger | pruwan babikra | onchta | nuyang ki | ||
| ENTERRAR Sepultar | abuna / abuna furumeguaü katai | bury | bikana | ónchka | nunin,wi | |||
| ENTIERRO Enterrar un cadáver | mukma’r | abunahani | burial | tasbara bikaya | akahka | nunin,wi | ||
| ENTONAR Cantar | k’aywa’r | eremuhani / aguwara uyenu | sing | yguetá | aiwanaya | aeyapas | aiwan nin | |
| ENTONCES En aquel momento | into’ | biñatibuga | so / then | well | akachkwa | aiding / kidi taimni yak | ||
| ENTRADA Sitio para entrar | ochen | ebelagülei | entrance | dimaika | tohka | angkut kanin | ||
| ENTRAR Ir de fuera a dentro | ocher | ebelûni / ahurugudagua | enter / to go in | dimaya | tóh | kawi kalahnin | wama jum | |
| ENTREGAR Poner en poder de otro | ajk’una’r | ederegehani | deliver / to hand over | yabaya | wich | muih uk yak danin | ||
| ENTRENADOR Que entrena | ajirseyaj | araudahati huraraü | trainer / coach | smalki papaskra | kahchiwishta | praptis yamyang | ||
| ENTRENAMIENTO Acción de entrenar | esetirei / aransai | training | smalkanka | lan yamnin | ||||
| ENTRENAR Adiestrar | aj irse | amasura | train | wabnikara mankaya | kahchiwich | praptis kalahwi | ||
| ENTRETENER Divertir a alguien | wirna | adibiriha | entertain | pasa dih pulanka | yakisdi | |||
| ENTRETENIMIENTO Diversión | nat’a | isebehari | entertainment | lillia pulanka | di karak yakisdi | |||
| ENTREVISTA Encuentro y diálogo entre dos personas | ojron e r i r | alügüdaguwani | interview | pana pana aisanka | kapach | kapak yulbabawi | ||
| ENTRISTECER Ponerse triste | tzejrma | iruduni | make unhappy / to be sad | sary takaya | amenchkwa | sari kalni / duwi | ||
| ENTURBIAR Opacar | k’ijna’r | dauguaü | make cloudy | pukni o taski sip kaikras | tatasni,wi | |||
| ENTUSIASMAR Provocar entusiasmo | ayan tza’yer | wilini / hemeni | get enthusiastic | kupia bukaya | ahraritich | lilia bangh ilna | ||
| ENTUSIASMO Exaltación del ánimo | tza’yer | igundani | enthusiasm | kupia alki bukanka | ahrari | uba lilia minit bayakna | ||
| ENUMERACIÓN Expresión sucesiva y ordenada de las partes | tzikmarb’ir | abaüda | enumeration | kulki ulbaya / kulkaya / maisapakanka | awechka | numba ulnin | ||
| ENUMERAR Hacer enumeración de las cosas | tziki | ichiga lenumenrun | enumerate | kulkaia | awech | kulnin | ||
| ENVASE Recipiente | agari le budein | bottle | auhbaya pliska | baten | bati | |||
| ENVEJECER Hacerse viejo | pak’ab’ix | awariyada | age / to grow old | almuk takaya | chuaratich | muih barak | ||
| ENVENENAR Dar veneno | ichiga paisini | poison | malteg | poisin dakakaya | aunisih pish | puisn dina | ||
| ENVIAR Hacer llevar | uk’ech’en | aunaha | send | blikka waya | tun | dukiunin | ||
| ENVIDIA Pesar por el bien ajeno | osrenajt | gimugaü | envy / jealousy | tuman laka | envidiarha | muih din tumwi | ||
| ENVIDIAR Tener envidia | osrenajtir | agimugaha | envy / to be envious of | uplara tumaya | imbidia | |||
| ENVÍO Lo que se envía | k’ech’na | aunahani | shipment | blikanka | tunhas | pmwa,wi | ||
| ENVOLTORIO Lo que envuelve | b’asb’irna | hauburati | wrapping | blakanka kualka | muka | wadatna | ||
| ENVOLVER Cubrir | b’ajsar | aubura | wrap | blakaya | muk | wadtnin | ||
| EPIDEMIA Enfermedad que azota a una gran población | sandi hadan pailabu gürigia | epidemic | siknis patka | chanahtakreh | siknis bukwi | |||
| ÉPOCA Era | ajk’inob’ | dan ligia | age | taimka kum | teshki | taimni | ||
| EQUIDAD Igualdad | inxojtir | aban abu | equity | wal baku | papat atnin | |||
| EQUILIBRIO Estabilidad | turerir | derbugu | balance | pidka kat | papat karang | |||
| EQUIPAJE Maletas | nojchij | ilagu | luggage / baggage | wan sakbatka | kua iña ku techka | maliting | ||
| EQUIPO Instrumentos para una acción | tulu | team / equipment / gear | wan tulska | di yusyamnin | ||||
| EQUITATIVO Que tiene equidad | uwaraguni | equitable / fair | wal praiska kad dauki brih waya | papat karang | ||||
| EQUIVOCAR Tomar una cosa por otra | satpa u’t | abulireidagua | be mistaken / to be wrong | mistik takaya | mistik kalwi laihna | |||
| ERA Época | ajk’nob’ | lidâni | era / age | taim luanka kum | techki | kidi taimni | ||
| ERGUIR Enderezar | intat | asurag | straighten up / to lift | wabni daukaya | barangnin | |||
| ERIZO Animal con púas en la piel | b’atix | hayuyu | hedgehog | dauwan taya rinso | ws kunka | yucutulúl | ||
| ERMITA Iglesia pequeña | yark’ub’otot | tiraüraü ligilisi | hermitage | zers sirpi kum | patishta añah kao | prias ûn | ||
| EROSIÓN Daño del suelo por la lluvia o el viento | lafaüha múan | erosion | tasba sauhkanka | tapuk | irhwi | |||
| ERRADICAR Arrancar de raíz | b’axwi’r | láhulachun | eradicate | rutkak sakaya | dutnin | |||
| ERRAR Equivocar | satpa u’t | yereguaü | err /miss | mistik takaya | mistik lani | |||
| ERROR Equivocación | mab’anb’anir | bulireguaü | error / mistake | mistik kum | warkua | mistik kalna | ||
| ERUCTAR Expulsar gases por la boca | auhani | burp / to belch | aikabi sakaya | yu kuk | âknin | ne’alts’a | ||
| ESBELTO Alto y delgado | nojtakox | gagubu liña / burü ligia giñe | svelte / slender | paskra paintara | naini bilingni | |||
| ESBIRRO Tirano | ajmab’anb’an | wairi turiban | killer / henchman | aikarnika briba wal taibanka lakara dinkiba | muih dutni | |||
| ESCABULLIRSE Escaparse | ixin | adilira ñeingiñe | slip away / to slip through | yukwi tiwaya | kirinin | |||
| ESCALERAS Serie de escalones | tab’ib’ | kalera | ladder / stairs | yantebs kauhla prukiba | tweha | yamankangkani | veá jum | |
| ESCALOFRÍO Temblor con calor y frío | sisajres | diligagua | chill | mitib senguilauná | kauhla lapta wal | taisa | sanni kalawi / kalyukwi | |
| ESCALÓN Paso de una escalera | wantab’ib’ | lawariha kalera | step / stair | yantebsra ulaya | yamamngka | |||
| ESCAMA Placa rígida de la piel | sujr | laruwa / liyagama uduraü | scale / flake | inska taya | achrin | kisin | ||
| ESCAPE Fuga | uwik’arir | anuruni | escape / leak | undka sirpi tahwanka | bayakwi | |||
| ESCARABAJO Insecto | worwota’ | lige lanpu / deré tagai | beetle | daiwan sirpi dis busukrara dimisa | ash wrihta | warat | cjoloncjlón | |
| ESCARBAR Rascar el suelo | chempachen | achiga muan | scratch / dig | salhkaya | ar | kurhnin | ||
| ESCARLATA De color carmesí | funabeleti | scarlet | kalatka ingni kum | wî | ||||
| ESCARNIO Afrenta | sub’ajra | agagibudagua | insult | upla winara latuan yayabraba | muhnina kat | |||
| ESCASEZ Carencia | sajb’esb’ir | ümi / gürabiyu | shortage / scarcity | diera luhwa patka | dis | |||
| ESCASO Que existe en poca cantidad | imb’ijk | lauguati | scarce | wiria baman sa | tonch | kuih wa puk | ||
| ESCENARIO Lugar para actuar | chiriturer | hagibugien pailabu gürigia | stage | pulaya pliska | yulbaunin darasani | |||
| ESCLARECER Aclarar algo | cheksunar | aküleiduni | clarify | kler munaya | esklarecerka | klir yamwi | ||
| ESCLAVITUD Sometimiento excesivo | k’otores | idamuni / alâka / amudiruni | slavery | alba laka | alba lani | |||
| ESCLAVO Que no tiene libertad por sometimiento | ajk’otor | amudiruwati | slave | alba kum | esckavoha | alba | ||
| ESCOBA Utensilio para barrer | mesob’ | aburidagülei | broom | brum | ubitna | lapjún | ||
| ESCOLAR Niño que asiste a la escuela | ajkanwa’r | leskuelauguna | scholastic / school child | skul tuktan | escolarka | kul walanbis | ||
| ESCOLARIDAD Grado en que está un escolar | jab’kanwa’r | ka güradu ñei | schooling | skul ulwan tebska | kul kawi | |||
| ESCOLTA Tropa que escolta | sujkuna’r | atomigihatibu | escort | march ta briba | iskulta | |||
| ESCOLTAR Acompañar para proteger | sujkun | pânâ aunigihati | escort | dira mainkaikaya ba | ilpnikalhwi | |||
| ESCONDER Poner en un lugar donde no se vea | muktar | aramudaguni | hide | yukuwaya | auh | yakmaldarang | ||
| ESCONDITE Lugar para esconder | muksyaj | aramudaguragülei | hideout / hiding place | yukwaya pliska | auha | yakmaldi | ||
| ESCOPETA Arma de fuego | to’chti’ | aragabusu | shotgun | rax | awatawarchkua | arak busnuh | ||
| ESCORPIÓN Alacrán | tinam | aguru / âgu | scorpion | kuisry | ebis asua | wakurus | santiacutj | |
| ESCRIBIR Representar ideas mediante letras | tzijb’an | abürühani | write | ulbaya | korsh | ulwi | pyacj | |
| ESCRITO Documento | tzijb’anir | abürühauti | writings / document | ulbanka | korska | wauhtaya ulna | pyacj sejám | |
| ESCRITOR El que escribe | ajtzijb’ayaj | abürühati | writer | ayulbra | ulyang | |||
| ESCRITORIO Mueble para escribir | tya’tzijb’an | abürügülei | writing desk | ayulbra tibilka | kakorska | ulnin darasani | ||
| ESCRITURA Documento de propiedad | ujunares | abürühani | deed | ulbanka | korskas | ulwi | ||
| ESCRUTINIO Recuento de votos | tabarüdün abuduhani | scrutiny | vot waungkataya kulkaya | ikutiñu | ||||
| ESCUCHAR Oír | ub’in | agâba | listen | henguin | walaya | wesh | dakanin | pjocjás |
| ESCUDO Emblema | kirikna | idaründaü | shield | wan kuntry plakinka | iskudu | |||
| ESCUELA Edificio escolar | kanwa’rotot | luban furendei / leskuela | school | skul watla | achawishko | kul ûni | yüsa nt’a | |
| ESCULTURA Arte de esculpir | agiwerihani | sculpture | lilka paskanka | wayani | ||||
| ESCUPIR Arrojar saliva por la boca | tujb’an | asuregua | spit | suyguiar, suypadin | yabala tuhbaya | chuh | susuih tuhnin | pyutsj |
| ESENCIA Lo indispensable | imb’utzir | lagürüchun | essence | nidka pali | witin mana | |||
| ESFERA Sólido limitado por una superficie curva | xoyoyoj | gararatu daruguatu | sphere | mapa krukma kum | tayalni | |||
| ESFÉRICO De forma de esfera | wororoj | garaguati lesetirun | spherical | krukma paskanka | tuyulni | |||
| ESFUERZO Empeño | takresna | afaragua luragu | effort | bapi buwanka | atapunas | kasak pat yamna | ||
| ESMERAR Empeñarse | laru linarun | tidy up | diara kum kli o pain tawankira briba | ispara | yamni talwi | |||
| ESPACIAL Relativo al espacio | huwariñunguna | spatial | pliska klin kum | pisni nuhni | ||||
| ESPACIO El universo | ubau | space | pliska ull | ibin nuhni | ||||
| ESPADA Arma de hoja larga | isubara | sword | kutadsa | ispara | ||||
| ESPAGUETI Fideo largo | fuluaru gewerau arutu | spaghetti | makaroni | ispaguiti | ||||
| ESPALDA Parte posterior del tronco humano | pat | anagani | back | nina mapa | suk paña | dang ahni | lü’icj | |
| ESPALDAR Parte posterior de la cama | taspat | tuweden gabana | back | krikri wihta | asuk paña | krikri pirin | ||
| ESPANTO Terror | xerb’aj | hanufunei | fright | siran ikan | trok | yabadanghni | ||
| ESPARCIR Extender | pukrun | atuleragua | spread / to scatter | yakabrira daukaya | tayah tayah | ririhnin | ||
| ESPECÍFICO Determinado | jaxtaka | le ligiyabai | specific | baha ba kat | parahni | |||
| ESPECTÁCULO Diversión pública | wirnares | buidü fulasurugu | show / performance | aihka painkira | yakisdini | |||
| ESPEJO Lamina de vidrio que refleja imágenes | k’es | isibûsei | mirror | luganglis bila kaikanka | wak chaa | wayatal | ||
| ESPERA Deseo, anhelo | kojko | agobaha | wait | bîla kaikaia / taim yabaia | awak | tahawi | ||
| ESPERAR Permanecer hasta que llegue o suceda algo | kojker | agôbaha | wait | bila kaikaia | awahka | tahawi / sakatnin | li nucj | |
| ESPESO De mucha densidad | intat | duruti | thick | buhni / bunska | pakapaka | alni | ||
| ESPIGA Inflorescencia sentada a lo largo de un eje | witrun | lugule ri | ear / spike | plun kiama | di mayak sabatkna | |||
| ESPINA Púa de ciertas plantas | ti’x | hiyû | thorn / prickle | kiaya | sihki | ukung | sipj | |
| ESPINOSO Que tiene espinas | ti’xres | gimirrmirati / gahîyuteti | thorny | kiaya baman | ukuning | |||
| ESPÍRITU Alma | meyn | iwani / pîtû | spirit | spirit / lilka | kwasah | piritni | ||
| ESPLENDOR Resplandor | wayaguaü | splendour | ingwanka / diara swapni | lapwi | ||||
| ESPONJA Masa porosa y flexible para usos domésticos | puyren | huahuatu | sponge | puns | dî as uruni | |||
| ESPUMA Burbujas en la superficie de un líquido | yojmar | akutaü | foam / froth | ukatka | eya | lusuihni | ||
| ESQUELETO Armazón ósea de los vertebrados | b’ak | abu | skeleton | cericeg | pruwan dusa | apaña | waklni | |
| ESQUEMA Representación gráfica de algo inmaterial | adibuhani | outline / sketch | diriksan mabka | wayani | ||||
| ESQUINA La que resulta del encuentro de dos paredes | b’isar | kâná | corner | utla un | asuhta | kung | ||
| ESTABLE Permanente | turerir | sunwan dan | stable | ban bara kaya | akwa | kaunhki | ||
| ESTABLO Lugar cubierto para encerrar el ganado | makte’wakaxob’ | pôtêu | barn | bib watla | turuh anin | |||
| ESTACA Madero con punta | suste’ | wewe gagiriti | stake / stick | dus tatwa daukan | pehsa | pan subangni | ||
| ESTACIÓN Lugar donde paran los buses | turerxantar | taramagüle busu | station | bus tesan | watnin plisni | |||
| ESTADIO Lugar donde se practican deportes | fila | stadium | pulaia pliska | bal yakisda plisni / pani | ||||
| ESTADO Organización administrativa de un país | ko’rajk’amparob’ | uwai | state | gabamend | gabamint yamnin dfin | |||
| ESTAFA Robo con engaño | xujch | iweru | rip-off/fraud | kunin muni implikanka | malna | |||
| ESTAMPA Reproducción de un dibujo, pintura o fotografía | tanpu | imprint | stamb prakaya | tamp | ||||
| ESTANTE Armario con anaqueles y sin puertas | tubari liburu | shelf | diara sunaika | di ilnin | ||||
| ESTAÑO Metal dúctil | baluyuma | tin | slilkaya auka | wayar yudutni | ||||
| ESTAR Existir, permanecer | turer | aniren / anihain | be | bara kaya | sak atnin | ja’asa | ||
| ESTATAL Relativo al Estado | lani uwai | state | estat | gabamint | ||||
| ESTATURA Altura de una persona | nojta | úgubú | height / stature | pawanka | naini | |||
| ESTE Oriente | lubarun weyu | east | cashicozguin | lalma | wadah saitni | |||
| ESTÉRIL Que no es fértil | ma’k’a’wan | maraüti / magaraüdünti / mînti | sterile | biara para | ban birna / wirna | |||
| ESTIÉRCOL Excremento de animal | ta’ | hadiga animâlu | manure | daiwan kanka | asah | bâ | ||
| ESTILO Manera | ligaburi | style | paskra wihta | ampat | ||||
| ESTIMA Cariño | chojb’es | hinsiñeni / busiñeirihabuni | esteem | latuankira | akacha | daalan yawi | ||
| ESTIMAR Dar cariño | chojb’esna’r | íchiga insiñeni | esteem | latuan kaikaya | akachaha | dalan talnin | ||
| ESTIPENDIO Beca | takresnar | idêmuai | fee / salary | beka | wich | kul ilpni | ||
| ESTIRAR Alargar | b’itz’esna | achawaragua / amigifedagüda | stretch | aubaya | ĩh | dulnin | ||
| ESTOMACAL Relativo al estómago | nakres | uragairagúti | stomach | wan biara saika | sukuh | ban pâ | ||
| ESTÓMAGO Órgano del sistema digestivo | nak | uragairagú | stomach | estoma | wan biara | sukuhuya | ban | |
| ESTORBO Obstáculo | mab’anb’anir | aberesehati | hindrance | turbanka | estorbaha | isturbu | ||
| ESTORNUDAR Expeler con violencia por la boca y la nariz el aire | jaktzijmen | atiñuha | sneeze | siahka kuhbaya | ahkusi | treisanhnin | ||
| ESTRELLA Astro | ek | waruguma | star | ciri | slilma | Piriwa | yala | pülacj |
| ESTRELLAR Hacer pedazos | abuguchuni huwariñungu | smash | piskara krikaya | piriwape | sahnin | |||
| ESTRENAR Usar por primera vez | lapb’ujktopop | adaüra iseri | put on for the first time | pastrib yus munaya | wisam yusyamwi | |||
| ESTRENO Lo que se estrena | b’ujktopop | ayusura iseri | premiere | diera raya brin | wisam kawi | |||
| ESTRIBO Pieza en que el jinete apoya el pie | lubari lugudi agafulehati | stirrup | munhtura mina manka | tabardangni ilwa | ||||
| ESTRICTO Rígido | gagumadihati | strict | ulbanka | kasak | ||||
| ESTROPEAR Dañar | pusye’n | agadeira | spoil | wan walkara sauhkaya | dalan yamna | |||
| ESTUDIANTE Que estudia | ajkanwa’r | aturiyahati | student | skul tuktan | ahchiwishta | kulkawi | ||
| ESTUDIAR Adquirir conocimientos | kanwa’r | aturiyaha | study | skul dimaya / stadi takaya | ahchiwich | istudiar klnin | ||
| ESTUFA Aparato para dar calor | eregigi | stove | piakaya misinka | sira tuha | tup | |||
| ESTÚPIDO Idiota | aj merex | ibidirauga taru / lumachu âu | stupid | grisy | ahranu | dutni | ||
| ETAPA Época parcial en el desarrollo de una acción | ajk’inob’ | dan ligiya | stage / phase | bankayara | taimni | |||
| ETERNIDAD Perpetuidad sin principio ni fin | irik’apa | darigua dan | eternity | bankayara / diara nina sirpira ulbi prakiba | eternidadha | ban atnin | ||
| ETNIA Raza | nechanu | ethnic | indian kiamka | peshler | ban atnin | |||
| EVACUAR Desalojar | lokesnar | asiruha / amaladagüda müna | evacuate | taki waya | yaknin pani kaupak | |||
| EVADIR Evitar | machache | egeyeha luwai | evade | bila sakaya | yamwaski | |||
| EVALUACIÓN Examen | asônuhani | evaluation | chik munaya | lawi talwi | ||||
| EVAPORAR Convertir en vapor | lek’on | lagumulahan | evaporate | laptika sakaya | autonch | wayauni yakwi | ||
| EVENTO Suceso | nojk’in | barasegu | unforeseen happening | diera takanka | alasni | |||
| EVIDENCIA Calidad de evidente | apupuwagülei | evidence | pura baikan | wayani | ||||
| EVOCAR Recordar | kajpesyaj | aritagua | evoke | kupia krawaya | kidi yak kiunin | |||
| EVOLUCIÓN Acción y efecto de evolucionar | amuñaguali katei | evolution | sins takan yabalka | sins yamwi | ||||
| EXALTAR Elevar a un grado de dignidad | k’ab’ajsen | iñuraguni ünguaü / heregu | exalt | mayunaya | lilia kalnin | |||
| EXAMEN Prueba para aprobar un grado | alügüdawaguni | exammination / exam | saun munaya | examinahka | ixamin / praktis kalahwi | |||
| EXCAVAR Hacer hoyos | pajnir | achiga | dig | pakni salkaya | arka | kurhnin | ||
| EXCELENTE Sobresaliente | imb’utzir | chamuti / chubaluguti | excellent | salid / mapara | yamni | |||
| EXCITAR Estimular | osrener | asüragüda | excite | narka baikaya | alasnin | |||
| EXIGIR Solicitar con firmeza | takren | mosu | demand / to require | karna munaya | tapura arwa | kalyulnin | ||
| ÉXITO Triunfo | imb’tzir | adeiraguni ûnguaü | success | win takanka / yabal kaikras ra kirbanka daukiba | en akanei | yamni bayanka | ||
| EXPIRAR Morir | chamay | sungura / auwe / aribiga / agumucha | die | capren | winka prawi pruwanka | oh | dawi | |
| FÁBRICA Lugar donde se fabrica | gamasei | factory | diara paski ba watla / diara watla tara / paktaril | fabrikaha | di yamwa pani / plisni | |||
| FABRICAR Hacer una cosa por medios mecánicos | afansehani / anwenbudagüdüni | manufacture | paskaia | kaa | misin karak yamwa din | |||
| FÁBULA Relato que pretende enseñar una verdad | abahübaguni / úraga | story / fable | sturi kum rait apia /kisi | ramh dini nining kawakidi | ||||
| FABULOSO Falso, de pura invención | iyêni / marasualugu | fabulous | kunin lâka bri / kunin ra daukan | alas yulwa palni | ||||
| FACCIOSO Rebelde | masaliti / magaranbaiti | factious | mawan daukra | muih dutni | ||||
| FACHADA Parte anterior de un edificio | tigibugiñe | facade | utla / but o diara wala kum mawan pîska | ü sutni as | ||||
| FACIAL Relativo al rostro | tigibu | facial | mawan dukia / mawan tani bri | münh | ||||
| FÁCIL Que se puede hacer sin gran trabajo | irintran | mérenguti | easy | swapni / isi / daukaia swapni yabakarna apia / igni | aohutah | isi yamnin din | ||
| FACINEROSO Bandido | gemeniti / chubaluguti | bandit / outlaw | âimplikra | muih as dimaliang | ||||
| FACINEROSO Delincuente habitual | hungulema | criminal | upla watawikira | ka ai | sipki yamnin | |||
| FACTIBLE Que se puede hacer | gadügüwaditi | feasible / workable | daukaia sip / daukaikira | di bakanwa waunhtaya | ||||
| FACTURA Cuenta detallada | k’asemar | ebegi paküwati | bill | diara briaia tânka / brinka | bahnin | |||
| FACTURAR Extender factura | dainti / halaguaü | invoice / to bill | dahra wiaia | sins nuhni duwi / sipki | ||||
| FACULTAD Actitud, capacidad | iyarani / ubafu | faculty | karnika / dîa dîa daukaia karnika | daktar balna üni | ||||
| FACULTATIVO Médico | surusia | facultative / optional | olonshin thisca (curandero) | daktar / sika tânka kakaira / rarakra / sîka dauki uplika | katunshka | wark yamwa mani | ||
| FAENA Trabajo | wadagimanu / yábu | job / task | wark kum / wan wîna warkka / wan lal warkka | yatíkah | bilk | |||
| FAJA Cinturón | beliti / iyanasei | belt | bilk / maisa wila | sitna,wi | ||||
| FAJO Atado | dafa | bundle | wilkan / wilkanka / priskan / priskanka | kasa | alasni | |||
| FALACIA Mentira | iyêni / marasualugú | fallacy | kunin | íñawák | yal parakni sutni | |||
| FALDA Vestidura de mujer | pik | gudu | skirt | il plamaya / plahpia / il plahpia / mairin prâka mâya tani dukia / mahta | arkakas | sipawaski | ||
| FALLAR Frustrarse | ilayb’yen | achâra | fail | swakwaia / mistik daukaia / tniakluaia / sip daukaia apia | õh | dauna | ||
| FALLECER Morir | chamay | auwe / aribiga / hilaü | pass away / die | capren | pruaia / diara kum âpu takaia o dan takaia | õna | dawi / dawasakki | |
| FALLECIMIENTO Efecto de fallecer | auweni / aribiguni / hilaguaü | death | pruanka / âpu o danh takanka / prura | sip yamwas kalyamwi | ||||
| FALLIDO Frustrado | chatari | failed | bahki ra bri balaia / mapara alki takaskaia | mamanh | ||||
| FALO Pene | len / pinpin / tin lura | penis | kaiura | kahsata | rah awaski / alasni | |||
| FALSEDAD Falta de verdad | majresna | iyereni / marasualugú | falseness | kunin ra daukan lâka / kunin lâka kunin | yarta | ramh din awaski | ||
| FALSO Contrario a la verdad | iyereni / manarünniti / mama inarüni | false | kunin / kininkira / rait apia / saura lâka ra daukan / kasat apia / kunin dukia | kasak lani diski | ||||
| FALTA Defecto | uk’anto | déhe | lack | pât / pâtka swakwanka / saurka | dutni yamwi | |||
| FALTAR Incurrir en falta | charati | be lacking | lâ kum kribaia apaia / saura kum daukaia | muih yuli yulwi | ||||
| FAMA Opinión pública sobre una persona | imb’utzir | mama kamani | fame | nina tara ku / nina tara daukanka / sturka upla ailal aisi ba | ãko | yuhkalawi | ||
| FAMÉLICO Hambriento | magüleguti / lamati | starving | brin dauki / plun pin dauki / dîa dîs brin daukikira | taĩ | bitikpak kalmuinh | ts’uyupj | ||
| FAMILIA Conjunto de personas de la misma sangre | jwamilya | iduheñun / inibâfu | family | taya / taya nani / tayka daknika / pamali | aimayunyang | |||
| FAMOSO Que tiene fama | gürügia sububiwati | famous | nina tara bri / upla ilalkulki ba / ninira | ramh yulbawi di bitik | ||||
| FANÁTICO Que defiende con celo opiniones | gabahüdaguâti | fanatic | lalihkra / diara kum ra karlihkan rana tâ baikiba | salahni lakyang | ||||
| FANFARRÓN Que se comporta con suficiencia que no posee | jaxtakirna | gamurigeseti | boastful | aimayuni yaba | pakte | wasmak | ||
| FANGO Lodo | baibâbu / gubebâmu | mud | drapapa / luklukia / klahklaya | ĩtahí | luju | |||
| FANTASÍA Imaginación ilusoria | mab’anb’an | pantaü | fantasy | diara kum ra luki kaikanka lâka / lilka | didiski | |||
| FANTASMA Inexistente | ufiñaü / winani / falalandanu / áluma | ghost | lilka / pirit sura | krukus nuhni bungh | ||||
| FARDO Lío grande y apretado | erereguni / bürübun / fárudu | bundle | kwala o dîa dîa skrukan tara kum | dinitsuru | ||||
| FARINGE Garganta | agülerugu | pharynx | kârma | faroha | yaringni puna kahani | |||
| FAROL Caja para luces | wayalasi / lagai igemeri | lantern / lamp | kiandil o ingni mangkaia dukia | kásâh | alasni kalyamwi | |||
| FARSA Engaño | eyereni / marasualugu / adügüti luagu | farce | kunin | sipawas kalawi talwayak | ||||
| FASCINACIÓN Atracción irresistible | uwamaseti | fascination | kupia alkaia | muih as dimaliang | ||||
| FASE Aspecto o estado de un proceso | w’i’r | lawanserun / lubaruwaguaun | phase | wark o diara kum nahki baiki saki o baiwi taki ba pîska | ĩkãs ĩkãs tamantishkue | yamwi kiunin tanit yak | ||
| FASTIDIAR Causar fastidio | k’ijna’r | itaranigida / hanbuagu | annoy / bother | laik apia kaikaia | imachaíshtã | abuk yamwakidi | ||
| FATAL Inevitable, desgracia | kalapir | lamisêlu | fatal | diara saura | pat nuhni kaslahna | |||
| FATIGA Cansancio | kejtzb’ujk | gucháuwaü / lubucha uragu | fatigue | une paulalamina | swapanka | ohkaishtâ | kalsuhna / ni | |
| FATIGAR Causar cansancio | abuchauwagüda uagu | tire | swapkaia | karek | kalsuhwi | |||
| FAUCES Parte posterior de la boca | agüleugu | jaws / maw | wan bila nina tani pîska | tingpas ahwasait | ||||
| FAUNA Conjunto de los animales | arak’wob’ | sun hauyei animâlu | fauna | kuntri o tasba kum bilara daiwan nani bâra ba aslika | peswakwa awaharu cher | tinglau balna | ||
| FAVOR Ayuda | takarsaj | ídehani / idêmuai | favor | yamni luki yaban ba | arwar | ilp yamna | ||
| FAVORECER Ayudar | takresnar | idêgua | favour | hilp munaia | arwarki | ilpkalyamna | ||
| FAVORITO Que es estimado con preferencia | febigi | favourite | yamni o laik kaiki yaba | kasak yamni ilp yamna | ||||
| FE Conjunto de creencias que constituyen una religión | k’ub’se | afiñeni | faith | kasak lukanka | feha | kristian lani kulwakidi | ||
| FEALDAD Calidad de feo | wuribati | ugliness | saurka | di maisih | ||||
| FEBRIL Relativo a la fiebre | abîwaü | feverish | rih | yamah duwi | ||||
| FECAL Relativo a los excrementos | idigaü / gege | faecal | kâna tânka bri ba | ba | ||||
| FECHA Indicación del tiempo en que se hace algo | lbegá ligia / begá | date | piu | âhĩ | waikuni / kurihni / mani awi di yamwi- | |||
| FECHORÍA Acción mala | asusuhani | misdeed / misdoing | il plamaya / plahpia / il plahpia / mairin prâka mâya tani dukia / mahta | warkwa ish | di dutni yamwa kidi | |||
| FÉCULA Harina | fuluaru | starch | plawar | plawar / wan | ||||
| FECUNDACIÓN Acto de concebir | agaraü / agîda | fertilization | diara kum ra kwihra takaia sip dauki swiaia | aryachah | bankaudisnin,wi | |||
| FECUNDO Que produce o se reproduce | agarüdagua / agindagua | fertile | mâ âiwra | walanbis sahwi | ||||
| FEDERACIÓN Asociación | aundaragülei | federation | asla takanka | kaluduhna | ||||
| FELICIDAD Satisfacción, contento | imb’utzir | idichani / gundaü | happiness | lilia | áhnrarína / korta sapesyo châa | lilia lani | ||
| FELICITAR Expresar el deseo de que una persona sea feliz | apandagüda / araudei bigundâse | congratulate | lilia daukaia | lilia lani kalanin | ||||
| FELIGRÉS Persona que pertenece a una parroquia | lilisiumuna | parishioner | serts o prias watla uplika | muih as kristian lani duna suts as yak | ||||
| FELINO Gato | mesu | feline / catlike | missi | limi sât daiwra sut | mistoh | michi | ||
| FELIZ Que tiene felicidad | ajtza’yer | gundaü | happy | lilia | áharí | lilia palniki | ||
| FEMENINO Propio de la mujer | petejt | hiñaru / würi | feminine | mairin | kortaler | yal palni ki | ||
| FÉMUR Hueso de la pierna entre la rodilla y la cadera | iyadaü | femur | kuhma dusa | kapuk apaña | baranhmak muihn | |||
| FENECER Morir | auwe / agumucha / abagacha / aribiga | die | capren | tnata mangkaia | õna | daunin,na | ||
| FENÓMENO Cosa extraordinaria | katai / fonu | phenomenon | diara aihkakira kum | arwã | di dutni kalna | |||
| FEO Falto de belleza | kalapir | wuribati / madünamati | ugly | saura | warkua kin / warkuakin | di maisinh | ||
| FÉRETRO Caja en que se entierran los difuntos | gahun agai | coffin | kapin | kapin | ||||
| FERIA Actividades festivas | fedu / efeiyahani | fair | diara atkaia pliska ra upla ailat aidrubanka | lilia yamwa mani | ||||
| FEROZ Fiero, cruel | hanaimeti / masusenti | ferocious / fierce | kras | dutni yamwi | ||||
| FÉRREO De hierro, duro, tenaz | dereti / gürabu / temein ingîni | Tenacious | ayan dukia | wayar dadasni | ||||
| FÉRTIL Que produce abundantes frutos | gilumati / gînti / galuleti | fertile / fruitful | âiwra | kuk enña | minik mahni laihwi | |||
| FESTEJO Fiesta | fedu / feiya / afeduhani / ahurauwati | festivity | lilia pulanka kum | katikka | alasna yamwi | |||
| FESTIVIDAD Fiesta solemne | aunwenbun fedu | festivity | lilia pulan yua | katikapak | alas na as sari | |||
| FÉTIDO Que huele muy mal | híngiti / ugufu | foul smelling | bisbaya | awihkiwa | wayan dutni | |||
| FETO Producto de la concepción en los animales vivíparos | dágasi | fetus | mairin biara ra tuktan kwihra mangkan ba dukia | yê téwaãzsôpé / yê tewa tishtu | bankauki | |||
| FEUDO Posesión de un señor | weiyei / iyubudi | feud | tasba daknika kum | sau danwan | ||||
| FIABLE Digno de confianza | afiñewati tuagu | reliable | lukaia | akeria | muihyamni | |||
| FIAR Vender una cosa aplazando su cobro | aduwaihani | sell on credit | tras munaia | akéría | taras yamnin | |||
| FIBRA Filamento que forma los tejidos | isau / íyu / ífei | fiber | awa mina sirpi kum | anís | muinh bunh | |||
| FICCIÓN Invención | eyereni | fiction | kunin sturka | wiasm yamwi | ||||
| FICTICIO Fingido, falso | marasualuguti | fictitious | kunin | yarta | alas kalyawi | |||
| FIDEDIGNO Digno de fe | afiñewati luagu | trustworthy | kasak lukaia aitani | yamni kulawi | ||||
| FIDELIDAD Cualidad de fiel | bumagietu / macharatu bun | fidelity / faithfulness | upla kumbui ai tahkia ra kasak lukanlâka mariki ba | rispit kira | ||||
| FIEBRE Elevación de la temperatura del cuerpo | abiriwaü | fever | calentura | rih | teshkín | yamah daihni ki | ||
| FIEL Creyente de una religión | afiñeti (m) afiñetu (f) | faithful | lalukra | warkwas ishkutu | kristian yamni | |||
| FIERA Animal salvaje e indómito | animâlu gañuti | wild beast | daiwan wail | ting lau wail | ||||
| FIERO Cruel, intratable | mausanti / mawandûti / michuti gurasu | fierce | unta daiwra | kraskira | ||||
| FIESTA Celebración | fedu | party | yua tara | katika | alasni yamni mani | |||
| FIGURA Cosa que se representa | ligaburi somu katai | figure | lilka | di as talya | ||||
| FIJAR Poner fijo | afidira | fasten | bapaia | sakeuka | patasni duluksaknin | li nucun | ||
| FILA Conjunto de personas o cosas puestas en línea | íli / afileihani | line | lain | tar | di lainni yak lakna | |||
| FILAMENTO Cuerpo en forma de hilo | lugule | filament | awa kum | trit wahni | ||||
| FILIAL Relativo al hijo | liraü / lisâni | filial | luhpa dukia ba | walanbis | ||||
| FILIBUSTERO Antiguo pirata del mar de Las Antillas | filiburu | filibuster / freebooter | âimpilikra | umani taim kuma wat yang | ||||
| FILO Arista cortante de un instrumento | amanaü | edge / sharpen | malika | ákĩ | baini tusyang | |||
| FILTRAR Hacer pasar por un filtro | aseihani | filter | singbaia | piltru munah bayakna | ||||
| FILTRO Materia que depura lo que la atraviesa | aseihagülei | filter | singbaika / sipsip / sagingbra | aĩshka | di as urhlanin din | |||
| FIN Último, extremo | lagumuchun / lasurun | end | tnata | apístî | lasni | cuwá | ||
| FINALIZAR Concluir | ásura | finish | tnata mangkaia | yaka | danhkalahna / yamna | thecyawajá | ||
| FINCA Propiedad inmueble | auwenbu ichai | farm / ranch | insla | finkaha | wark yamwa plisni | capje pülücj | ||
| FINGIR Aparentar | afara parafu | pretend | kunin baku yaia | yarken kapar | alasni kalyamwi | jin jola | ||
| FIRMA Nombre y apellido que una persona pone en pie de un escrito | biri lauti buhabari | signature | nina sain munanka | akors | ayang suti birwi wauhtaya una yak | nla pyacj | ||
| FIRME Estable, fuerte | gereti | firm | shubugshubug | diara yawan kaikaia sip ba | parasni yamnin | t’ats toncja | ||
| FÍSICO Corpóreo | ligaburi úgubu | physique | biawan | pisni as | ||||
| FLACO De pocas carnes | dureiti / magüleguti / büraüti | thin / skinny | wipaia | kwaní | arakni muihn diski | qjuele | ||
| FLAGELAR Azotar | abaicha / árada | scourge | lakwala | wing wauiwi | ||||
| FLAMA Llama | eñeguaü | flame | pauta laknika | tewa auwa | kuh buswi kilwi | |||
| FLAMENCO Ave de patas, cuello y pico largos | yábura | flamingo | uhbin dinimak naini anan karak | viyan | ||||
| FLAUTA Instrumento músico de viento en forma de tubo con orificios | fidu | flute | bra | árwâ | lawana yaknin wiuwi | molapjús | ||
| FLECHA Arma arrojadiza delgada y puntiaguda | gimara | arrow | raaj | trisbaya | arrôsa | sibanh sutni subangni | jalécj | |
| FLEMA Mucosidad pegajosa de las vías respiratorias | yedunu | phlegm / sluggishness | slahka | uhdana wingni lamawi | wacan tjutjum | |||
| FLEXIBLE Que se dobla fácilmente | gilagilati | flexible | nawaikira | lamnin isiki | ||||
| FLOJO Mal atado, poco apretado | duguduguti | loose / slack | slakni | alahni pamni situwas dana | ||||
| FLOR Órgano que produce el fruto de las plantas | fuluri | flower | zuna | tangni | pan minik kaupak barakwi mnik lakwi | ts’ut’us | ||
| FLORA Conjunto de plantas | su turuyei nadü | flora | kuntri o tasb pîs inma o dus nani aslika | peh unhueka tawewai | pan pas nuhni | |||
| FLORECER Producir flores una planta | átuluoguwa / átuluraguwa / egeleweha | flower | awaia | aohápas | puluwi | ts’ituja | ||
| FLOTAR Sostenerse en el agua o en el aire | afayara / ahamaha | float | pupuhwaia | twetápeh | wing yak atnin | casa’á jacj | ||
| FLUIDO Líquido | esehati / ábulehati / achuranhati | fluid | laya / laya bri / layira / diara laya | was kapat ki | tsel soló | |||
| FOBIA Temor morboso | anufudei | phobia | sibrin bri / sibrin tara / sibrin lâka kum | yabadanghni | ||||
| FOCO Linterna | igemeri | focus / light | plaslait | âéshkah | klaslait | jepé / jaw lavinín | ||
| FOGATA Fuego que levanta llama | bugan watu | bonfire | yuga nebshupilaina | pauta mukan kum | ténwâpichkâ | kuh dalh wi | püne pwe | |
| FOGÓN Sitio donde se enciende el fuego en la cocina | eregigi | burner | yuga arshita | kubus | sírahtuha | kitsin yak kuh dalhwi | ’awa just’ol | |
| FOLLAJE Conjunto de hojas de las plantas | liluman tubana nadü | foliage | guala | dus wahia ailalka | peh aa eña | pan basni bsaalna | ||
| FONDO Parte inferior o posterior | guribini | bottom | munhta | pa sait dawakat ahni sait | ||||
| FORAJIDO Bandido | bandisi | bandit / outlaw | upla saura kum | tunundutni | ||||
| FORÁNEO Extraño | terencha | foreign / strange | emeshi güiranla | upla tringsar | muih tringsar | |||
| FORCEJEAR Hacer fuerza | eregua / adüga érei | struggle | paun daukaia | parasni yamnin | ||||
| FORESTAL Relativo a los bosques | árabu | forest | unta o dus nani pâwi dukia | kuk waha arôtapák | pan pas nuhni | joc mpes | ||
| FORMA Apariencia externa | ligaburi / lesetirun aban katai | form / shape | daukra | ahwa saitni | ||||
| FORNICAR Realizar el coito | agafera / adahira sagü / agamarida | fornicate | rug lâka daukaia | kubihnin / supitnin / yamnin / payahnin | ||||
| FORNIDO Robusto | dideiti / wandiditi | stout / strapping | karna | muihn lasni | ||||
| FORRAJE Pasto herbáceo verde o seco | sagadi / umasaüsaü | forage | bîp pata | tuiangni | ||||
| FORTALECER Dar vigor | eredagüda / ederebuguda / íchiga wandidi | strengthen | shubugshubug | karna daukaia | fortalecerka | yamni barakwi | ’ücj ca nsem | |
| FORTUNA Riqueza | irisini | fortune | diara tara o lalah baku sakanka o bri ba | rits | ||||
| FÓSFORO Palito de madera con cabeza inflamable | machi | match | pauta prakaia / mats | tenwãpaska | mats tunun | simú | ||
| FOTO Imagen impresa | iyawaü | photo / picture | lilka | wayan yakna | vyuju | |||
| FOTÓGRAFO Personas que toma fotos | adirahati | photographer | lilka âialkra | muih as muih wayan yak yasng | tjiwú | |||
| FRACASAR Frustrarse | achâra | fail | kriwaia | akahpástwa | patduna / kana | malala ntje pala | ||
| FRACTURA Rotura de un hueso | halaguaü / deinti | fracture | krikanka | táhpĩ | muih walkn bahna | latju’ul | ||
| FRACTURAR Romper un hueso o una cosa | ahalachagua / adeinra | fracture | krikaia | tápĩ | walkn bahna | |||
| FRÁGIL Quebradizo | inlewlew | baubauti / huhuati | fragile | baiwra | enwartísh | bahyang | la tücüema | |
| FRANJA Faja, lista o tira | o’rb’ujk | beliti / iyanasei | fringe | kwala un tamaya | ĩña akahtas / yahtíka | pisni as | jütsüla | |
| FRANQUEZA Sinceridad | enrich | furangu | frankness | paramka | kásêtuh | râmh | tucj vele | |
| FRASCO Vasija | weru | bottle | batil sirpi kum | bukit / pana | tsjicj tapacj | |||
| FRASE Conjunto de palabras con sentido que no llega a oración | lagai / agaidinaü | sentence | bîla aisanka kum | ñahas | tû minik yul kalahwas | |||
| FRATERNIDAD Unión y amor entre hermanos | imb’utzir | gamadaguaü / gaduherunwadi | brotherhood / fraternity | muihni lâka ra | patarkiyo asken asuhpra âkpár | wahai lani | jis pülücj lal ’amulú | |
| FRATRICIDA El que mata a su hermano | le afaruti libiri | fraticidal | muihni âikra | wahaini iwakidi | ||||
| FRECUENTE Que ocurre a menudo | sunwandan | frequent | pat pat bal taki ba | kãtah kãtah | wahaini iwakidi | |||
| FREGAR Lavar los platos | íricha / achiba | scrub | yauhbaia | watki | pjo’om | |||
| FREÍR Cocer en aceite | ch’ijrin | afuridua | fry | kiskaia | âwĩs | plit suhnin | ts’yal | |
| FRENTE Parte superior de la cara | ligibugiñe | forehead | pul | mawan dukia / mawan tani bri | di sala karak kisnin | |||
| FRESCO Moderadamente frío | diliyumati | fresh / cool | raya | sapan sait | ||||
| FRIALDAD Calidad de frío | diliduwaü / hâmaduwaü | coldness | kauiha ba lâka | praisni lanni lakwi | ||||
| FRIJOL Grano comestible | b’u’r | eifi | bean | snik / bins | sák | san paruh ki | tsjin | |
| FRÍO Que tiene una temperatura inferior | sisay | diliti / hamuñali | cold | mitilainá | kauhla | sénwã | bins kasnin din | tsjo |
| FRITANGA Fritura abundante en grasa | sya’n ch’ijrin | furidasi | fried food | kiskan | sírá awiska | kisna | ||
| FRONTAL Relativo a la frente | ut’jor | igibigiñeti | frontal | alma wankat / lamá | frenteha | uba sanni awaski | wola pa’á | |
| FRONTERA Límite de un Estado | fadaguaü | border | lainka | muihn nina kat | ||||
| FROTAR Pasar repetidamente una cosa sobre otra con fuerza | ahurudaguni | rub | aubaia | saunuh pisni akat ki | ||||
| FRUSTRAR Privar a alguien de lo que esperaba | weru | frustrate | bahki ra bri balaia / mapara alki takaskaia | ĩíshrwtu | yul kulawak kalahwas | jay tyocja | ||
| FRUTA Fruto comestible de plantas | yutir | tin wewe | fruit | ziguán | mâ / dus mâ | pẽhwã | di as di ük karak uswi | julupj |
| FUEGO Desprendimiento de calor y luz mediante combustión | k’ajk | watu | fire | yuga nebshupilaina | pauta kñauhi | téhwã | pan mak kasnin din | ’awa |
| FUENTE Manantial | welu / lahüchagüle duna | fountain | kârma | kwíni | was tuk wasni buswi dawak dahni lakwi | ’üsü pü’ü mo’o | ||
| FUERA En la parte exterior | barugudi | out | latara | wasbin kiri | ||||
| FUERTE Que tiene fuerza | ajk’ek’wa’r | gereti | strong | shubugshubug | kârma | ahwa sait yak | jastyocj | |
| FUERZA Energía | k’ek’wa’r | erei | strength | karnika | átapún | dadasni dawak parasni | nintyocj | |
| FUGA Huida apresurada | putz’we’n | anuruni / babudagun bungua | escape | plapanka | trók | parasne | pjyama | |
| FUGITIVO Que huye | anurahati / harachan | fugitive | plapi yaba | isti kirana | ||||
| FUMADOR Que fuma | gagumulahati | smoker | dadira / sigarit | untah | muh dutni dasi kiri | |||
| FUMAR Aspirar y despedir el humo del tabaco | chamar | agumulaha | smoke | paigme | diaia | únhâ | sikarit buihyang dai sikarit buihwi | lyola |
| FUNCIÓN Acción propia de un órgano o una máquina | war imb’utz | ligiaguti / timatimati | function | diara kum saki marikanka | pikatun ísh | aka buihwi wayauni yakwi | ||
| FUNDAMENTAL Lo principal o importante | abunahani | fundamental | bapanka | fundamentóha | misin wark yamwi | ncapj p’i’asa | ||
| FUNERAL Ceremonia en la que se lleva a cabo un entierro | hiruti / iyedemeti | funeral | upla pruan priaska o bikaia brih wi ba | pesh õhner akao chãâ | ilpnuhni ki | nasa tepje’é | ||
| FUNESTO Triste | luwadigimai | terrible / fatal | sari / sari bri / sarikira | nuna dukiwi | ||||
| FURIA Ira exaltada | k’ijnes | iñaü / luwain igañu | fury | kupia biwanka | akaí | sari duwi | ts’inyá | |
| FUSIL Arma de fuego de cañón largo | bisiledu | rifle | fusil | raks | awa | anwi | ||
| FUSIONAR Unir | áfadara / adunwaguagüda | join | diara kum buhn wina lî taki ba | arakbus | ||||
| FUTURO Porvenir | kanix water | amuñegü | future | thoro | naika taim dukia | tepẽ | birnin | p’ajawasa |
| GABARDINA Tela fuerte de algodón | b’ujktinam | gamisa seriwitu tun galasun dururutu | gabardine | kuala satka kum | gabardina | |||
| GABINETE Conjunto de ministros | ko’rajk’amparob’ | minisigu | cabinet | gabamai uplikanani | gabamint muinh balana | |||
| GACETA Periódico oficial | dugumegu ligasibure uruwai | gazette | la raya publuk munan wauhtaika | awikawa korska | miuspipa | |||
| GAFA Anteojos | korpesnak’ut | patikili | glasses | nakra glaska | mak ûn | |||
| GAJO División interior de varias frutas | aban resini baibai | section / segment | bunska | sor | wir | |||
| GALA Vestido o adorno | chirirpik | bureginiduwaü | gala / to be dressed up | sakakan praka | lalia asnina | |||
| GALÁN Hombre gallardo | imbutz wirna’r | wügüri bureginiti | attractive man | guialan | enñatis | yamni | ||
| GALANTEAR Enamorar | chojbes | aburenigiha | flatter | triswaya / wait pain pulaya mairin kum wal | putni laihnin | |||
| GALARDÓN Premio | matan | idewesei | prize / award / reward | wintanka yabaya | di yamni kalawi | |||
| GALARDONAR Premiar | imb’utzir | edewerehani | award a prize / to reward | wintakanka yabaya | di yami kalanin | |||
| GALAXIA Nebulosa | durerigu | galaxy | slilma ailal plika kumra baraba | warutah | galaxia | |||
| GALEÓN Velero antiguo | ugunei gabirantu | galleon | almuka sailka | umani din | ||||
| GALERA Casa con techo y sin paredes | tajchotot | dibasei | galley | kiamb watla / yamamangka | galira | |||
| GALLARDO Galán | wiritnoyt | wügüri bureginiti | elegant / smart / brave | waidna painkira | yamni nunh | |||
| GALLINA Ave doméstica | utu’ ak’ach | ariran / gayu | chicken / hen | caslan | kalila | tohtoh | sakara yal | castlyá |
| GALLINERO Lugar donde se crían las gallinas | ototu’ ak’ach | haban gayu | hen house | kalila watla | toh toko | sakara ûni | ||
| GALLO Macho de la gallina | tata ak’ach | ariran / gayu | rooster | caslan hashu | kalila waindka | toh toh arwa | sakara almuk | cocoyócj |
| GALÓN Medida de capacidad | pukutan | gallon | guialan | galumg | ||||
| GALOPAR Correr al galope | ajner | agafulehani | gallop | aras isti wapiba / aras plapanka / brinka dukiba | aras kiri | |||
| GALOPE Paso levantado y veloz del caballo | lagafulehan gabayu | gallop | sarhwanka | ohlak Unwari ohwa | tabark lapakwi | |||
| GANADERÍA Conjunto de ganado | wakaxob’ | bagasuagai | cattle breeding | bib dakni | wakachtapak | turuh mahni | ||
| GANADERO Dueño de ganados | ajwakaxob’ | gabagasuti | cattle breeder | bib main kakaira | turuh kira | |||
| GANADO Conjunto de animales domésticos | wakax | ibirani | cattle | bib | wakach | turuh balna | ||
| GANANCIA Lo que se gana | bagañeirun | profit | lalah pakanka | winkalna | ||||
| GANAR Adquirir un beneficio | tajwintzar | agañeira | earn / to make / to win | win takaya | Ganaichkawa | winkalnin | ||
| GANCHO Instrumento corvo y puntiagudo | xajr | patióku | hook / hairpin | alionhka kum ayan ni paskan | akaweha | gansuni | ||
| GANGA Oferta a bajo precio | ma’tujri | meseruni | bargain / gangue | praiska alahban | ganagni | |||
| GANGLIO Cuerpo linfático | luti agülerugu | ganglion | wan wakia walaba | ganglioha | suruna | |||
| GANGRENA Privación de vida en un tejido | gumari gahüguali | gangrene | talsawan | taskamukta | kangrina | |||
| GANSO Ave de corral | ajtzo’ | ganaru / wanana | goose | klukum | dutni | |||
| GÁNSTER Bandido | ajmab’anb’an | bandisi | gangster | rukkira | Tersun | gansu | ||
| GANZÚA Llave maestra | lihuduhudu gelein | picklock | ki mihta aisika | ki ting | ||||
| GARABATO Gancho | xajr | adahihagülei | scribble | tinkrus | ting kurus | |||
| GARAJE Cochera | ototxantar | afuruwagülei | garage | truk watla | garahini | |||
| GARANTÍA Fianza | afayeihadi | guarantee | watlikara | garntiani | ||||
| GARGAJO Escupitajo flemático | yedunu | spit / phlegm | yabala tatuhbra | auha | uhdana | |||
| GARGANTA Parte anterior del cuello | ch’orch’or | ligurenguren | throat | wan karma | katukta | dinitsuru | ||
| GARRA Pata de animal con uñas | ejch’ak | lubara animalu | paw | daiwan nina | toto sukuhta achuna | tingla tipisnimak | ||
| GARRAFA Vasija | b’ejtyartob’ | fudu | decanter / carafe | li watla krakriura ba | sumi | |||
| GARRAPATA Arácnido que vive sobre animales | lur | gubari | tick | texcan | traka trit dusa / traka | tarak | mata | |
| GARZA Ave zancuda | joj | diyu | heron | yami | Yamih | yami | viyan | |
| GAS Fluido sin forma | gasi / igemeri | gas | kerosin | gaska | gas | |||
| GASA Tela clara y sutil | lidau gumain | gauze | kuala piska karana tanta daktar nani yus munisa | gasa | ||||
| GASEAR Echar gases tóxicos | ahiriha | gas | kiasma saura lulkaya | gas dutni | ||||
| GASEOSO En estado de gas | ahirihati | gaseous | diara laya ba | dadasni kalna | ||||
| GASIFICAR Convertir en gas | ahirihani | gasify | kerosin paskaya | gas utuhna | ||||
| GASOLINA Combustible | igemeri | gasoline | guiasalain | gasolinaha | gasulina | |||
| GASOLINERA Donde se expende combustible | lugei igimeri | gas station | guiasalain ayadkra | gasulinira | ||||
| GASTAR Emplear el dinero | satar | agastara | spend / to wear out | dand daukaya | aoh onch | danh yamwi | ||
| GASTO Acción de gastar | sati | gastu | cost / expense | expens | aoh onch | danh yawaki | ||
| GÁSTRICO Relativo al estómago | ahîruni buragarigurigiñe | gastric | biara aisawan | sukuhuya | wing banyak | |||
| GASTRITIS Inflamación del estómago | moknakir | lubacha lau buageigu | gastritis | biara klawan sikniska | arok | gastreitis | ||
| GASTRONOMÍA Arte de preparar las comidas | chapiwer | luruyeigu aigini | gastronomy | plun auhni piapiakra | sira katahler | diukna satni | ||
| GATEAR Andar a gatas | pukruma’r | awariha | crawl | kuasaya | tapehwa | wilihnin | colcoló | |
| GATILLO Mecanismo que acciona una arma de fuego | xajrtochti’ | tadûha bisiledu | trigger | raks | awatuhta | arakbus tun | ||
| GATO Felino doméstico | mis | mesu | cat | missi | pus | mistoh | mitsi | mista |
| GAVILÁN Ave rapaz | mwan | garun | sparrowhawk | tau | yakal | toh toh sukuhta | yakal | tsjinquiy |
| GAVIOTA Ave marina | tiw | dunuru ahamahatu laru beya | gull | daiwan knawira krikam | kwas take chata | plipli | ||
| GAY Homosexual | ixiksuy | magusi | gay | kudson waidna / diara taya | kutsung | |||
| GEL Materia gelatinosa | badibaditi | gel | tawa batanka / wantawa yukaika | ilatina | ||||
| GEMELO Hermanos nacidos al mismo tiempo | cha’cha’ / kwach | aubaü | twin | sutki | bokin | sutki | ||
| GEMIR Sollozar | ahugühani | moan | yukyuk ini ba / dira tala mapara yula ba | oniwahna | binni | |||
| GENDARME Policía | ajkojk | súdara | gendarme | polis / upla kiamka nani | suku muih as | |||
| GENERADOR Aparato para generar energía eléctrica | uchek’ajkir | lagai igemeri | generator | misin ingni yabiba | pawa yamwi | |||
| GENERAL Común | tunorir | ligiragubarigu | general | sut / tak | kalpak papat | |||
| GENERAR Engendrar | ichiga lubuña | generate | paskanka raya kum | chiratawehru | bankaua nin | |||
| GÉNERO Tela | b’ujk | gamisa | cloth | diara satka kumi | asna | |||
| GENEROSO Dadivoso | ajkunarir | araidati | generous | help mamunra | enishkwa | yamni | ||
| GENIAL Extraordinario | imb’utz | wuguri chamuti | great / brilliant | daukanka pain kum | sateteh ken | kasak yamni | ||
| GENIO Persona genial | ajimb’utz | chamuti | genius | upla daukanka ba | muih yasmni | |||
| GENITAL Órgano sexual | b’us | ugu | genital | wa saka | dinbalna | |||
| GENOCIDIO Masacre | mab’anb’anir | afarahani | genocide | tawan kun tikayaba | imukna | |||
| GENTE Personas | pak’ab’ | gürigia / mutu | people | upla | pesh | muih | ||
| GENTÍO Mucha gente | pak’ab’ob’ | bürubun / gürigia / pailabu gürigia | crowd | kuara tara | pesh peri | muih mahni | ||
| GERANIO Planta de jardín | fuluri waiti iñeliti | geranium | tangni kalatka karna ta bri yaya warkaba | tangni | ||||
| GERENTE Persona que dirige | ajjorir | abuti lidan wadagúmanu | manager | lalah pakaya aslika takan lalka | kaluduhna tatuna | |||
| GERMEN Microbio | iñanaü | germ | slaunka | atruña | mikrubiu | |||
| GERMINAR Comenzar la evolución de una semilla | ch’i’r | gayure | germinate | sauhmuk urwanka | truna | minik ûswi | ||
| GESTACIÓN Desarrollo del óvulo fecundado | dagañun | gestation | tukta mairin playara aipaswanka | yamwi barakwi | ||||
| GESTIÓN Diligencia | sajkun | ariyahani | paperwork | asla takanka ta briba war takiba | proh | walwi yamwi | ||
| GESTO Expresión | warer | marialon | gesture | wan una yukbanka | muinh yamwi | |||
| GIGANTE Enorme | nojwinik | higândei | giant | upla tara | pesh akah | muih nuhni / ikaqnti | tsets | |
| GIMNASIA Ejercicio | hingí | gymnastics | eksasais daukaya | ihirsisiu | ||||
| GIMNASIO Lugar para hacer gimnasia | lun hingí | gymnasium / gym | eksasais pulaya watla | imasiu plisni | ||||
| GIRA Viaje | sutur | waríyasu | trip | impakanka | wirwi | |||
| GIRAR Dar vueltas | xoyb’ir | agaradaguwa | rotate / to spin | wilbi lakaya | tawrahka | wiryaklawi | ||
| GIRO Dinero que se gira | sutrema | sensu aunahauti | bank draft | lalah blikka waya | tawrahk | lalah pamwi | ||
| GLOBO Cuerpo esférico | worik | luti gararati | globe / balloon | krukma paskanka kum | glubu | |||
| GLÓBULO Célula de la sangre | lederagun gitaü | blood cell / corpuscle | wan tallia pliska | â awsni | ||||
| GLORIA Fama | imb’tzir | subudiwatu | glory | prana | patishta chuña | aliluya | ||
| GLOTÓN Que come mucho | sya’new’ | haliluati | greedy | bila maihsira | unhweka ehwa | sulh sulh | ||
| GLUCOSA Azúcar | chab’ | sugara lidan hitau | glucose | uva damni | pêhwa aprewa | sukar | ||
| GLÚTEO Nalga | suy | edei / arigieti | gluteus | klata bunka | kuch | tumin bunh | ||
| GOBERNACIÓN Lugar donde despacha el gobernador | gumadi | government | tasba piska kum manits muniba | gubirnaciun | ||||
| GOBERNADOR Que gobierna un territorio | ajnukajk’anpar | agumadihati | governor | tasba lalka kum | sau tunun | |||
| GOBERNANTE Mandatario | nukajkánpa’r | gumadima | governor | kantri ul tabrabrira | asahtah atonna | bas yamwi | ||
| GOBERNAR Mandar | warajk’anpa’r | agumadihani | govern | kuntri tabriya | bas yamnin | |||
| GOBIERNO Conjunto de los ministros | ajjorir | uwari | government | gabamait | asahta uya | gabanint muih balna | ||
| GOL Anotación en fútbol | ochwar | agañairuni | goal | gol | gul ana | |||
| GOLETA Embarcación con velas | nojko | ugunai | schooner | sail lakankla | sail buhwi | |||
| GOLFO Mar que se interna en la tierra | dabuti | gulf | plis glukia kum | kabu sau yak birna | ||||
| GOLONDRINA Ave negra | dunuru | swallow | plipli | kuas | mukurus | |||
| GOLOSINA Manjar agradable | aigaraguni | candy / delicacy | plun sirpi nani | misin wasni | ||||
| GOLPEAR Dar golpes | jatz’b’ir | abuleseira | bunp / knock | prukaya | bawi | |||
| GOMA Sustancia adherente | tabadileha | glue | blas | Brih | birnindin | |||
| GORDO Obeso | nojram | dibuneti | fat | uva batana | Tamukti | salani | ||
| GORILA Primate | max | megu wairiti | gorilla | urus | urus ku awa chahta | gurila | ||
| GORRA Prenda para la cabeza sin ala | jorbb’ujk | bunedu | hat / cap | kiapud | sah | kiaput | nay’osopj | |
| GORRIÓN Ave pequeña | tzunun | yürüdü | sparrow | tininiska | mis | rumsik | p’ustunúm | |
| GOTA Glóbulo de líquido | pixja’ | lédedehanti | drop | li tahwanka | bak | tahwi | tsyosa | |
| GOTERA Gota que cae intermitentemente en el interior de un espacio techado | k’axija’ | édedehanti | leak | untika ailal tahwisa | bakta | tahnin | ts’syosa | |
| GOZAR Disfrutar | kajyer | áhurarai | enjoy | lilla briaya | lilia dunin | |||
| GRACIOSO Que actúa con gracia | fônîti | graceful | pain wataiki ba | yakisdayang | ||||
| GRADA Escalón | wantab’ib’ | kalera | step | teps / minamangkaika | sakratapak | tips | ||
| GRADO Nivel escolar | jab’kanwa’r | awânseni / guradu | grade | kul luwi waya lâka ba | twe | kurih as / bû | ’as yos | |
| GRADUACIÓN Ceremonia en que se obtienen los diplomas | k’ab’ajsekanwa’r | eresibihani | graduation | skul snata lilliaka | graduar kalahwi | |||
| GRÁFICO Dibujo | adibuhani | graphic | lukanka kum mark muni marikiba | wayani | ||||
| GRAGEA Pastilla | pili | sugar-coated pill | pils puarara sugar yukan | pils | ||||
| GRAMÁTICA Normas de un lenguaje | furendei lun aburuhani luma alirihani | grammar | twisa tihura aisanka | tu lâ ni | ||||
| GRAMO Medida de peso | musu ihuru | gram | diara ma sirpi kum | gramu | ||||
| GRANDE De gran tamaño | nukta | wairiti | big / large | puguina | tara | akah | nuhni | |
| GRANERO Lugar para guardar granos | bagadira | barn | saumuk auhbaya pliska | katora achâha | di minikapaknin pani | |||
| GRANIZAR Caer de granizo | b’atres | adera wagudei duna | hail | ais laya ahwiba / ais laya awiba | asowa pesh | barhnin | lüpj | |
| GRANIZO Granos de hielo que descienden con la lluvia | b’at | duna dereguati / yelu | hail | granizo | lî klaswan | asowa | was lawi | |
| GRANJA Lugar para criar animales domésticos | ch’i’rak’ach | haba ibiñani | farm | dauwan tim briaya watla | tingla sahnin plismni | |||
| GRANO Semilla de cereal | u’t | lila awasi / lila ri | grain | plun ma kum | awah | minik | ||
| GRAPA Pieza metálica en forma de U | gürabun dahiti | staple | samaika napa kum | grapaha | grapa | |||
| GRASA Sustancia adiposa | agulei | fat / grease | daiwan batanka yus munras ba | tamukti | sibu | |||
| GRATIS Sin pago | b’antaka | malugûnti | free | frisand | bakapuh | prisant | ||
| GRAVA Piedrecillas | cherentun | dubudubu | gravel | walpa lupia | kauhmak | |||
| GRAVEDAD Estado delicado de un enfermo | mukir | linarime sandi | seriousness | umguag caravelaina | siknis suapan | siknis ki | ||
| GREMIO Gente organizada | morwarir | anigu | guild | ta uplika kraudka | muih kau uduhna | |||
| GRIETA Hendidura | jekb’un | lafaünchun | crack | piska baiwanka | atapak | sahna | ||
| GRILLO Insecto | jererem | sidigiri | cricket | tukbring | iris | warat | tüwüwa | |
| GRINGO Norteamericano | kaxlan | merigein | foreigner | miriki | kamasa | miriki | ||
| GRIPE Enfermedad con catarro | sijm | yedunuti | flu | esta güia olonshiti | siahka siknis | uk | uhdana | |
| GRIS Color | sakpwen / b’oron | buruwati | grey | pupudni kaladka | sakwa | puputni | ||
| GRITAR Levantar la voz | arwa’r | awaragua / arencha | shout / to scream | kisbaya | wah | sarahnin | ||
| GROSERO Descortés | ajatzb’ir | fûndeti | gross / rude | sasaukra | warkwa ishta | dutni awi | ||
| GRÚA Máquina para levantar peso con un brazo giratorio | durugu heretu | tow truck / crane | misi diara wirha bukaika | misin tihini dulawi | ||||
| GRUESO Corpulento | impin | garanati | thick | yahpa | chuk chukta | nuhni | p’omp’ím | |
| GRUPO Conjunto de seres | ko’ra | aundaruni | group | dakni kum | wris | muih | ||
| GUACAMAYA Ave prensora de vivos colores | dunuru gibeti tewegerun | macaw | eguasira | afu | kahwa | au | ||
| GUANTE Prenda que se adapta a la mano | lidaü úhabu | glove | mihta dinkaika | wanti | ||||
| GUARDA BOSQUE Que protege el bosque | chojb’antyob’ | agonigihati dabiyara | forester / ranger | dus main kakaira | aroh tapak chanah | pan pas maitalyang | ||
| GUARDARROPA Armario para guardar ropa | taraidaha daüguaü | cloakroom | kuala mankaika | iñah unkatichka | asna paknin plisni | |||
| GUARDERÍA Establecimiento para el cuidado de los niños | haba irahüñun ñuburigiña | day nursery | tuktan main kaikaya watla | walabis û ni | ||||
| GUARDIA Custodia | ajkok | agonigihati | guard | soldajo | árkatiwã ishta | wardia | ||
| GUARDIÁN Persona que cuida algo | ajkorpesyaj | pânâ aunigirutibu | guardian / keeper | wadsman | árkatiwã ishta | main talyang | ||
| GUERRA Lucha armada entre naciones o partidos | jatzb’irjujrib’ | éreguni / wuribu | war | aiklabanka / war | anuk | waryamwi sau uk karak | ||
| GUERRILLA Grupo de personas armadas no pertenecientes al ejército | morpak’ab’jujrib’ | awuribuhani | guerilla warfare / guerilla band | war aiklaklabra | anukta | muih wark kalbau yang | ||
| GUERRILLERO Miembro de una guerrilla | pak’ab’ jujrib’ | awuribuhati | guerilla / warrior | war uplika membar kum | anuktaler | kalbauyang | ||
| GUÍA Persona que dirige | ajjirseyaj | ichaharinati | guide | ta uplika / wauhtaya klakaikaba | tatuna | lipünt’a | ||
| GUISADO Guiso preparado con salsa | chich’b’ir | asuriduwaguni | stew | suabni kiskan | awis | kiswi yamna | ||
| GUISANTE Semilla comestible | ajchich’ma | gürebí | pea | piaya dusa ma | awishka | minik kaswa | ||
| GUISAR Preparar los manjares al fuego | chich’mar | asuriduaguwa | cook / to stew | laika wal kiskan | awis | kuh yak kisnin | ||
| GUISO Manjar guisado | chich’res | gisau | stew / cooked dish | ai laika wal kiskan | brak | kistayang | ||
| GUITARRA Instrumento musical de seis cuerdas | lab’ | gidara | guitar | awa six / tramhtram | kitara | quinca | ||
| GUSANO Animal invertebrado de forma alargada | u’b’i’n | hewerau | worm | zuhoro | liwa | wih | babil | ts’ijiy |
| GUSTAR Agradar | ma’ki | insieda | like / to taste | laik kaikaya | entahtish | wâtki | ||
| GUSTO Placer | o’sre | hinsiñe | taste / likeness | laik kaikan | ehtah | yamni ki | ||
| HABER Ocurrir | ayan | susereti | occur / happen | taki ba | chuâ | di kalahna | ||
| HABICHUELA Frijol | ch’okb’u’r | aifi ñulugili | string bean | bins siakni | sak saka | bins kuhnibil | ||
| HÁBIL Dispuesto | wakche | hemeniti | skilful | wilinkira | unwary | wilin ki | ||
| HABILIDAD Cualidad de hábil | ajwakche | hemini | skill | wilin daukaya lan ba | isti di yamyang | |||
| HABILITAR Hacer hábil | a’b’tz’ar | ehemenigüda | entitle / to make available | wilin paskaya | isti di yamnin | |||
| HABITACIÓN Espacio limitado por paredes | waynib’otot | sonburu | room / bedroom | utla bila | kaoas | pirin balna | ||
| HABITANTE Persona que habita en un lugar | ajturer | erederutiña ñein | inhabitant | plis kumira uplika nani | pesh kaha cherî | pa as yak muih bangki | ||
| HABLA Lenguaje | ojron | dimurei | speech | yabty bila aisanka | kapach | tu yulwi | ||
| HABLAR Comunicar con palabras | ojroner | adimureha / ayanuha / adimureha | speak / to talk | molguin | pana pana aisaya | kapachka | yulbawi | velé |
| HACENDADO Dueño de hacienda | ajtumin | labureme bagasuagai | landowner / landed | bib ailal dawanka | wakach akawa | turuh kira | ||
| HACER Producir | cheyaj | aduguni | do | daukaya | ka | di yaknin | ||
| HACHA Instrumento para hender | harawa | axe | yagua | ahsa | sorwa | ki | jam | |
| HACIA Determina la dirección del movimiento | yaja’ | ñeinhi | towards | bahara | danh yamwa | |||
| HACIENDA Finca agrícola | ko’ra wakaxob’ | muna lidan bagasuagai | country estate / ranch | bib main kaiki kiambka | wakachta | dahnin plisni | ||
| HALAGAR Dar muestra de afecto | tzayjres | agundaraguda / ichiga igundani | flatter | latwan laka daukanka ni madikaya | lilia yakisdi | |||
| HALAR Tirar | juru | achawara | pull | aubaya | i | murnin / rumnin | le locjoc’j | |
| HAMACA Red que se cuelga por las extremidades y sirve de cama | ab’ | ügüraü | hammock | sela | silmika | unwa | wah bakna | |
| HAMBRE Gran necesidad de comer | jaytz’a’r | ilamaü | hunger | plun dauksa | uwa | yuhni | vecj nipüi | |
| HAMBRIENTO Que tiene hambre | ajjaytz’a’r | lamati | hungry / starving<¿ | ei corquin shaiuna | plun piras sa | uwako | yuh kalawi | |
| HARAGÁN Que no le gusta trabajar | akoyir | maguwalitu | laze / slugish / loafer | srinwankira | apako | baskiwah | ||
| HARINA Polvo que resulta de la molienda de algunas semillas | tanlun | fuluwaru | flour | plawar | Harinaha | plawar | ’üy üy | |
| HASTA Expresa el término del cual no se pasa | este | daga ñein | until / till / as far as | baha kat | akat | |||
| HEBILLA Pieza metálica para ajustar la correa | lichügü beliti | buckle | bilk lal | yatika | bilk tunun | |||
| HECHICERO Brujo | ajb’a’x | gabiñarahati | wizard | bruju | wihha | bruhu | ||
| HECHIZO Conjuro | b’a’x | abiñaraugülein | spell | upla mihta sikniska | ka a | saikira | ||
| HEDOR Mal olor | b’okna’r | ingini | stench / stink | kia saura | awih | wayan dutni | ||
| HEGEMONÍA Supremacía | uwariguni | hegemony | upla purara kau tara ba | lalahkaira balna | ||||
| HELADA Frialdad destiempo | sisarna | dilitu | cold | kauhla | senwa | san ni | ||
| HELECHO Planta de hojas compuestas | hiduru lidantú lamuñan | fern | yamara | repollo wahya | di basta basni rarahni | |||
| HÉLICE Palas que giran alrededor de un eje y producen una fuerza | gararati lidan ligirugun katai | propeller / helix | misin wilwaika | lawan | ||||
| HEMBRA Animal de sexo femenino | ixik | hiñaru / wuri | female | daiwan mairin | pacha | tinglau yal | ||
| HEMIPLEJIA Parálisis de la mitad del cuerpo | karampu | hemiplegia | wina bakrik ptuwa ba | sangka dawi | ||||
| HEMISFERIO Mitad de la esfera celeste | lamidan ubau | hemisphere | kasbrika bakrik kum | ki sang papas bah | ||||
| HEMORRAGIA Flujo de sangre | lokerch’ich’ | eseñeihani | hemorrhage | tala plapanka | uri pak | â rumwi | ||
| HENDIR Hacer una hendidura | tajchpa’r | afaüncha | cleave / to slit | pauta baikaya | kraj | sahnin | ||
| HERBICIDA Veneno para las malezas | larani hiduru | weed-killer / herbicide | tui ikaya saika | katru amaska | puisin wasni | |||
| HERBÍVORO Que se alimenta de hierbas | hibisaü | herbivorous | dus wahya papira | katru atah | tiriski kasyang | |||
| HEREDAR Suceder en los bienes | ajk’un | galagante | inherit | frapaty briaya | kalawi daunin | |||
| HEREJÍA Doctrina contraria a los del dogma de la iglesia | kansenajk’inar | barünaun tun ligilisi | heresy | mapara instruksanka kum | kulnin sat uk | |||
| HERIDA Rotura hecha en el cuerpo | chek | biti | wound | winara klakwanka | taskas | pilaun | ||
| HERIR Dar un golpe que dañe al organismo | chekir | ibaragua | wound | klakaya | tas | dalan kalana | ||
| HERMANO Nacido de los mismos padres | ijta’n | nati / namule / nibugaña | brother | yogüe tagju (masc. mayor), seya ruscu (masc. menor), pela tagüshi (fem. mayor), tuntu rusco (fem. menor) | muihka | arki | wahaini | |
| HERMOSO Dotado de hermosura | imb’utz uwirna | wendeti | beautiful | painkira | Ennatis | yaksihni | ||
| HÉROE Varón ilustre por sus hazañas | ajk’ek’wa’r | abuti | hero | daukanka pain waidnika kum | muih nuhni dauna | |||
| HERRADURA Hierro que se clava en los cascos de la caballería | xanab’chij | lubâri lugudirugu gabayu | horseshoe | asas minara ayan magkiba | silak | |||
| HERRAMIENTA Instrumento de trabajo | t’ak’inir | tulu | tool | tuls nani | wark din | |||
| HERRAR Poner herraduras | atampura animalu | brand | ban ankaya | brang buswi / birwi | ||||
| HERRERO El que labra el hierro | aduguti gurabu | blacksmith | ayan nauki papaskra | wayar yamyang | ||||
| HERRUMBRE Orín | ab’ich | iñei | rust / mildew | iska | usuwi,nin | |||
| HERVIR Moverse agitadamente un líquido al someterlo al fuego | ojmay | ahura haguda | boil | guaz cuzta onguiyu (agua) | labta daukaya | tuh | lahnin | |
| HIDRATAR Restituir el agua perdida | ayenk’ek’o | agidarai umagürabu | hydrate | ailaya tiwan ba kli mancaya | suiru kalanin | |||
| HIEL Bilis | yel | lifigiñe | bile / gall | tahpla | a peh | din dam / pira | ||
| HIELO Agua solidificada por el frío | b’atres | duna dereguati | ice | hielo | ais | senwa | paransa | |
| HIERBA Maleza | tzakte’ | hiduru | grass / herb | twi | katruh | di basta | tsu tsj’üsüs | |
| HIERRO Metal gris | t’ak’in | gurabu | iron | ayan | wayar puputni | |||
| HÍGADO Órgano abdominal | xemem | ubanau | liver | auya | ahrah | isning | ||
| HIGIENE Parte de la medicina que trata de los medios de conservar la salud | sajpin | harumani | hygiene | klin lâka / kwah / luhpia / diara lainra mankaya ba | asuk aren | ani minik | salá | |
| HIGO Fruto de la higuera | bagugu | fig | kuah ma | ani minik | sepe’el | |||
| HIJO Persona o animal respecto de sus padres | unen | isani | son / child | umishu (m) -upesha (f) | luhpa waidna | aye | walambis | jatjam |
| HILERA Personas o cosas situadas en fila | tz’ojnok’tir | íli / afileihani | row | trid | tar | runiyak | ||
| HILO Cuerpo muy delgado y flexible de material textil | tz’ojnok’ | iraü | thread | kualara mamanka | sasakas | trit | jilo | |
| HILVANAR Hacer hilvanes | adifilera | stitch | mamaia | salainin | ||||
| HIMEN Membrana de la vagina | iñürü | hymen | tiara pamni / tuktan mairin kau waikina aisaras mulka | mimin | ||||
| HINCHAZÓN Efecto de hincharse | sampa’r | luti | swelling | puskanka | poh | banhna | sit’ünt’ünü | |
| HIPO Serie de espasmos respiratorios | ahüdühani | hiccup | lama sukudbanka | yu kuk | sibakwi | |||
| HIPÓCRITA Que tiene hipocresía | ajmerex | bian tigibu | hypocrite | upla mawan wal briba | kasahta | dangkat yulyang | ||
| HISPÁNICO Procedente de España | ajkaxlan | isibañulu | hispanic | españa wina | españa kaupak | |||
| HISTORIA Exposición sistemática de los acontecimientos dignos de memoria | numerir | uganu | history | wan almuka sturka | kaya | umani yulni | ||
| HOCICO Parte de la cabeza de algunos animales en que están la boca y la nariz | toch | ligibu aunli | snout / mouth | daiwan una | pesh wakwa atensa | tunu / ningnitak / tinpas | ||
| HOGAR Casa | otot | ubiñein | home | thau | utla | kao pesherña | û | |
| HOJA Órgano en forma de lámina de los vegetales | yopor | ubanaü | leaf | guala | dus wahya | aja | wi balna | yuni |
| HOJALATA Lámina de hierro | t’ak’in t’ak’in | singi | tin-plate | ayan wahya | pan wini | |||
| HOJARASCA Conjunto de hojas caídas de los árboles | yoporb’ir | ubanaü saühali | dead leaves / fallen leaves | dus wahya kawan ba | peha tapak | wî kusulana | ||
| HOLLÍN Sustancia grasienta y negra depositada por el humo | xoj | iribe | soot | ami truswan | hollinha | wayau | ||
| HOMBRE Individuo de la especie humana | winik | wuguri / eyeri | man | emeshi | waidna | muih al | yom | |
| HOMBRO Parte superior lateral del tronco | kejreb’ | egei | shoulder | shelin | pahpaya | hombroha | salaaahni | |
| HOMENAJE Acto público en honor a una persona | k’ab’ajsen | aritaguagulei | homage / tribute | uplara mayunra kum | alasn yamwi kalawi | |||
| HOMICIDA Que ocasiona la muerte a una persona | ajchansen | gafarahati | homicidal | uplara ikan | pesh amasta | ina,wi | ||
| HOMOLOGAR Igualar | inxojtir | kai bugia / kai ligia / bibe | make equivalent | wal baku daukaya | lawi talwi | |||
| HOMOSEXUAL Que practica la homosexualidad | ixiksuy | magusi | homosexual | waidna aitahkia wal briaya lâka | al / yal | |||
| HONDO Profundo | jamb’ajr | kuliliti | deep | oribuy | tiju | uruh | tuhni | campwila |
| HONESTIDAD Decoro | yajk’akorb’ir | garusâti | honesty | suhnu lâka | lâ kat sak ki | |||
| HONESTO Decente | ajyajk’ajkorb’ir | garusanti / mañawariti | honest | suhnu iwanka | lâkatki | |||
| HONGO Planta parásita sin clorofila | sakcho’ | lubunidir mafuya | mushroom | wan taya sukwan | batak batak | ungus | ||
| HONOR Virtud | k’ab’ajsen | gareseruni | honour | rispik kira | lâ kat | |||
| HONRADEZ Cualidad de honrado | erachirnar | gafiñewati luagu | honesty / uprightness | kasak tankara iwaya | kasak | |||
| HORA Vigésima cuarta parte del día | ora | dan luragu weyu | hour | awar | a ikas | ma pisni as | ||
| HORARIO Relación de actividades según cada hora | lidanti dan | schedule | wark bani daukaya taimka | a cha a | awarni | |||
| HORIZONTAL Paralelo al horizonte | laini raunguti | horizontal | tasba lainkaba | naini sait | ||||
| HORMIGA Insecto que vive en colonias | xinich | harü | ant | sizí | papu | kiki | lacasay | |
| HORMIGUERO Sitio donde se recluyen las hormigas | xinichob’ | hadibu harü | anthill / ant nest | papu watla | tasuk tapak | kiki ûn | ||
| HORNEAR Meter en el horno | ajk’ajb’or | luragarigu eregigi | bake | wina ankaya | unha | busnin | ||
| HORNILLA Fogón | ch’ujb’en | liyumulugu eregigi | chamber in a kitchen oven | ankaya kupuska | sira tuha | kuhun | ||
| HORNO Aparato para hornear | k’ajb’or | asürahagülei | oven | ankaya misinka | kaunha | urnu | ||
| HORROR Sentimiento de repulsión causado por algo terrible | mab’anb’anir | hanufunaü | horror / terror | ull saura | dutni kal kulawi | |||
| HORTALIZA Planta comestible cultivada en la huerta | karir | tin nadü büdürüburitu | vegetable | plun mankan pinska | ortalizaha | kasnindin | ||
| HOSPEDAR Alojar en casa | turuwaynib’ | apusaraha | host / to lodge | utla ta yabaya | pesh teskra oker | kaminin û ni | ||
| HOSPITAL Establecimiento en que se curan enfermos | turertz’akoner | luban aturadi | hospital | haspital | pesh chanako | sikns û ni | ||
| HOSTIL Enemigo | ajk’ijnar | agani | hostile | waihla | wainhla | sülütj | ||
| HOY En este día | kone’r | uguñe | today | mattia | naiwa | ikatah | war mani akat | |
| HOYO Agujero redondo | che’n | huyu / hurenti | hole | unta krukma | atapak | sulinh | ||
| HUECO Concavidad vacía | che’n | chigati | hollow | coto | pliska inhty kum | atapak | sulihni | |
| HUELGA Paro laboral hecha por los obreros | tz’oji | edegehetiña | strike | upla kuhbanka gabait mapara takiba | ta lapakwi ramhni yulwi | |||
| HUÉRFANO Menor sin padres | menor / ma’yantatob’ | meteñuti | orphan | moto | rau | ye atus akachitus | warau | |
| HUERTO Lugar en que se plantan verduras | ichari lun nadü büdürüti | orchard | blun manki daki pliska | huertoha | di dahna | |||
| HUESO Pieza dura parte del esqueleto | b’ak | abû | bone | seig | dusa | apaña | wakal | |
| HUEVO Concreción oval que contiene una célula fecundada puesta por un ave | ku’m | gâñê | egg | shali | klawira mahbra | ponoh | suman | pejéy |
| HUIR Escapar | putz’we’n | anuruni | escape / to run | plapaya | troh | kirinin | tys’equenes | |
| HULE Caucho o goma elástica | chawachawati | rubber | tasa | huleha | tas | lolkocjocja | ||
| HUMANIDAD Género humano | pak’ab’ir | mutu | humanity | upla nani | peshrapar | muih balna | ||
| HUMANO Persona | pak’ab’ | gürigia | human | upla | peshrapar | muih | ||
| HUMEDAD Impregnación de agua | tz’u’tz’u’ | idüdü | dampness | buswan | moh moh | suihni | ||
| HUMILDAD Ausencia de orgullo | kunkunerir | gudemegu / mapantani / manâgi ûnguaü | humbleness | tara pulan luhwa | pesh en ishkua | minikun | ||
| HUMILLAR Hacer perder el orgullo | ma’chacher | abusirigarigüda / abuluchaguragüragüda / ichiga busisi | humiliate / to humble | tara pulan lâka swiaya | árkatiwã achâah | kalmakunnin | ||
| HUMO Gas que desprende de la combustión | b’utz’ | gumuleli | smoke | kiasma | awas | gas wayauni | mus | |
| HUMOR Disposición de ánimo | tzajyer | amurigesei | humour | rakaya sturka | pesh au | kalawakidi | mus | |
| HUNDIR Meter en lo hondo | lopo | abuluchagüda | sink | taibi ruhkaya | toh tonch | tuhni yak ding anin | ||
| HURACÁN Viento muy impetuoso | nukik’ar | beberidi | hurricane | prary | ompish uya | wing bawi | ||
| HURGAR Remover una cosa con los dedos | pukseyaj | achuguha igirugu | pick / to stir | kurbaya | aka or | ting karak urhnin | ||
| HURTAR Robar | xujch’ir | iweruha / iwaruha / iwaruhani | pinch / to steal / to rob | implikaya | kaitish | malnin | ||
| IDEA Representación mental | b’ijnun | saminaün | idea | lukanka | ámench- | kulna as | nola | |
| IDEAL Modelo de perfección | imb’utzir | ligiaguti / iná ligia | ideal | kasak pali | amench enña | yamni | jin nola | |
| IDENTIDAD Identificación | ujuna’rnik’ab’a | le bugiyabai | identity | tareta | wayani | pajal sinuicj | ||
| IDENTIFICAR Reconocer | kojtorer | subudiwali | identify | sek munaya | talyakwi | neas sinucj | ||
| IDIOMA Lengua de un país | ojoroner | nechanu dimurei | language | yabty bila | ñáhas | tû | ntin | |
| IDIOTA Tonto | merex | ibidirauga taru / lumachu âu | idiot | krisy / lal saura | sinskas | |||
| IDIOTEZ Tontería | mereznir | libidianigan au | idiotness | krisy lâka | di awaski | |||
| ÍDOLO Figura de falsa deidad | mab’ab’an | hasandun | idol | lilka paskan dawanka | pesh as kíhru kuk naskayo | aidul lani | ||
| IDÓNEO Adecuado | k’eparimb’utz | ligiabai | suitable | fren kasak | witinki | |||
| IGLESIA Templo cristiano | k’ub’otot | ligilisi | church | zers | prias û ni | |||
| IGNORANCIA Falta de instrucción | matukuna’ta | lumachun au abidiaguati lûgua | ignorance | tanka briras | ĩ arírtũ | tuntu | ma sele pjacj | |
| IGNORAR No tener en cuenta | mana’ta | libidiñen | ignore | kasak kulkras | arístuá | dis kal kulnin | ma nola pyala | |
| IGUAL De la misma condición | inxojt | kai ligira / ligira meme / libe | equal | wal baku | albu papat | |||
| IGUALDAD Condición de igual | inxojtir | bagülâgu / úwaraü / aban abu | equality | wal baku dukia | papatni | nin piyá nolá | ||
| IGUANA Reptil con cresta en el dorso | yaxaxjuj | wayamaga | iguana | kakamuk | kama | |||
| ILEGAL Contrario a la ley | najtir | gudûbanu | illegal | la apia | lâ kaupak pirin yak | |||
| ILEGALIDAD Acto que no se ajusta a la ley | mab’anb’anir | gudurubanuduwaü | unlawful | la apia daukaya | lâ akt awaski | |||
| ILESO Sin lesiones | imb’utz imb’utz | nakafuti | unhurt | kriuras ba | en apás | dalan dis | ||
| ILIMITADO Que no tiene límite | irik’aparir | mebêti | unlimited | klata apu | únwékatáh | limit dis | ||
| ILÓGICO Que no tiene lógica | matuk’ab’ijnwa’r | mafiñeruwati | illogical | tankas | kapat aws | |||
| ILUMINAR Alumbrar | janch’aknes | aduranguragüdüni | illuminate | ingni daukaya | ech | yunin | ||
| ILUSIÓN Esperanza | osrenb’utz | ayumahani | illusion | laik brinka | ahraritish | ispiransa | ’üsüs najas | |
| ILUSTRAR Instruir | irseyaj | adiduhani | illustrate | lilka wal prakayaya ba | smalknin | yustapj | ||
| ILUSTRE Insigne, célebre | ajcheyaj | uwadigirali kai ligia | illustrious | upla tara kulkanka kum | talyang | |||
| IMAGEN Representación visual de algo | me’yn | iyáwadi | image | lilka | akarwa | wayani | jin justa | |
| IMAGINAR Representa mentalmente | b’ijnusyajir | adiginahani | imagine | laki kaikaya | amenh | pat karangki | nin jin | |
| IMÁN Sustancia que atrae al hierro | sirudunati | magnet | iman | brik | imang | potsilü’ü | ||
| IMITAR Hacer una cosa a semejanza de otra | kanin | abahüdahani | imitate | nahta lukaya | akáwár | yalia atnin | napj jin liji | |
| IMPACIENCIAS in paciencia | mak’ojkonir | matîhadi / matenpâni | impatience | bila kaikras | awaktu | pasinsia dis | püs nin lije | |
| IMPACIENTAR Perder la paciencia | k’ijna’r | durumadai | irritate | bila kaikras kaya | kaltuihwi | |||
| IMPACTO Choque violento | lamisêlu | impact | spiridra prukanka | néhkíwa | kal sakna / tuihna | cya tji’aca | ||
| IMPAR Que no tiene par | b’ancha’kojt | marubani | odd | maya kumi | parni dis | mas campa | ||
| IMPEDIDO Que no puede usar sus miembros | suturb’aker | danimâti / maustaunti | disabled | dakbi sakan | kahwa | |||
| IMPEDIR Estorbar | cha’cher | adadaha | prevent | dakbaya | isturbu | ma nin lat’iji | ||
| IMPENETRABLE De imposible penetración | iryosen | mebelueiti | impenetratable | sip dimras | tôhkápártû | sip kawas | wama temé | |
| IMPERDONABLE Que no se puede perdonar | ma’korpesyaj | meféuduníwati | unforgivable | sip patin munras | pertonahkitu | padin yamwaski | ma nin jele t’as | |
| IMPERFECTO Falto de perfección | maja’ximbútz | küringüda | imperfect | kasak apia | yamni awaski | ma ’üsü liji | ||
| IMPERMEABLE Que no deja pasar el agua | makar | maburuchaguaditi | waterproof | sip klauhras | was bayakwaski | |||
| IMPERSONAL Que no se aplica a persona alguna | mama bumageti / mama baubageti | impersonal | yakan dukia | alas | ||||
| ÍMPETU Fuerza | k’ek’war | éregu / tau tara | momentum | pasa tara | parasni | |||
| IMPLACABLE Que nos puede calmar | masusêti | relentless | sip daskras | sip yamni kalwas | ||||
| IMPLICAR Enredar | tzoktz’ar | ácharuni lidaun chauchau madûga | implicate | tanka ba | artuk | miks yamwi | ||
| IMPLORAR Rogar con vehemencia | k’ajtin | ebegira | implore | mayunanka | akohsãtuki akapẽwẽ | pabur yulnin | ||
| IMPONER Poner castigo | ajkun | aungura / tau tara | impose | pura prakaya | pat kalanin | ma lejay jipj | ||
| IMPORTANTE Que tiene importancia | imb’utzir | le ligiraguti | important | nidka tara | kulni kalawa kidi | |||
| IMPOSIBLE Difícil de que suceda | imatran | siñati | impossible | sip daukaya tanka apu | inkêrina | sipawas | ma polel lejay | |
| IMPOSTOR Que engaña con apariencia de verdad | ajmajres | heretabua | impostor | la mapara tatakra | ẽkaáatuk | ramh pitni | ||
| IMPOTENCIA Sin fuerza | b’ank’ek’o | mereni / medereni | impotence | karnika tiwan | artapúnuã | paun dis | ||
| IMPOTENTE Que carece de fuerzas | ajb’ank’ek’o | manunhali | impotent | karnikas | paun ni dis | |||
| IMPREGNAR Empapar | tz’amay | abûchaguagüdüni / bûgua líheme libiñe tau ladaüragun | impregnate | kuala li utwaya | un atnin | ona nyucj | ||
| IMPRESIONAR Conmover | tza’yerb’ir | lawáidun banigi lau aban katai | impress | uplara nakara marikaya | lilia | |||
| IMPRODUCTIVO Que no produce | maja’ximb’utz | mesériwinti / malatani / mauniti | unproductive | sip paskras | kâtárapástû | minik yakwas | ||
| IMPROVISAR Hacer una cosa sin preparación alguna | b’ajxanir | afureseha / lau rofun | improvise | ridi takras daukaya | kapartipi kapár | minipis | ||
| IMPRUDENCIA Falta de prudencia | irimb’utzir | itarânigi / masuserani | recklessness | sins apu takan | lâ kat awaski | |||
| IMPUESTO Cantidad que se paga al Estado en relación con los bienes que se poseen | twa’nib’ | fayeiti lun ûwai luagu awanseruni le ladügübai agáiraü | tax | biuty mana aibapaya | impuistu | |||
| IMPULSAR Impeler | k’ech’enu’t | inchahagani | impulse | diara kum daukaya tabaikaya ba | yulnin kalpak | |||
| IMPULSO Acción y efecto de impeler | k’ech’u’t | bauchun buaugua | impulse | tabaikayaba | ahkakituk | tuknin | ||
| INACCESIBLE Sin acceso | imanumse | herenguti / dereneti | inaccesible | sip bilara dimi waras | sip kiwas dutni | |||
| INACEPTABLE Que no se puede aceptar | irik’ani | mabuseunwati | unacceptable | sip briaya dukia apia | sip vahan yulwaski | mat’ucj velé | ||
| INADAPTABLE Que no se adapta | mabudubuti | unadaptable | si plan takras | chãatipĩ | sip lan kalahwas | |||
| INAGOTABLE Que no se agota | k’ek’onb’ir | mabuchaditi luagu / hereti / benefati | inexhaustible | sip danh takras | kalsuhwas | ma si tüla | ||
| INAMOVIBLE Que no se puede mover | ma’pijch’ya’r | metepûwaditi | immovable | sip nikbras | sip nikwaski | ma polewl siquitsjí | ||
| INAUDITO Nunca oído | matya’wb’na | maganbunwati / mariñaharuwati | unheard | sip walras | dakasyang | |||
| INCALCULABLE Que no se puede calcular | ma’tz’akna | mebenti / mapurupuruwâti | invaluable | sip kulkaya tanka luha | sip kultalwaski | ma tüc lejay | ||
| INCANSABLE Que no se cansa | imak’oyir | mabuchaditi luagu / awandati | tireless | sip suapras | sip kalsuhwas | ma polel te’é | ||
| INCAPAZ Falto de capacidad | irik’ek’war | mauniti | unable | sip daukras | di sipawas | |||
| INCENDIO Fuego intenso e incontrolado que quema lo que no está destinado a arder | tz’ajb’esnib’ | gudaü | fire | impiara amanka | kuh buswi | ’awa pwe | ||
| INCERTIDUMBRE Duda | mana’ta | durúmadai | uncertainty | aitanka briras | ramh was | |||
| INCIDENTE Suceso | mab’anb’an | damichi | incident | trabil aihka kum | trabil duna | lapj tepyala | ||
| INCIERTO No cierto | iryachir | iyêni / marasualugú mama ináüni | uncertain | raid apia | duda duwi | t’ucj tulucj | ||
| INCISIVO Diente en forma de cuña | ári igibugiñeti | incisive | napa tatwa panapana samiba | a manan | ||||
| INCLINAR Desviar algo de su posición vertical | t’erwar | elemuchuni / eñegechuni / abuluchaguni | incline | wan mawanra bawaya | dihunin | p’es toncja | ||
| INCLUIR Colocar una cosa dentro de otra | ose | ebelagüdei ñeihin | include | tilara mankaya | árchah | bahanin | nin p’iyá | |
| INCOHERENCIA Falta de sensatez | ma’kojksaj | chafí | incoherence | sinska lâka yabras ba | albu kiwas | |||
| INCOMODAR Causar molestia | wajchache’r | lisúsugan | make uncomfortable | turban munaya | ambuk ki | ma polel ja’asa | ||
| INCÓMODO Falto de comodidad | wajchache’ | magurasuti | uncomfortable | auya pah apia | dutni kaldakawi | |||
| INCOMPARABLE Que no se puede comparar | ja’xja’xu’t | marubati | incomparable | sip praki kaikras | libit talwaski | nin p’iya tulucj | ||
| INCOMPATIBLE Que no es compatible | misiñeguti | incompatible | sip wal asla takras | sip kiwas | ||||
| INCOMPLETO No completo | tzukur | maustaruti | incomplete | piska kuman | káhchétã | pitni kat awaski | yuwal tulucj | |
| INCOMUNICAR Impedir la comunicación | iryojoroner | manîga lau | incommunicate | sip aisaya tanka apu | sip yulbawaski | |||
| INCONSCIENTE Que no tiene conciencia | matwa’nwiyaj / maya | mabarasêti | unconscious | kupia krauras | õhkapartín | nudiski | lapj | |
| INCONVENIENTE No conveniente | dada tiaün | inconvenient | aitani apia | ramh awaski | ||||
| INCORPORAR Unir una cosa a otra | nuti’r | wâraun | incorporate | tilara dinkaya | birnin | |||
| INCRÉDULO Que no cree | mafiñediti | incredulous | idan / lalukra apia | di kulwas | ||||
| INCREMENTO Aumento | ut’a’b’se | lâron / lafadahan | increase | pura manki pakanka | árchéhrúwá | mahnin | mas pülücj | |
| INCRUSTAR Encajar profundamente | fudugura | encrust | flur kumra sakahkaya | panin | ||||
| INCUBAR Empollar | sakpojra | afugahagachagüdüni | incubate | luhpa baikaya mahbra lapta daukaya | muihni awi | tsjan lajul mo’o | ||
| INCULCAR Infundir en el ánimo de uno una idea | irsenb’ijnun | ichiga saminaün | inculcate | smalki madikaya | sumalnin | |||
| INCULTO Sin cultura | ma’twa’chir | manichiti | uncultivated | skul nap apuba | sinskas as | |||
| INCUMPLIR No cumplir | ma’chonpatir | magufulirúni | fail to fulfill | pramas kat daukras | yamwasdana | ma latiji | ||
| INCURABLE Sin curación | ma’tza’kar | maraninati | uncurable | rakaya dukia apia | aĩsĩnû | sip rauwaski | ma nin jola | |
| INDEBIDO No debido | ima ub’an | nadunamati | improper | tankas | rait awaski | |||
| INDECISIÓN Duda | ma’na’ta | gibe têun / mêbenti / gafulati | indecision | lukisakras | duda duwi | |||
| INDECOROSO Falto de decoro | ma’chirirna | uráfiga | indecorous | respik apu | ramh awaski | |||
| INDEFINIDO Sin definición | mebênti | indefinite | nina kat makras | mistik kapat | ||||
| INDEPENDENCIA Libertad | tankak’anya’r | dugiabuniña | independence | fri lâka | kekeri ĩ kuk uruh karstia ékleri artakta | sau waunhtaya | ||
| INDESEABLE No deseado | iryo’sre | mabuserunwati / misiñeguti | undesirable | brinka kat apia | wat dis | |||
| INDICAR Señalar | warer | arauda luagun / sarini ñaihin | indicate | madikaya | pĩaísre | yunin | inyuca | |
| ÍNDICE Dedo de la mano situado a continuación del pulgar | irseyaj | úhabû audâgülai | index | guala tou | stury wihta nani ulbanka | suawawa umbakuapok | ting bikis | plavín lapacj |
| INDIFERENCIA Sin interés | ma’yosre | mabâseni | indifference | sawa daukaya | ahchãíshtenpataki | nit awaski | tolpán popa | |
| INDIFERENTE Que no le importa un asunto | ajma’yosre | magarihabuti / meberesenti | indifferent | brinka apia | sat uk awi | |||
| INDÍGENA Aborigen | ajtwa’chir | chumagü / imiramira / yunugu / mile / warau | indigenous | indian uplika nani | pesh kekeri atahtukchaprĩ | indian | pjay | |
| INDIGENCIA Falta de recursos | ma’yanch’ajnib’ | luwarin gudemei | indigence | umpira | lalah diski | |||
| INDIGENTE Falto de recursos | lidedemede gudemei | indigent | diara luhwa | lalah dis | ||||
| INDIGESTIÓN Digestión defectuosa | mokwirnak’ | bofubelí | indigestion | plun aisawan pin | ban awaihlanin | |||
| INDIO Aborigen | warau / mile / imiramira | indian | indian | indian | ||||
| INDIVIDUO Persona | pak’ab’ | mutu / gürigia | individual | upla bani | muih | na la ’inucjtsja | ||
| INDIVISIBLE Que no se divide | mafanrenruwâti | indivisible | sip baiki sakras | sip pis yamwas | ||||
| INDULTAR Perdonar una pena | korpesna’r | eferuduruna | pardon | wilkanka kum wina langwi takaya | padin yamnin | |||
| INDULTO Perdón de una pena | ukorpes | ferudunaün | pardon | silak watla paniska sirpi daikaya | padin lani | |||
| INEFICAZ No eficaz | maja’x ub’an | mauniti | ineffective | rait kat daukras ba | sipawaski | |||
| INESPERADO Repentino | magobuntié | unexpected | bila kaikras | ahwahtari | tahawas | |||
| INEVITABLE Que no se puede evitar | twa’xe’numuy | mamati | inevitable | sip alki takaskras | sip dawaski | |||
| INEXISTENTE Sin existencia | b’ijnwambútz | úwati ubauwagu | non-existent | pliskara apu | diski | |||
| INFANCIA Periodo desde el nacimiento hasta la pubertad | sitz’na | irahü | childhood | tuktan | walabis | |||
| INFANTE Niño en la infancia | ajsitz’na | irahü | infant | tuktan lâka | muihbin | |||
| INFANTIL Relativo a la infancia | sitz’na’r | irahüduwaü | childish | tuktan sirpi | walabis taimni | jamacas | ||
| INFARTO Obstrucción de una arteria | manimanin / hilahilaü | heart attack | kupia siknis | isning watna | cjües mpes tjuepe’é | |||
| INFECCIÓN Enfermedad por bacterias | chekb’ir | gahüti | infection | siknis yula saura | siknis | |||
| INFECTAR Contaminar con gérmenes | cheknir | agahüdüni | infect | yula saura awan ainara diman | tataswi | |||
| INFELIZ Sin felicidad | iritza’y | madichâni | unhappy | lillia apia | aharinatah | kalwaraun | ma, üsüs jos | |
| INFIEL Que no es fiel | ajmab’anb’an | marichânguti | unfaithful | marit lâka krikan | lâ kat awas | ma ’üsüs liji | ||
| INFIERNO Lugar de castigo eterno | turerk’ajk’ | ümuraha | hell | il pauta | kawarkwa | ilpauta | awa na pe’e | |
| INFILTRAR Penetrar en secreto | ose | awaihani | infiltrate | sip daknikara dimras | nudiskat kana | |||
| INFINITO Que no tiene fin | irik’apes | mebenti | infinite | snata apu | axũhpartw | kuihwas din | ma cjyawaja | |
| INFLAMAR Encender levantando llamas | tz’ajb’es | águda / ébeda | inflame | puskaya | poh | dalhwi | jast’ünt’ün | |
| INFLUENCIA Poder | ererna | pode / ubafu | influence | warbrikara | parasni | |||
| INFORMAR Dar información | warer | aiñaha | inform | maisa pakaya | ñahkaish | kalyulnin | mwala jawelepj | |
| INFRAESTRUCTURA Medios necesarios para una actividad | uburugu / bunaguaü galingandeautu | infrastructure | utla tara makanka | pâ as yak di yamnin din | ||||
| INFRINGIR Transgredir | achâuni | infringe | kunin munaya | yulni dakawas | ||||
| INFUSIÓN Té | t’ijurna | bachati | infusion | intawaya li piawikaka dinkayaba | ti | |||
| INGENIAR Resolver con ingenio | b’ijnusyaj | afâgua | devise | chek munaya | kala talwi | |||
| INGERIR Introducir por la boca | ata | ingest | diaya | dinin | liaja jinwa | |||
| INGLE Juntura de los muslos con el tronco | osewej | igemeni / übügü | groin | alka ma | banwalmak | |||
| INICIAR Comenzar | kajyes | agumesera | iniciate | ta krikaya | atáhtúk | ta kriknn | yasway liji | |
| INICIO Comienzo | ukajyes | lagumesera | initiation | pas taura | sutni bahnin | |||
| INIMITABLE Que no se imita | gabahüwaharuwadi | inimitable | tata lukayaapia | sip yamwas | ||||
| ININTELIGIBLE Difícil de comprender | intranirye’n | magufurenduwâti | ininteligible | sins lâka apu | sip nidiski | |||
| INJUSTICIA Falta de justicia | iritawer | mamalunti | injustice | wan raidka tikan | lâ dis | ma ’üsüs lajay | ||
| INMADURO Sin madurez | ch’omsitz’ | lumachun au | immature | kupia krauras | yul kulwaski | |||
| INMEDIATO Contiguo | yataka | lau lufuesen / lau lufuresen | immediate | istikira | isti | tsjay leü way liji | ||
| INMENSO Muy grande | nojta | aunwerebun aunwerebun | immense | yahpa | uba nuhni | pajul püné | ||
| INMORAL Sin moral | buladigiâtu | immoral | lukras diara saura daukuba | sim dis | ||||
| INMÓVIL Que no se mueve | ma’pijch’i | metepûwaditi | immobile | sip nikras | sip nikwas | |||
| INNECESARIO No necesario | irik’ani | kamadigiragiñe | unnecessary | nid apia | nit awaski | |||
| INOCENTE Libre de culpa | tz’itan | ibidiguagili lau | innoscent | patkas | ĩ arirtwa | nudiski | ma selé | |
| INOFENSIVO Que no ofende | ajmachache’ | mañawaiti | harmless | sip lauras | dutni yulwas | pajal tsinyá | ||
| INOLVIDABLE Que no se olvida | k’a’rb’ir | mabuleiduwuti | unforgettable | sip auya tiuras | ahtónchtû | dinit kahwas | ||
| INQUIETO Que no está quieto | pijch’inpak’ab’ | madada / madereti / súsuti / furuti | restless | sab takras | kang awski | |||
| INQUIETUD Falta de sosiego | lubáliti | restlessness | lukanka kum | kangawh | ma injatja | |||
| INQUILINO Persona que ha tomado una casa en alquiler | ajb’etwa’r | ahayahati muna | tenant | utla rins muni dimi uplika | û minit lawi | |||
| INSALUBRE Malsano | sandi tía lê | unhealthy | wan winara help yabras | siknis kira | ||||
| INSCRIBIR Anotar en una lista | tz’ijb’anir | adagara / adagaragüda | inscribe | nina ulbaya | ayangni ulnin | |||
| INSECTO Artrópodo con cabeza tórax y abdomen | iñanaü | insect | daiwan sirpi dusa apuba | babil satni as | lotsóts | |||
| INSEGURO Sin seguridad | machorunti | unsafe | kasak apia | ramh kulwaski | ||||
| INSENSIBILIDAD Sin sensibilidad | mab’anb’anir | magarihabuti | insensible / insensitive | pain apia | putni dis | |||
| INSEPARABLE Que no se separa | migiaguaditi | inseparable | dakbi sakras | âtárértú | sip sait yak yakwas | ma ca ücj nsem | ||
| INSERTAR Introducir | osen | ebélagüda / afídira | insert | watlika kat mankaya | pór | urhlanin | ||
| INSERVIBLE Que no es útil | maja’x imb’utz | maseíwinti | useless | yus apu | yusdiski | ma ca nin nsem | ||
| INSINUAR Sugerir | xanu’t | sirangariguaü | insinuate | bik takaya | ahrahka | kalyulwi | ||
| INSOLACIÓN Enfermedad por exposición al sol | lefeneidun uraü laigi weyu | insolation | lapta aman wina sikniska | ma siknisni | ||||
| INSOLENCIA Falta de respeto | irik’ub’sen | menebenehabuni | insolence | rispik apu | rispit diski | lawü’elél | ||
| INSÓLITO Inaudito | ma’w’b’na | amuti | unusual | wan daukanka dukia apia kum ba | sat as ki | |||
| INSOMNIO Falta de sueño | uk’anto waynij | madabagu | sleeplessness | sip yapras | kamakinh kalawaski | |||
| INSPECCIONAR Examinar | ch’ujkuna’r | atenira / ariha lau | inspect | turbi kaikaya | lawi talyang aski | jama nyuca | ||
| INSPECTOR Que inspecciona | ajch’ujkun | teniruni | inspector | turbi kakaira uplika | lawi talyang muinh | |||
| INSPIRAR Aspirar el aire | musijk’a’r | awâgura | inspire | spirit ni daukaya | ãsasyo usukupar / iñas patasãmañayo pekahpar | wing dunin | ||
| INSTALAR Acomodar | tonb’es | adagiragua | install | plis kumra takaskaya | kapra íshpakkasahpar | paknin / yamnin | ca la mijícj | |
| INSTANCIA Paso en un procedimiento | k’ostik | pasu | instance | ninkidkara | tân kaupak | |||
| INSTANTE Momento | lidan dan ligira | instant | sim minidkara | minitni yak | ||||
| INSTINTO Impulso inferior de los animales | lasírun buragun | instinct | paskanka natka | ínstitóha | tingla ikisni | |||
| INSTRUIR Enseñar | kansen | araudaha | instruct | yabal wabnira smalkaya | niningkanin | |||
| INSTRUMENTO Objeto para hacer algo | ch’ejnib’ | tulu | instrument | paskaya stulska nani | ñaasíshhkâ | di yamnin din | pjü mpes | |
| INSULTAR Ofender | k’ayenir | anaba | insult | lawi daukaya | arwã / ahwahnar | dutni kalyulwi | ||
| INSULTO Ofensa | k’ayen | anabûni | insult | lawi daukan | kas yulwi | |||
| INTACHABLE Sin tacha | ma’sata | uwadigiali / nihantin | impeccable | patkas uplika kum / saurka luha | sain dis | |||
| INTACTO Sin deterioro | lidan dan | intact | yus munras | wartíshtu | yamni kaunhki | |||
| ÍNTEGRO Recto, honrado | ajerachir | mañawâti lurusan | honest / honorable | ull | ulki | |||
| INTELECTUAL Persona dedicada al estudio | ajna’tanyaj | chamuti | intellectual | sinska tara | sinskira | |||
| INTELIGENCIA Facultad de comprender | ma’k’oyi | sumadi | intelligence | sinskira | asãmañâen | sinsni nuhni | ’üsüs jola | |
| INTEMPERIE Desigualdad del tiempo | luriban dan | bad weather | plis kum diara apura barkaya | taimni yak awaski | ||||
| INTENCIÓN Determinación | k’apesna’rir | gawaguwali | intention | kupia lâka | kastísh | kulnin ni | malala quelel liji | |
| INTENSIDAD Magnitud de una fuerza, sonido, etc. | sya’nb’ir | gibegubaigüti | intensity | pliska tara kum | wnheka wé | nuhni / tihini / parasni | yümücj yaca | |
| INTERCAMBIAR Cambiar mutuamente algo | xanib’ir | sânsi | exchange | wal sins muni briaya | atáhmanken kén | wirihnin | ne án ne me’a | |
| INTERCEDER Rogar por otro | k’ab’ajsen | ayanuha / luaigiñe | intercede | helpkara aisaya | nitki | |||
| INTERÉS Deseo | chukpa’r | lau | interest | lalah pakanka | watni / nitni | |||
| INTERESAR Tener interés en algo | chukpa’rb’ir | abaseha lau / etnira lun | be interested | wand takaya | tahraí | daknin | wama jama | |
| INTERFERIR Interponer | ebelua / lidaun | interfere | kaina dakbaya | plisniyak | ||||
| INTERINO Temporal | twa’jk’inob’ | arûhati | temporary | upla kum watlikara taim kunghku kum swiba | payak / kau | |||
| INTERIOR Que está en la parte de adentro | makwir | tidan | interior | utla bilara | papusyak | |||
| INTERMEDIO Que está en medio | tamidâgau tumagua | intermediate | upla kum upla wala ilpka daukiba | sip dangh yamwas | ||||
| INTERMINABLE Que no tiene terminación | jamir | masuraditi | endless | sip dand takras | anin | ma polel cyawaja | ||
| INTERNAR Entrar | ma’kapa | ebelura | intern | yar bilara mankaya | kalyulnin | |||
| INTERPRETAR Explicar | ajk’un | ayanuhai | interpret | ulbanka kum tanka wiaya | yulwi dakanin | |||
| INTERROGAR Preguntar | kansena | alügüdagua | interrogate | makabi walaya | isturbu | |||
| INTERRUMPIR Impedir el curso de una acción | u’b’nar | adüagua / halachaguagüda | interrupt | tilak dimi waya | úntãruk | ilpni kanin / yamnin / yulnin | ma nin la t’iji | |
| INTERVALO Espacio | tujam | lumagiñe | interval | taim bilka | taimni | |||
| INTERVENIR Tomar parte | ch’amitajch | bichigun dubalîti | intervene | alki takaskaya | árñáhpesh | ilpni kawi | ma ca la mijín | |
| INTESTINO Órgano de la digestión en el abdomen | sojyon | isasaü | intestine | wan biara | ban bikis | nts’ul | ||
| INTIMIDAR Amedrentar | b’ajkutir | amúfudeha | intimidate | ambuk munras kaya | akátíwachâ | muihsak laknin | ||
| INTOLERANCIA Falta de tolerancia | awanduni | intolerance | sip alki takaskras | dawak diswaski | ||||
| INTOXICAR Envenenar | ichiga paisini | intoxicate | wan wina wal waras dukia kum yus munan sikniskaba | aunnapíshka | puisin dina | |||
| INTRANQUILO Sin tranquilidad | ma’turu imb’utz | susuti | restless | sab apia | yamni awas ki | |||
| INTRANSITABLE Que no se puede transitar | ma’numb’es | irunti lubudumabudubuti güremuti | impassable | sip yabal apu | sip wat waski | |||
| INTRATABLE Que no se puede tratar | madairunti lubudubu | intractable | upla wal waras | sipawaski | ||||
| INTRIGA Enredo | tzoktz’ar | wurisiyu | intrigue | aiblakunka kum | intrigaha | pat / trabil | ||
| INTRODUCIR Meter dentro | tz’ajb’un | lidauwagun | introduce | ta bila aisanka | âkástóh | tuk anin | ||
| INTRUSO Que se ha metido sin derecho | ajchache’ | mitiuti | intruder | upla kum dimaya apia kan dimiba | ramhni dis | |||
| INÚTIL Sin utilidad | irik’anpa | mauniti / meseriwinti / malatani | useless | yus apia | pâtárwartuá | yus dis | ||
| INVADIR Entrar por la fuerza en un lugar | ochenk’ek’o | auyeduni lau hafulasun amu | invade | plia kumra karnikam wal dimismaba | tokpra akáspás | parasni kaupak kana | ||
| INVENTO Invención | ub’ijnu | le badügübai bûngua | invention | selp paskanka kum | ameshkíkíwa | di wisam yamna | ||
| INVERSIÓN Empleo de capital en negocios | satartachomma | awauragini | investment | kamasiry daukaya dukia atkaya | minit birwa warni | |||
| INVERTEBRADO Animal sin columna vertebral | amimalu mábuti gayarati lapurechawagun | invertebrate | daiwan dusa apuba | dangni wakaln dis | ||||
| INVERTIR Emplear capital en un negocio | satachommar | agárabaduni / bawauagaguni le bumabai lubâ lalubahaun ánuñegü | invest | wak kum ra lalah dinkaya / dira pliska ka swiyaya ba | plâtohyo kuh | minit birwi | ||
| INVESTIGAR Hacer diligencias para descubrir algo | sajkan | asibihani | investigate | tanka pliki kaikaya | walwi talwi | |||
| INVIERNO Estación fría | jaja’rk’in | gunubugu / tirenpugu | winter | yun taimka | auweka asôwá | was ma | pajal püné jive | |
| INVIOLABLE Que no se puede violentar | erer | madeneirúwati | inviolable | la kum sip krikras ba | minit bayakwas | ma lapj lamijín | ||
| INVISIBLE Que no se ve | machaker | marihuwati | invisible | sip kaikras | châmárnû | talwas din | ||
| INVITAR Convidar | pejna’r | agunbirahani | invite | paiwaya | náh takaña tê tachĩi | yulpamnin | ’in ca me’a | |
| INVOLUCRAR Implicar | tzoktz’ar | abelâgüda / áchara | involve | tilara asla prakaya | akastoh ĩñasñah | bahanin | ||
| IR Moverse de un lugar a otro | ixin | audini | go | guaglan cauren (a pie) | waya | pa uk kiwi | ||
| IRA Cólera | k’ijna | iñaü / igañu / magundani / safaguaü | rage | kupia paiwan | âkaih | anwi | ||
| IRRACIONAL Sin razón | magürigirení | irrational | laki kaikras | amenchtu | kulawi talwas | |||
| IRREAL No real | mab’anb’an | mama inarüni | unreal | kasak apia ba | ramnh awaski | |||
| IRREGULAR Con irregularidades | ma’werach | múwaranti | irregular | la wana knayara ba | akentah | bitarki | ||
| IRREMEDIABLE Que no tiene remedio | mab’anb’an | máraninati / asusêduti magaubûga | hopeless | sip kulkras | sip di yamwaski | |||
| IRREPARABLE Que no tiene reparación | ma’tza’kna | maransehauwâli / maraninâli | unrepairable | sip paskaya dukia apia | ẽhkápártú | sip yamwas | ma popel ücj lajay | |
| IRRESPETUOSO Que no respeta a los demás | ajmak’ub’sena’r | menebehabuti | disrespectful | rispik apu | ñáhwestu | rispit dis | ||
| IRRESPONSABLE Que no actúa con responsabilidad | ajmajimb’utz patna’r | meseriwiti / mabaraseti | irresponsable | aiwapanka ba la kat apia ba | aohuk / âkaih | ramh muinh awski | ma quelel liji | |
| IRRITAR Enrojecerse una parte del cuerpo | chakchakresb’ak | abáchâ / asüdagüdai saminaü | irritate | upla mita kupia sauhkiba | muinh pis as puna | |||
| IRROMPIBLE Que no se puede romper | ma’wejru | meheridaguwati máhüchünwagúwati | unbreakable | sip baikras dukia | wôkatú | sip biswaski | ||
| IRRUMPIR Entrar con violencia | afosura / bebelun lidaun aban fulasu lau eregu | burst | sip baikras | anwi kakiuna | ||||
| ISLA Porción de tierra rodeada por agua | xoyb’irum | ubauhu | island | ski | sau pisni daklana | |||
| ISLEÑO Natural de una isla | ajxoyb’irum | ubauhu | islander | ski wina | isla kaupak | |||
| ITINERARIO Ruta a seguir | nojb’i’r | ñein lubai dagadagarinaban lidan buwáiyasun | itinerary | adar kat impakanka daukikayaba | taimni | |||
| IZQUIERDA el lado del corazón | tz’ej | bubarüna | left | wan smihka | yárwí | isning wada sait | nancüpwempa | |
| JABALÍ Mamífero montaraz | hawuriya | wild pig | wari | siwi | ||||
| JABÓN Producto para lavar | xapun | sabun | soap | sub | abôha | sub | javón | |
| JADE Piedra dura, verdosa | dubu wurigili lewegerun | jade | walpa manakira sangni kalatka | kidara sangni | ||||
| JAGUAR Fiera de la selva | b’ajram | garigusi | jaguar | lepazara | limi | û | pan pas nawanh | |
| JALAR Tirar | juru | achawaragu | pull | aubaya | rumnin / murnin | |||
| JALEA Conserva gelatinosa de frutas | tisirudun tin wewe | jelly | dusma sugar wal paskanka kum | alia | ||||
| JAMÁS Nunca | manyajr | bulireribai / masusêdunbai | never | sip daukras | ĩkenkina | wat bik was | ma | |
| JAQUECA Dolor de cabeza intenso | kuxjor | ligari ichügü | migraine | lal klawanka karna ba | tun dalan | ma jos | ||
| JARABE Bebida dulce medicinal | araní gurawarügüti / bebigi abugati | medicinal syrup | biara plapan laika | ĩsĩ ãsohpé | sika wasni | |||
| JARANA Deuda | b’etwa’r | aduwaihani | be indebted | usiwihta | wĩas / ahráh | taras | ||
| JARCIA Productos elaborado con mezcal | waiñu | rigging | kiulh miskaya tulska nani | tangni dahwa plisni | ||||
| JARDÍN Lugar en donde se cultiva flores | fuluriagai | garden | lata tangni | pêh âõhtapak | tangni plisni | |||
| JARDINERO El que cultiva el jardín | abunaguti fuluri | gardener | tangni mamankra | tangni mantalyang | ||||
| JARRO Vasija de barro con asa | jaru | fudu | jar | slaubra paskan dikwika | sêrí | sau subani | ama tsjo’oy / mo la pjus | |
| JAULA Caja hecha con malla para guardar animales | tororte’ | haban dunuru | cage | stady munaya rumka bila | jaulaha | aula | ||
| JEFATURA Dignidad | ajk’ampar | maban ichügünaü | leadership | upla ailal lalka kum ba | bâs ni | |||
| JEFE Superior de un cuerpo | ajk’otor | ábuti | boss | lalka tara | asã | tunun | jepja | |
| JERARQUÍA Orden y subordinación de categorías | ubafu sügüsügurainati | hierarchy | lal ka sirpika wina tarka kat | traipni | ||||
| JERINGA Tubo con aguja para inyectar | agusa limiragüle surusia lau araní | syringe | indiksan kakma | indiksiung | ||||
| JILGUERO Ave canora | pihurin | goldfinch | ayalila | uhbin aiwanyang | livelyantsits | |||
| JINETE El que monta a caballo | ajk’ayb’un | gürigia gagafulehaiti | knight | âras aiulra | ãcháhtáh | aras kilyang | cavyú casa’á jasa | |
| JOCOSO Divertido | gumurigeseti | humorous | pulan bila aisasara | yakisdayang | ||||
| JODER Molestar | machacher | gitaranigi | molest | nais tatakra uplara | talwi karak | |||
| JORNALERO Peón | ajpatna’r | sranwandu | laborer | wark suliar | wark kalahyang | |||
| JOROBA Curva anómala de la espalda | chunuj | habuti liban anagani | hump | upla nina dusa prumhni ba | dang uru | |||
| JOVEN De poca edad | ch’omsitz | niburengili / niburengiu | young | mishu | wahma | âpârã | wahmaki baisa | tamacás |
| JOYA Objeto precioso para adorno | loptar | umegeni le gebegiti | jewel | gulni paskan / wan winara sakakaya | joyaha | di yaksihnin | temél mo lovatj | |
| JUBILAR Pasar a ser jubilado | lagumuchun buwadigime luagu bawaiyudun / / agubuhaügadibu ka hati / dei baribigun | retire | wark snata alkan riska | hubilar kalna | ||||
| JÚBILO Alegría | tza’yer | luwain igundani | joy | lillia | lilia | |||
| JUDAS Traidor | ma’ja’xwinik | hudasi / aluguruti liraü bungiyu | judas | yudas | judaska | yudas | ||
| JUEGO Recreación | asi | huraraü / adibîhani | game | pulanka | âbríh | muik niktik isdadayang | p’welas | |
| JUEVES Día después del miércoles | luagu gadürü | thursday | tausde | pâ barak mani kaupak wark mani bâs | ||||
| JUEZ Persona con autoridad para juzgar y sentenciar | nukajk’ampar | gumadina | judge | layar | ñah tískwa árnahpéshtâ | lâ yam yang | jepja jinwa | |
| JUGAR Divertirse | asya’r | adibîhani / ahurara | play | pliska | ûnísh | yakisdinin | p’welas | |
| JUGO Líquido de algunas frutas | uya’rar | tira tin wewe | juice | dus ma laya | pan minik wasni | cusüs | ||
| JUGUETE Objeto para jugar los niños | aras | adibiri | toy | pulaya dukia | abríháh | walabis yakisdinin | mpes lap’el | |
| JUICIO Capacidad de discernir | imb’utzir | kesi | discernment | la dimaya | ñah tíkírú | kulawi dakawi | campalás | |
| JUNCO Planta de tallos usados para tejer sombreros | pojp | nadü lubuña bunidi | rush | twi yari kun trahat paskisa | trahat | |||
| JUNGLA Selva | nukte’ | dabiyara | jungle | unta disa tara kum | junglaha | pan pas nuh | ||
| JUNTA Reunión para tratar algo | morwa’r | agabutihatiña hunta | board | ta uplika daknika | kaluduhnin | ’amu | ||
| JUNTAR Unir | nut’ur | agabutihatiña hunta | join | wahbaya | birnin / libitnin | |||
| JUNTO Unido | komon | luma / lidan aban / gauba gauba | together | wal asla | kalpak atnin | ’amulu ca nsem | ||
| JURADO Grupo de personas que emiten fallo | gumadima adagaragütiña lurudu | jury | laki kakaira | lâ muinh balna | ||||
| JURAMENTO Afirmación invocando la divinidad | k’ab’ajseyaj | agufuliruni | oath | pramas daukanka | papah yak pramis kalna | |||
| JURAR Afirmar con juramento | enrachir | afiñuhani / fiñubai nun / madügünbâlilan | swear | suer munaya | jureishka | pramis kalna | nin ca nsem | |
| JURISDICCIÓN Territorio en que se ejerce autoridad | tuti’ tawer | lufulasun | jurisdiction | pliska wina | pĩah nerã ñahtukerĩ | sau markni | mpe’esepj | |
| JUSTICIA Lo que se juzga con respeto del derecho | tawer | le ligiabai / lgiaguti | justice | raidka yabaia | ramhni | jepapan lajay | ||
| JUVENTUD Edad entre la niñez y la madurez | maxtak | niburentiña | youth | wahma pali | âpârá | wahma ki | tamacaspán | |
| JUZGADO Tribunal | ajk’otorer otot | lurudûgu | court | la watla | lâ yamwa plisni | |||
| JUZGAR Pronunciar el juez una sentencia | chompatir | ichiga duru / achiba luagu amu | judge | laura dinkaya | ártúkpra katakahparĩ | lâ yak dawi | cawilta mo’o ma’jan | |
| LA Artículo determinado, singular, femenino | e | to | the | ba | a / yal | |||
| LABERINTO Lugar de caminos encontrados en que es difícil encontrar la salida | intranir | émeri chagurati | maze | yabal bila | sip tâ yakwaski | |||
| LABIA Facilidad para convencer | natanyajres | gayanûti | glibness | turi pain aisiba | yulbawapal ki | |||
| LABIO Parte de la boca | ti’ | iyumaü | lip | immatán | una | sâpa bríh | kungnimak | nlala |
| LABOR Trabajo | patna | yabu / wadaginanu | labour | wark | kâtúnch | wark | ||
| LABORAR Trabajar | patna’r | ayabuha / awadigimarida | labourate | wark daukaya | kâtunch | wark yamwi | ||
| LABRADOR Campesino que labra la tierra | ajpatna’r | áhuruhati | farmer | insla warka dadaukra | sau warni yamwi | tjsi liji | ||
| LABRANZA Cultivo | abunaguni | farming | insla | dahwi yakwi | ’ama ’ele | |||
| LABRAR Cultivar la tierra | patna’rum | ahuruha ichari | farm | insla irbaya | sau yak dahwi yaknin | cyapj | ||
| LABRIEGO Labrador | ajpatnar’um | ahuruhati | laborer | insla mamangkra | sau warkni yamyang | |||
| LACA Barniz | banichi | lacquer / varnish | dusmaka | bârnis | ||||
| LACAYO Servil | inna’ta | idamuni | lackey | upla suliarka kum | ilpyamyang | |||
| LACERAR Lastimar | tzejroner | abulesera / eséñeira / agulureida | lacerate | uplara sukaya ba | dalan ymwi | |||
| LACRIMÓGENO Que produce lágrimas | paisini ayahuragülei | tear gas | nakra laya sakaya bombika | bumbawayau kira | ||||
| LACTANCIA Producir leche en las mamas | ayanyarchu’ | atagüdahani | breast feed | tialara tuktika | súh | tâ wasni | tsots tsyoya | |
| LÁCTEO Relativo a la leche | tunun | laruti miligi | dairy | bib tialka ni paskan dukia nani | tâ was | |||
| LADERA Declive de una colina | emeri aragachuti luwarigien wubu | slope / hillside | il witni | asang bahni | ||||
| LADINO Que no es aborigen | ajnajtir | chumagü | ladino | ispail | ispayul / tutuk / sana | |||
| LADO Parte lateral de algo | lauba laubawagu / laubagien larularu | side | saidkara | pirin sait | jütsüla | |||
| LADRAR Dar ladridos | jiniknar | awauha | bark | wakaya | auhnin | |||
| LADRIDO Voz del perro | jinikna | awauhani | bark | wakan binka | sul uhwi | |||
| LADRILLO Masa de arcilla cocida para la construcción | lâdiyu | brick | tasba blokka | pakũ wãh / kuk naska únhah | sau busna | ’amá tjü’üm | ||
| LADRÓN Que roba | ajxujch | hiwauti / hungulama | thief | impaplikra | kaítíshta | di malyang | pecj | |
| LAGARTIJA Lagarto pequeño | ajpat | garangadili | lizard | matin | luhpa lila | ûrí | rikaya | ’ümü mu |
| LAGARTO Saurio grande | agáe | alligator | güen | karas | rikaya | yutsj | ||
| LAGO Gran masa de agua dulce en una hondonada | petenja’ / xotb’irja’ | lagunu | lake | lagun | âsômák | lakung | ’üsü mu | |
| LÁGRIMA Gota de humor de los ojos | ja’nakut | águiraü / guyuli | tear | nakra laya | wâtía | minikpa was | jun üsü | |
| LAGUNA Lago menor | yaxaxja’ | lagunugu | lagoon | lagun | asômák | lakung bin | ’üsü mu toncja | |
| LAMENTAR Sentir algo con llanto o dolor | arwa’r | asáküihani | regret | inanka | ampat daih | la mpuyum | ||
| LAMER Pasar la lengua por una cosa | tz’upu | ehelucha | lick | dabaya | arásuh | datnin | sipisí | |
| LÁMINA Plancha de metal | ch t’ak’i’n | singi | sheet | dieng | pan pisni | lo pjaní | ||
| LÁMPARA Utensilio para alumbrar | lanpu | lamp | lamb | ãeshka | lamp | jas jaw | ||
| LAMPIÑO Sin vello | sulaytzutz | mayuri / imimidi | hairless | krusa tamaya apu | kungbas dis | ts’ücj tulucj | ||
| LANA Tela de lana | tzutz | liyu mudún | wool | daiwan taya wina trit daukiba | asna | ts’il | ||
| LANCHA Embarcación acuática pequeña | yarko’ | tukutuku / guruyara / gamahinâtu lun t fureselan tesehan | speed boat | mutur duarka | pûrú | kuring | tsjicj | |
| LANGOSTA Crustáceo comestible | sajk | hugawaü | lobster | shuro langosta | kabu wahsika | wadau satni balna | ts’elel püné | |
| LANILLA Lana fina | yartzutz | liyu mudun amuriguwaru lau mahina | fluff | tamaya putka | asna yamni | |||
| LANUDO Con mucha lana o pelo | tzutzum | gamudunti | woolly | tamaira / tamaya ailal kira | basni mahni | |||
| LANZA Arma formada por un palo y una punta | ch’ant’in | aufuru / aufû | spear | pundagüilin | lulkaya | arrôsa | langsa | tjeama / simya |
| LÁPIDA Piedra con inscripción | umurahaü | gravestone | pruwan turka ulbi raitira prakiba | sau û | pe jinwá | |||
| LÁPIZ Instrumento para escribir con grafito o tinta | tz’ijb’ | abürühagülei | pencil | pinsil | awikawã korska | ulnin din | lopisís / mpes lapacj | |
| LARGO Longitud | nojta | migifeti | length | casi | yari | naini | campa | |
| LARINGE Órgano de la voz | ch’orch’or | agülerugu | larynx | upla wa sisia | dinitsuru bin ni | |||
| LARVA Insecto en su primera fase de desarrollo | sajk | heweraü | larva | li taski yula | babil bikisni | ts’ats’a in justa | ||
| LÁSTIMA Compasión | tzajtakir | gudemehabu | pity | umpira kaikaya | latuan talwi | ’onin tse’é ne nin | ||
| LASTIMAR Causar daño | tzejranir | añabilira / ichiga luwuriban ibagari | hurt | latwan briaia | iñas taski / sunah barka | dalan kalyamna | ’onin ne nin tse’é | |
| LATA Vasija de hojalata | lat | dabarasi | can | pan | lataha | pan pisni | tsjan ca | |
| LATENTE Activo a la espera | kojkon | agorobahati | latent | kupia dasras | ridiki | malala jos jin p’iyá | ||
| LATERAL Que esta al lado | tzer | laubauti | lateral | taura plapi ba | uwishko asuruh | pirin saiyak sak ki | tsülü jión | |
| LATIDO Movimiento alternativo del corazón | pi’mpa | ladidihan | beat | kupia lakwi | isning pimhwi | |||
| LATIFUNDIO Propiedad extensa sin cultivar | rumk’opot | muan labunawagunti | large landed state | tasba tara warka dauki ba | sau pisni nuhni di dahwas | |||
| LÁTIGO Azote largo y flexible | ayanajk’un | furedu | whip | wipanka | wisnindin | |||
| LATIR Dar latidos | pi’mparna | adidihani | beat | tallia dasras | pimhwi | |||
| LATÓN Aleación de cobre y cinc | singi | brass | pan sirpi | latung | ||||
| LAUREL Hoja para condimento | lew | lauweru | laurel | makwilis dusa | sum basni | yo nin lo | ||
| LAVA Materia fundida de un volcán | upojchi | achiba | lava | siks | asang kidarani | popa niná | ||
| LAVABO Recipiente para el aseo de las manos y la cara | pokb’ir | achibahani | washbowl | klin daukaya watla | laba bin | sipü’i | ||
| LAVADERO Lugar para lavar | turerpojch | achibagugülei | washing / laundry | klin daukan | ámáska | di silipnin plisni | casa’a pe’é | |
| LAZO Cuerda gruesa | lasu | gurudu | rope | rub | tíkah | rup | ’üpü’ | |
| LEAL Fiel | erachirna | umadaü lidan luriban luma liñawa dan | loyal | kunin apu | lealha | kisu | yom ücj | |
| LEALTAD Calidad de fiel | erachirna’rir | umadaguaü laruti linarun | loyalty | kunin apu daukanka | lealtaha | lâ kat | ||
| LECCIÓN Conjunto de conocimiento que se da en una clase | tzijb’aru | subudiri | lesson | lesan | liksiung | la t’yá | ||
| LECHE Secreción blanca de los pechos | yarchu’ | uriraü / miligi | milk | leche | bib tialka laya | tútuhtía | tâ wasni pihni | letsjás / tsots |
| LECHO Cama para dormir | charte’ | gabana | bed / bedding | lema | timia prawaya pliska | kri kri | ||
| LECHUGA Verdura, hortaliza | kar | ubanaü aiganaü | lettuce | piaya intika wayakum | lechugaha | bil kungni | letsjucas | |
| LECHUZA Ave nocturna | xoch | gaduri | owl | tiigui | wauya | wauya | sotsj | |
| LECTOR El que lee | ajaru / ajpejk | alîhati / alirihati | reader | aisi kakaira | aweshta | yulwi talyang | papel mo vele | |
| LECTURA Texto que se lee | aru | alirihani | reading | aisi kaikaya | wauhtaya yulwitalwi | |||
| LEER Interpretar un texto escrito | arut | aliriha | read | aisi kaikaya | ulna as yulwi kulawi | mo velé | ||
| LEGADO Herencia | ajk’una | daradu lun lesefurun alagantai | legacy | bak sakan daknika | legadoha | irinsia | ||
| LEGAL Ajustado a ley | lereru lurudu | legal | la ba kad daukanka | lâ kat | ||||
| LEGAR Donar | ajkunar | adewerehani | leave | ulbanka kum ulbi swisma ba | prisant kalan | |||
| LEGENDARIO Expedicionario | yübuna / binadü gafedun | legendary | patitara turka aisiba | kâyá kouskas | umani dini | |||
| LEGIÓN Conjunto de legionarios | ko’ra | echeíniruni | legion | kuara tara | pesh unhwékas / asãtapak | suku balna | ji pin | |
| LEGISLAR Elaborar y promulgar leyes | adüga isei lûdu | legislate | la paskanka | legislarka | lâ yamnin | |||
| LEGÍTIMO Verdadero, legal | erach | le ligiabai le unbai yû lan | legitimate | la kad aidukia | ramh palni | jupj p’in | ||
| LEGUA Unidad de longitud equivalente a unos cuatro kilómetros | lidise fulasu | league | yabal wapaya yarka kum | di naini | ||||
| LEGUMBRE Hortaliza | karir | nadü büdürutu aiganaü | vegetable | tuktan sirpi pata | babil kungni | |||
| LEJANO Que está lejos | innajt | díseti | distant | laih wina | naikau | |||
| LEJÍA Sustancia líquida para lavar | ja’rir | achibahagülei | bleach | diara laya wina laya wala takiba | wasni | |||
| LEJOS A gran distancia | innajtinajt | díseti | far | laiuhra | kãrã | naikaupalni,ki | campa | |
| LENGUA Órgano de la boca | yak | iñeñei | tongue | nepel | twisa | tu ni | tol | |
| LENGUAJE Idioma | ojroner | iyanuni | language | aisanka | ñah asñah | tû yulni | ntin jin wa | |
| LENTITUD Calidad de lento | chantakir | darasaü / hamaru | slowness | tawa | tárá | tan | tülü way | |
| LEÑA Trozo de madera para la combustión | si’ | watu | firewood | zag | pauta lawan | tañú | kuh | wütj |
| LEÓN Felino feroz | liñun | lion | lepa | layan | ûkpawã | nawah pauni | pu’á | |
| LEOPARDO Mamífero felino | gaigusi / edêharuwa lewegerun lau wuriti luma haruti | leopard | missi caucel | limi | ûksónkwá | nawah sani | pü’á pücüve | |
| LEPRA Enfermedad de la piel | b’akermob’ | sandi aguchahati ügürügü | leprosy | taya sukwan sikniska | umtak burwi | |||
| LESIÓN Daño | bulesei | injury | wina piska kum kriwan | dalan | tsjom ti’uja | |||
| LESIONAR Dañar | kasema’r | abulesera | injure | kriwaya | dalan yamna / duna | |||
| LETAL Mortal | ajb’uch | maraninali | lethal | wan iki ba | unwãripe amaskua / ĩsĩhonna | lâ kat | nyucj jinwá | |
| LETRA Signo que representa un sonido | let | lebu dimurei | letter | turi piska kum | yul minik ulna | tejapacj | ||
| LETRINA Excusado | nakta’b’ir | kumú | latrine | klasit | klasit | mola petsj | ||
| LEVADURA Sustancia para fermentar el pan | lébini | yeast | is | îs | ||||
| LEVANTAR Mover de abajo a arriba | achparnar | asâra | lift up | wan minara buwaya | íspák | mayak / dinityak | nin jintsü’ | |
| LÉXICO Conjunto de palabras de un idioma | tiyanun / liyunun | lexic | tanka kler munanka | pata ûwá ñah wris chuĩ | tû minik uduhna | tapacj | ||
| LEY Regla establecida por la autoridad | tawer | lûdu | law | la | ñáh atónná | wihta lâ ni | jepa jyü’ta | |
| LEYENDA Historia fantástica | numerir | úraga | legend | almuka sturka | kâyâ áwíska | kisi | püna tjepyla | |
| LIBERACIÓN Ganar la libertad | tantakanya’rir | le badaüga bárugu | release | fri lâka | pri lani | |||
| LIBERAL Inclinado a la libertad | funatiña | liberal | pauni nani daknika | pawã | pauni | jé jinwá | ||
| LIBERTAD Estado en que se es libre | tantakanir | libuaü | liberty | fri takaya | akashtesh | pri ki | ’ücj min | |
| LIBERTAR Poner en libertad | korpes | aliburada | free | fri sakaya | pri kalana | |||
| LIBRA Unidad de peso con 16 onzas | uxmonon | libû | pound | paun | salap tias kau auns | syocj jin wa | ||
| LIBRAR Dar | ajk’un | alíbureda | free | paun munaya | artakter | pri kalawi | ’ücj jay | |
| LIBRE Que goza de libertad | a’b’tz’a | libure / le badüga barugua / mamudiruni | free | fri | artaktatesh | pri lik ki | jinwá | |
| LIBRERÍA Lugar en que venden libros | uturib’jun | budigü tani liburu tuma garüdia | library | buk nani watla | awikawãwã âkáô | wauhtaya plisni | papel pülü patja | |
| LIBRETA Cuaderno | jun | garüdia | notebook | diriksan wauhkataya | wataya | papel pjan | ||
| LIBRO Conjunto de hojas impresos con una obra para la lectura | libû / liburu | book | buk | awikawã / baten as | wauhtaya nuhni | tsjay pülucj tsapacj | ||
| LICENCIA Documento que autoriza | koranir | emeri bürüwaügüti dugumêdu lubara abugahani | licence | la kad daukaya dukumendka | licenciaha | wauhtaya satni as | ücü lawünin | |
| LICOR Bebida embriagante | saksakja’ | binu / atuni | licour | ru / laya tahpla | tókhâ | wâsak | ’üsü ücj latjajay | |
| LÍDER Dirigente | ajjorir | ábuti / mutu chubaluguti abáhüdüwati aüdügü | leader | lidar | ásãta kapashta | ta tuna muinh | jepja jin lija | |
| LIDIAR Soportar | afâgua hama | lead with | siara kum wal trabil takisma ba | ãpãh uyas | pat kalahwi | püs nin lija | ||
| LIEBRE Conejo | t’ur | masaraga | hare | daiwan bangbang talika kautara kum sa | tibam | cotocotj jinwa | ||
| LIENZO Trozo de tela | timigifen gamisa | linen | plaking kualka | asna pisni | tsjan pücü’e jinwá | |||
| LIGA Unión | ch nut’ur | lafadâgun | league | bal papula daknika | bal yakisdayang balna | |||
| LIGAR Unir | komon | babadilerun / báfabarun | bind | wal wilkaya | birnin | cyawaja jin piyá | ||
| LIJA Papel áspero para pulir | finufinu | sandpaper | wauhtaya mala dus lalalni kaukaika | salainin din | papel tsjan potja | |||
| LIMA Instrumento para limar | rax | hiyou / lima / leímani | file | payal | payal | mpes lo cjolol | ||
| LÍMITE Línea que separa dos cosas | uk’a’pib’ | lafadagun | limit | limit / pitka kat | ãchã nateshkak | lain ni | quia’á way pin | |
| LIMÓN Fruto cítrico ácido | sindû / sindurun | lime | laimus | mimâ sánĩwá | limus | tsjay jyama | ||
| LIMOSNA Ofrenda | takarsajtumin | isederi ubudâmu | charity | kaliksan makabaya | di yulwi | t ’mel lemaná | ||
| LIMPIAR Quitar el sucio | ch’ ak’inar | arumadaha / asuñehani | clean | klin daukaya | klin yamnin | li pjün | ||
| LIMPIO Que no tiene sucio | ak’in | haumati / duñeiti / mawieti gen ligia | clean | klin | káhbís | klin | salá | |
| LINAZA Semilla útil contra el estreñimiento | nutirir | linasa | linseed | inta wahya kum | linazaha | minik | ||
| LINCHAR Ejecutar a una persona la muchedumbre sin juicio | aguluwaiduni / afarahai | linch | upla ailal pain apia / daukras kaka lawidaukaya | sú kûráharpísh | tusnin | lepalana | ||
| LINDO Muy bonito | imb’utz uwirna | wendeti / buiduti | cute | painkira | énñatís | yak sihni | ’üsü justa wa | |
| LÍNEA Raya | ub’ijrar | fiyuti | line | lain kat | lain ni | tjülü tjütj | ||
| LINTERNA Farol | kujkay | wayalasi | lantern | lait tara ku | lait | |||
| LÍO Embrollo | würibu / bürübun / ereguni / chagaü / chafí | bundle / problem / mess | pot dimaya | ñáh wárkwás | kal bilwi | lapj latjija | ||
| LÍQUIDO Estado de la materia que adopta la forma del recipiente | ja’ | esehati / achuwanhati / gatuwati / düdügüdati | liquid | kau apu pitka kat | âtíâ | wasni | ’üsü way | |
| LISTO Preparado | wakche | aranseli / setihali | ready | ridi | ridi kalna | |||
| LITERAL Conforme a la letra del texto | lila / lisûni / ewridihani | literal | ulbanka kat | ã ñehuawen | ulna kat | |||
| LITIGIO Disputa | kesi | litigation | la wal unsabanka | blahwi | lavelel | |||
| LITORAL Costa de un país | tik’warum | laru laru beya / beyabu / laru laru barana | littoral | kuntri kum kabuka un | kúk tákéyó nerá ásúkûkawá | kuma kung | ’üsü püné molo jinwá | |
| LITRO Unidad de medida de los líquidos | b’isjayte’ | litû | litre | batil | litru as | ’üsü tju | ||
| LIVIANO Que no pesa mucho | hualiti / mahüüti | light | wirah apia | ãsẽs | ingni | jampjapj | ||
| LLAGA Úlcera | chek | gumain | sore | taga | taya sukwan | mara kaswi | tsjan t’unt’un | |
| LLAMA Masa gaseosa en combustión | pejka | ladurangun watu | flame | pauta kiasma | buswi was tuk wasni | |||
| LLAMAR Avisar para que venga alguien | pejkar | awáruni | call | laiguin | winaya | árwã | yakapdinin | tjana vele |
| LLANO Plano | paspon | fulasu uwaraguati | flat | tega, tegabuy | twi tanta | walang | ||
| LLANTA Goma de los carruajes | ubalabaü | tire | truk mina | llantaha | yanta | |||
| LLANTO Efusión de lágrimas | arwa’r | aguiraü / guyuli | cry | sari inanka | ãkã | minikpa was | ||
| LLAVE Instrumento que abre la cerradura | gelein | key | ki mihta | llaveha | apahnin din dukiwi | mpes jun lacjól | ||
| LLEGAR Arribar | k’oter | achülüra | come | waya | kiunin | |||
| LLENAR Ocupar enteramente un espacio | b’utur | abúinchagüdüni | fill | bangkaya | ũmús | banghnin | tjipita | |
| LLEVAR Transportar algo | kekwa’r | anüga | take | brih waya | di dukiunin | tjyam | ||
| LLORAR Derramar lágrimas | arwa’r | ayáhura | cry | hayguin | inaya | ãkã | kaidi | lipyu |
| LLORÓN Que llora con facilidad | ajrwa’r | gayaditi | weeping | ainra | kaidayang | |||
| LLOVER Caer la lluvia | chirja’yi | láhuyun huya | rain | cuyguin zalamina | li auhbia | ma kaupak was bukwi | ||
| LLUVIA Agua que cae del cielo | jaja’r | huya / gunubu | rain | shocuy coziamina | li awisa | asoishkwa | ma kaupak waslawi | jüwü |
| LOBO Mamífero carnívoro voraz | aunli arabuna | wolf | yul wail | pãkũ | kuyuti | pü’a’á | ||
| LOCAL Lugar | turer | fulasu | local | pliska kum | kao sa / katuchka | pani | quia’á | |
| LOCALIDAD Pueblo | chinam | aüdü / ubi | locality | güiran | pliskara sakan | kukãs kahakíkuĩ | tawan ni | qü’a’a kinwa |
| LOCALIZAR Encontrar | tajwintzar | adeira / mayuridaguni | locate | pliki sakaya | kalpaknin | jus tjinyucj | ||
| LOCIÓN Perfume | unjsner | ibiñei | lotion | isind | âpróhká | dia wasni | tsjan üsü cyumtsa | |
| LOCO Orate | kekewa’ | lülütau / adumuredügüti | crazy | loco | krisy | krisi ki | ||
| LOCURA Acción inconsiderada | kekewa’res | lilülüüau | crazyness | tanis man daukaya | âhkánú | krisi | lapj lija | |
| LODO Barro que forma la lluvia | anam | baribâbu | mud | daprapa | wasmak | |||
| LÓGICO Que tiene lógica | bijnwarir inb’utz | chuñubau | logical | sip kabia | logikaha | sim sat | ’üsüs jinwa | |
| LOGRO Triunfo | tajwinar k’ani | abihini / bafâgun / badeiragun bûngua | achievement | win takanka | sukuhí pôhkwa | win kalna | ’ücj ntjepalá | |
| LOMBRIZ Gusano cilíndrico | lukum | heweraü | worm | luzuhuro | wan biara lauya | chén | bibil | pelets’ey |
| LOMO Espalda | pat | anagani | shoulder | nina winka ba | ásúk | dangni | ||
| LONGITUD Dimensión de largor | migifei / limigifen | length | yahpika | lohgituha | naini | |||
| LORO Ave prensora que habla | chocho’ | guewegi | parrot | eguasira | rawa | wâhké | walalau | |
| LOSA Ladrillo de piso | daubauti | slab | walpa wanta paskan ba | û pas lusni | ||||
| LOTE Terreno para vivienda | tajchrum | fulasu láuti fadaguaü | lot | tasba piska kumi | kuk akatas | sau pisni | ||
| LOZA Utensilio de cerámica para la cocina | baubauti | crockery | tasba wal paskan dukia ba | lusa | ||||
| LUCERO Estrella | ek | waruguma | bright star | ciri pugui | timia ingnika | yala | ||
| LUCHAR Pelear | jatzb’ir | afâgua | fight | trai kaikaya | patura katunch | pat kalahnin | ||
| LÚCIDO Con claridad mental | b’ijnun | subudiguati lûngua / chuñuliña lau | lucid | prana dimanka | tunun yamni | |||
| LUCIÉRNAGA Insecto luminoso | kujkay / kukay | wadigidigi / büyü | glowworm | tilam | tãnís | tilam | ||
| LUCIR Resplandecer | kajkray | adaüra / apantaha tau / afidira | shine | kuala pain dimaya | âwãén | ingnin | ||
| LUCRO Ganancia | tz’ab’rumer | adairaguni unguaü | lucre | win takanka kum | ilpni talwi | |||
| LUEGO Después | nakpat | lau lufúesen | then / afterwards | baha wina | énwãripé | bainh / tan | leb way | |
| LUGAR Sitio | turer | fufasu | place | pliska kum | kuk piã | pani | ||
| LUJO Adorno excesivo | chirir | uwendeni | luxury | diara bahki brinka daukiba | luhoha | luju | ||
| LUMBRE Luminaria | tzambray | bugan watu | light | inwanka | yaringni mahni | |||
| LUNA Satélite de la tierra | katu’ | hati | moon | luna | kati | yâwí | waiku | lol püné |
| LUSTRE Brillo | tz’a’pruma | limíri | lustre / shine | sus saika dinkan | tako kamás | blakinawi | ||
| LUTO Duelo por la muerte de un pariente | tzejranir | ludu | grief | pruwan sarka taki | píĩ as ôna tawark | warau | ||
| LUZ Energía luminosa | k’ajk | egemeri / leiti / durunguati / uhuyu | light | ingni | ténwã | yaringni | ||
| MACARRÓN Fideo grueso | tziktzik | eigini fuluau henege heweraü | macaroni | makaron | makaruni | jas jaw | ||
| MACETA Vasija de barro con plantas | bugîdu lun tabunun nadü lidan | flowerpot | tangni mankaya kabka | sêri ãõhkwãkka | suba yak dahna | |||
| MACHACAR Aplastar | kik’irna | adürüni | crush | wakahbaya | itiswasak ki | jay lasupj la ca’la | ||
| MACHETE Cuchillo grande para cortar la maleza | machit | isúbara | machete | maztli | ispara | íspârá | ispara | polomay |
| MACHISMO Discriminar a la mujer | wügüriduwaü / eyeriduwaü | machismo | mairin raidka yabras | yal | ||||
| MACHO Masculino | chij | eyei, wügüi | male | waidna | árwã | al | cocoy | |
| MACHUCAR Machacar | kik’irna’r | ahuduhani | bruise | akbaya | itisnin,wi | jay jyats’ | ||
| MADEJA Hilo recogido en ovillo | tzojnok | awia | hank / weed | sampla o mamaya tritka | sampla | |||
| MADERA Sustancia de los troncos de los árboles | te’ | fulânsu | wood | dus | péh | pan pisni | yo tjiquilil / pjolocj yos | |
| MADRASTRA Madre adoptiva | cha’nana | anurihatu / lani uguchili waiyau / uguchuhañaü | step mother | sekand yabty | kwársh | nanangni kalahwi | c’a c’a | |
| MADRE Mujer respecto de sus hijos | nana | da / uguchuru / agaiñaü | mother | mina | yabty | kaki | nanangni | jamay jinwa |
| MADRIGUERA Cueva | che’n | bachuti | den / hole | daiwan yapaika watla | ûni | |||
| MADRUGADA Amanecer | jachakna | limamurabum | early morning / dawn | cashiguampamina | lalma kahbi | árâhkí | payahlawi | |
| MADRUGAR Levantarse en la madrugada | arugaduwa | rise early | titan puknika ban | mapiris yaklawi | ||||
| MADURAR Volver maduro | tak’anar | afunada / efeneida | ripe | pawaya | táhkí | lalahwi | yas jyawca | |
| MAESTRO Profesor | ajkanseyaj | maistu / araudahati | teacher | sasmalkra | âchíwĩshta | maistru | si ’üsü lija | |
| MAGIA Prestidigitación | b’ax | kawisiwi | magic | sukia lâka | wihna | bruhu muinh | nin yüsa liji | |
| MAGISTERIO Profesión del maestro | kanwa’r | maistûgu | schoolteaching | skul bisniska | sumalyang | |||
| MAGISTRADO Miembro de la judicatura | ajk’ampa | habuti gumadimatiñu | magistrate | skul baska | mahistradu | |||
| MAGNESIA Medicamento para las diarreas | yugia | magnesia | biara klin munaya saika | magneciaha | mangnisia | salejepj | ||
| MAGNETISMO Fuerza del imán | siudunaü | magnetism | aubi ba | imang | ’i’awa net so lo | |||
| MAGNITUD Cantidad | jayte’ | lêben | magnitude | diara yahpika | ĩkãsâkãh | nuhni | ||
| MAGO Que ejerce la magia | ajk’in (mab’anb’an) | gariyahati / chútaru | magician | pasintaila | mahia muinh | |||
| MAGULLAR Dañar la fruta con contusiones | nat’a | apurechaguni | bruise | lal blakaya upla kumra | minik dutnikalna | |||
| MAICENA Harina de maíz | lidarara awasi | cornstarch / cornflour | plun ma sitni wawi tuktan pata paskiba | am wasni | ||||
| MAÍZ Grano de la planta de maíz | ixim | awasi | corn | ama | alla | ãũ | am minik | nopj |
| MAJESTAD Rey o reina | inébewa | majesty | tara kulkanka uplara yabiba | kraunkira | jepj jinwa | |||
| MAL Lo contrario de bien | mok | wuribati | bad | saura | ãrtuka / wárká | dutnini | nim tulucj | |
| MALACOSTUMBRAR Acostumbrar inadecuadamente | luriban echuni | spoiled | natka saura daukaya | dutni lan yamna | lapj jas tjisyüsa | |||
| MALARIA Enfermedad trasmitida por un mosquito | luwain abîwahani | malaria | tairi siknis | yáh | yamah | vacam jinwa | ||
| MALAVENTURA Mala suerte | mabunuruni | misfortune | upla saura taukiba | suirti diski | malala lija | |||
| MALCRIAR Criar inadecuadamente | magüiyahadi | bring up badly | smalkras pakaya | wárkúkáâ | dutni muhnma,wi | malala la tjija | ||
| MALDAD Acción mala | mab’anb’an | wuribani | wickedness | saurka nani | dutni | |||
| MALDICIÓN Imprecación | b’ax | iñarawaguni / afiñûni | curse | lahtubanka | paniskira | |||
| MALDITO Persona maldecida | majut | wuribati | damned | lahtuban | wárkúíshtâ | muih dutni | malala | |
| MALEFICIO Conjuro | abiñaragülei | hex / witchcraft | upla trik munanba | dutni yamna | ||||
| MALESTAR Molestia | ma’turu imb’utz | wuribaguaü | discomfort | nais munaya | dutni kalawi | |||
| MALETA Caja rectangular para llevar prendas cuando se viaja | chijr | ílagu | case | sakbat | kúã | maliting di dukiunin | mpes la tjam | |
| MALETÍN Maleta de mano | chijr | sagü / tagai bigegerun | briefcase | sakbat | malitinni | |||
| MALEZA Mala hierba | hidu | brush | prata | tiriski dutni | tsuts | |||
| MALGASTAR Gastar inadecuadamente | satarmab’anb’an | afigera / seinsu | waste | patkasra tikaya | platoh wárkuã kúhá kuh warkí | dutni yus yamwi | pjü jis tje ’ella | |
| MALICIA Perversidad | adiginahani / larügüdün garabali luagu aban katai | malice / maliciousness | saurka | dutni yamwi | ||||
| MALIGNO Persona mala | ajmab’anb’an | wuribati winani | evil | watawan saura | wárkwata | muih dutni | malala | |
| MALINTERPRETADO Interpretación inadecuada | ma e’nna’ta | maganbadi | misunderstood | mistikra smalkanka | warkwas wéshkí | dutni kulana | lapj sisü | |
| MALLA Red | seni | net | mamanka unta saitka walhwalh briba | maya | ||||
| MALO Propenso al mal | mab’anb’an | wuribati | bad | giauru | saura | warkwa | dutni | malala liji |
| MALOGRAR Frustrar | abulegua | spoil / waste | saurka ni win takaya | burlayamwi | ma nt’ya | |||
| MALOLIENTE De mal olor | intuj | higitau | badsmell | toshuga | kia bisbaya | warkwas õhtá | dut tihni | ma tjicyumtsa |
| MALTRATAR Tratar mal | k’ayen | afundehani | mistreat | saura munaya | warkwaskítah | dutni kalyamwi | lapj latjajay | |
| MALVADO Perverso | ajmab’anb’an | mausanti / magüigienti | evil | saurkira | warkwas ishtá | muih dutni | lapj liji | |
| MAMÁ Madre | nana | da / uguchuru | mom / mother | yabti | nanan | namay | ||
| MAMAR Lactar | oych’u | ata / achûa | suck | tiala laya diaya | súh | tâ bayahnin | ts’yo’o | |
| MAMÍFERO Vertebrado que mama | ajchu’ | le atubabin turira lúguchun | mamal | daiwan tialkira | tútú âmíũta | tinglau tâ suwi | ’üsü püné lat’a pü’ü | |
| MANÁ Manjar milagroso | pajch | maiguwati | manna | manna | mirakil | |||
| MANADA Conjunto de animales que andan juntos | ko’ra | hatulun animalu | herd / flock | dauwan dakni kum | wruís | makani | pílücj pan | |
| MANANTIAL Lugar donde brota agua de la tierra | lok’b’ja’ | laway | wellspring / fountain | li karma aubiba | wasbin | ’üsü jama | ||
| MANAR Salir líquido | lokja’ | aribichuni | well | dira laya kum sakayaba | klin kalna | |||
| MANATÍ Mamífero acuático ovíparo | manadi | manatee | lamh | manati | ||||
| MANCHA Parte llena de sucio | tz’ijb’a | dasei | stain | taski sirpi | wák makwa | tiski yamna | ma sicücj | |
| MANCHAR Ensuciar | tz’ijb’ ar | awiyeduni | stain | taski yukaia | túh íshta | taski yamnin | ||
| MANCOMUNAR Unir | morojseyaj | aundaruni | unite | wal kumira wilkaya | birwi | ’amulú tsjilajay | ||
| MANCOMUNIDAD Asociación de municipios | gabilidûguna | commonwealth | wal kumira asla prakanka | minicipiu kauluduhna | ||||
| MANDAR Gobernar | tzakrenar | agumadihani | boss | taibi munaya | túh | bas yamnin | jyüta | |
| MANDARINA Fruto cítrico de piel delgada | arânsu china | tangerine | taihtab damni | mandarina | ||||
| MANDATO Orden | erer | gumadi | mandate / order | adar | adar | |||
| MANDÍBULA Quijada | kejkem | aibugu | jaw | karma ma | pãña chórpár âwák | kananmak | ||
| MANDO Autoridad superior | tzakren | luguchi gumadi | command | lalka adarka | bas yamwi | |||
| MANEJAR Conducir | k’ech’en | abugahani | manage | yus munaya | wauhnin | |||
| MANERA Forma de ejecutar una cosa | ayanar | ligaburi | way / manner | nadka | ampat yamnin | |||
| MANGA Parte de la camisa que cubre el brazo | arünadinaü | sleeve | p rak klahkra | parak salahni | ||||
| MANGO Fruto comestible del árbol de mango | malak | mângu | mango | mango | mango | âsukuha / pẽhwá | mangkru | mancas |
| MANGUERA Tubo dócil para regar | lemeridina duna | hose | dira unta kum ku aubiba | mangguira | ||||
| MANÍA Locura | lilülü au | mania / craze | ailal saura puliba | krisi | ||||
| MANIFESTACIÓN Protesta de un grupo de personas | xab’arir | mitini | manifestation | param takaya | yulnin ta yak kalahwi | |||
| MANIOBRAR Ejecutar maniobras | adügüni | manoeuvre | mihta warkka | kastun suwkpra kâpárí | laih wauhlawi | mos mpes tsi’lija | ||
| MANIPULAR Operar con las manos | amulidahani / le ladüga bau | manipulate | wan nadka kat yaka daukaya | pãhpár | laihwi yamwi | p’ant’ya | ||
| MANJAR Plato apetitoso | sun lûyeigu aigunu | delicacy | plun auhni kum | sírah ãhpreínñas | di ukna yamni / auhni | |||
| MANO Parte extrema del brazo con dedos | k’ab’ | uhabu | hand | guala | mihta | sûáh | ma tingki | namás |
| MANOJO Haz que cabe en la mano | liresini / luhabu | bunch / handful | plun dakban wan mihta banki kum | ting as | t’ücj latijil | |||
| MANOSEAR Maltratar con la mano | pijchyar | apueha / amulibaha / agubeha | paw | mihta ni sapi pulanka | kangnin / laih talnin | |||
| MANSIÓN Casa lujosa y grande | nukotot imb’utz | galigande muna | mansion | utla kau painkira makan | û nuhni yamni | |||
| MANSO Apacible | chantaka | dúsumati | meek / gentle | bawikira | timki | |||
| MANTA Tejido de algodón | b’ujk | mandegina | blanket | pabula sipaya kualka pihni | manta | |||
| MANTECA Grasa para cocinar | ch’ich’mar | agülei dereguati | butter | lat | tamúktí | disala | pan | |
| MANTEL Trozo de tela para cubrir la mesa | b’ojchib’ | seiwedu | table cloth | tibil kualka | ĩña ákatás ás | asna pisni | p’ülül | |
| MANTENER Sostener | uwe’sena’r | uniri / agüriyahati | maintain | main kaiki briaya | kwã ák | yakunhg duwi | ’ete’a’a ma’en | |
| MANTEQUILLA Grasa de la leche | beru | butter | butar | tututía únwáktah | tawas sspahni | vacatsots ’üsü | ||
| MANUAL Que se puede usar con la mano | uhabarigi / lê adügübai lau uhabu | manual | mihta warkka | pâta suâyó kápár | ting karakyamwi | |||
| MANUALIDAD Trabajo con las manos | gaguraguadi | manuality | aimihtara paskan dukia nani | ting yamna | ||||
| MANUBRIO Empuñadura de un instrumento | aühagülei | handlebar | mihta karna | ting laihnin din | ||||
| MANUSCRITO Escrito a mano | tzijbank’ab’ | gárada abürüdütu lau uhabaigi | manuscript | aimihtara ulban | pâta suâyó kórska | ting karak ulna | mas mpes tjapacj | |
| MANZANA Fruta redonda del manzano | mansana | apple | mansana | kuk akas akâkĩtuka / pẽhwáás | manzana | julupj jé | ||
| MANZANILLA Hierba medicinal | mansaniya | chamomile | intawaya upla sika yus muniba | mansania | ||||
| MAÑA Mala costumbre | lisibaña / auseruni / dena / mausani | bad habit | nadka pliki daukaya | mañaha | maña | p’yasa | ||
| MAÑANA El día después de hoy | ejk’ar | hauga | tomorrow | shagua | yauka | yâh | damai | yaya |
| MAPA Representación topográfica | ireyajjun | liyawadi ubau | map | kantry mapka | mapni | |||
| MAPACHE Animal mamífero carnívoro | ejmach | buchu dagü | raccoon | guayán | suksuk | krahpers | suk suk | ’ulula |
| MAQUILLAR Adornar l a cara con maquillaje | tz’ijb’arjut | akatîhani | makeup | mawan saika dinkaya | wahtapak pitíha | kalkahnin | vola püqué | |
| MÁQUINA Aparato para producir industrialmente | mahina | machine | misin | kâpórka | misin | selé mpes lapacj | ||
| MAR Océano | barana | sea | kabu | tákê | kabu wasni nuhn | ’üsü wüja | ||
| MARAÑA Enredo | chitam | wurisiyu | entanglement | unta tukni / siara awa aiblakunka | briña | |||
| MARAVILLA Cosa extraordinaria | imb’utzimb’utz | wendei / buidunei | marvelous | aihka painkira | anñatis | yamni | ’üsü jin justa | |
| MARCA Señal | uyarenarir | makü | mark | mark | píhtíhas | san ni / makni | popa | |
| MARCHA Acción de marchar | xamb’ar | afileihani | march | mars | lapakwarang | |||
| MARCHAR Andar | xamb’arir | afileiha | march | mars munaya | nêrú táh íshpak kíraknêruĩ | lapaknin,wi | sey pjaca jil | |
| MARCHITAR Perder el vigor | mayknen | asaürün | wither | srawaya | siwitni / wirusni | tsü’i ca | ||
| MARCO Cerco en que encajan algunas cosas | lariyede / larularu | frame | diara unra mankaya | kosapa âbrí sâkâh | di ilnin | lo jupj | ||
| MAREA Movimiento periódico de ascenso y descenso del mar | ajtorb’erja’ | lugidi barana | tide | kabu puhbanka an sitwanka | kabu anyang | |||
| MAREAR Sentir mareos | sututjutir | lagiribudun au | make dizzy | bladaukiba kabura | wárwíchĩ | nining witni | ||
| MAREJADA Movimiento de grandes olas | nojajtorb’erja’ | dabuti | tidal wave | kabau ripka | kabu ripni nuhni | |||
| MAREO Aturdimiento | ligiribun au | sickness | bladaukiba | nining iwitni | ||||
| MARGARITA Flor de pétalos blancos | fuluri | daisy | tangni kum | âohás / pesh apín | liriu | pan jinwá | ||
| MARGEN Orilla | tu’ti’ | laru / lerebe | margin | lilkapas | ábrín | kungni / yak | ||
| MARGINADO Desintegrado de la sociedad | harachan | marginalized | saitra lakan | sit yak lana | ||||
| MARGINAR Aislar socialmente | k’ayen | mabahüni / mabareseni âu | marginalize | saura munaya | sait yak dana | masalejepj jin yola | ||
| MARIDO Hombre casado con respecto a su mujer | noxib’ | úmari / eyeritei / bani waiyai | husband | ashu | marit waidna | ãarwã | marit al | vuyum |
| MARINO Marinero | ajnujxyar | afayahati / baranahana | marine | kabu warkka suliar | ãrwã tákêna pûrúyó téshta / táké chita | kubu kilyang | ’üsü wüja mo’o wine | |
| MARIPOSA Insecto de alas multicolores | pejpem | wurigabaga | butterfly | copi copi | pulpul | wârú warú | saih saih | lemlem |
| MARISCO Crustáceo comestible | tziktzik | uwi baranahana | sea food | kabu daiura nani | takach tákê chita | kabu din kaswa | ’ücj jala | |
| MARÍTIMO Relativo al mar | ajnoja’ | baranahana | maritime | kabu tanka | kabu | |||
| MARRANO Cerdo | chitam | baranaugana | swine | kuirku | kuirku | |||
| MARRÓN Color café carmelita | saüyümati | brown | kapi | piwasukwa | sa bai | |||
| MARRULLERÍA Engaño | majres | amañaura / iyereni | cajolery | smalkaya smatka | trampa | |||
| MARTES Día después del lunes | luagu biama | tuesday | susdy | wark mani bû | ||||
| MARTILLO Instrumento para clavar | marüdiyu | hammer | amar | pẽh akapórka | amar | jat syüp’a jin jos | ||
| MÁRTIR Persona que padece martirio | ajjorirchamer | áfaguti | martyr | wan raidka dukiara pruwan nani ba | ta tuna dauna as | |||
| MARZO Tercer mes del año | ürüwa hati | march | kakamuk katy | kama waiku | ||||
| MÁS Mayor cantidad | meyn | lâraun | more | pura prakaya | mahni ki | |||
| MASA Volumen | ligiben | mass | diara wauhwi lumka | mahni | ve püm | |||
| MASACRE Matanza colectiva | mab’nb’anir | libe afarahani | massacre | rau saukan | imukna | |||
| MÁSCARA Figura con que se cubre el rostro en los carnavales | makjut | lidaü igibu / hagibu puisilima hama wanâgawa | mask | mawan bikaya kualka | watapak múkka | munh din | jay osopj | |
| MASCOTA Animal que se supone trae buena suerte | bibian / bilügün / yegü | mascot | tup / yamnika wankisa | pakunlerwa | tinglau ilpni | tsjiyo jinwa | ||
| MASCULINO Propio del hombre | twachwinik | eyeri / wügüri | masculine | waidna | árwã | al | yom | |
| MASIVO En gran cantidad | sya’nir | mungubari | massive | diara ailal ba | mahni palni | |||
| MASTICAR Mascar los alimentos | achaguha / achaguragua | masticate | samaia | âkâóh | kaswi / kasnin | jastjevyots’a | ||
| MATA Planta con tallo y ramas | b’ajyraj | tidibu wewe / nadü | bush | playa kum | panan | tjoncja | ||
| MATADERO Lugar en donde se matan las reses | fulasu hafarahagüle animalu | abattoir | ikaika | inin pani | ||||
| MATAR Quitar la vida a otro | chamsenar | afarahani | kill | ikaya | inin,na | ’ina | ||
| MATERIA Aquello de lo que esta hecha una cosa | ayenir | ubuñaü | matter | diara paskanka ta ba | materiaha | di dana kidi | ||
| MATERIAL Materia necesaria para una obra | ch’ejnib’ | ubuñaü | material | diara paskaya dukia nani | wrk din | |||
| MATERNIDAD Estado de madre | tu’b’irnar | agurahani | maternity | ausubaya pliska | nanangni | tsjo’a jinwa | ||
| MATERNO Relativo a la madre | hiñaruguagiñe | maternal | yapti turka aisiba | nanan | ts’uts pülücj | |||
| MATORRAL Terreno con maleza | sijkch’a’n | sagadirugu / hídurugu | bush | srikra | tiriski pisni | |||
| MATRÍCULA Lista de personas o cosas inscritas | büruwaña | enrollment | kul dimaya nina dinkiba | yayangni wi | sin japacj | |||
| MATRIMONIO Unión de una mujer con un hombre mediante contrato civil o religioso | ajnub’ya’r | agáferuni / mariei / sibili | matrimony | marit takaya | suâsúkuh | marit | vyayíñ / tjawaya | |
| MATRIZ Útero | agai / tagai hiñáru | womb | luhpa watla | utunsar | ||||
| MATRONA Partera | takrumen | agüdahahatu | matron | librahka | partira | |||
| MATUTINO Relativo a la mañana | binâfiti | morning | tandán | titan puknika ban | mâ piris | |||
| MAULLAR Sonido de los gatos | myaw | amiñauhan | meow | mini inanka | miyaukwi | |||
| MAXILAR Hueso de la arcada dentaria superior | lubugu ari | maxillary | pata watla | kananmak | ||||
| MÁXIMO Más que mejor | imb’utzir | lêben | maximum | kau ailal | arũhuchã | nuhni | ||
| MAYOR De más edad | nor | ibugañaühali | older | almuk | tanit barakni | |||
| MAYORÍA Parte mayor de los componentes de una colectividad | meyra | hagibên / hibe | majority | ailalka ba | âwéa | pisni nuhni | ||
| MAYÚSCULO Mayor que lo ordinario | ibugañaü | large / important | turi lal tara wal ta ulbiba | nuhni | ||||
| MAZA Martillo de cabeza redondeada | k’u’m | marüdîyu | mace | wina prukaika | amar | |||
| MAZORCA Fruto del maíz | nar | luhabu awasi | cob | ama siga | alla ma | am minik | wolás | |
| MEAR Orinar | tzamsen | asisihani / arâgua | pee | iska krahbaya | usunin | |||
| MECÁNICO El que repara máquinas | ajb’ijnuyaj | aransehati magina | mechanical | allan papaskra | mikianik | |||
| MECER Mover en lento vaivén | yujkwa’r | arideihani | swing | wahwaya | wihnin | |||
| MECHA Hebra de las velas que arde | leñeñe lanpu / lebeha lanpu | wick | diara ankaya kakma | kandil wahni | jaw la’os | |||
| MECHERO Candil | kinké | lighter | ingni daukaya kakma | kandil | t’emel c’a jast’unt’un | |||
| MEDALLA Pieza de metal acuñada con alguna figura | iñei / mafu | medal | nana wila | medayaha | midaya | püsta culupwn nt’a | ||
| MEDIANOCHE Fin del día e inicio del otro | yuxin akb’ar | iyáwuini ariyabu | midnight | timia bakrik | kaki rêih | puk papus | ||
| MEDIANTE Por medio de | lidagiñe / lumagiñe | through | witin wal | kaupak | ||||
| MEDIAR Interceder | korpesnar | adilihati | mediate | paun munaya | pĩhas | ilpni kana | ||
| MEDICAMENTO Sustancia medicamentosa | tzakarir | árani | medicine | olom | sika nani | sika wasni | ||
| MEDICINA Ciencia que trata de las enfermedades y su curación | tzakoner | agaranihani | medicine | sika | ĩsĩh | siknis kulni duna | lemelyú | |
| MEDICINAL Que se usa como medicamento | tzakb’ir | aranitiya | medicinal | sika kum sa | sika | |||
| MÉDICO Profesional de la medicina | ajtz’akoner | surusia | medic | daktar | pit yang | sits’ucju | ||
| MEDIDA Unidad de capacidad para granos | b’isma | saisi / misuri | measure | pidka kat | ãkĩtúkâ | paun yamwi | tjivyú | |
| MEDIO Igual a la mitad de una cosa | yuxin | lamidan lumagua | half | bakrik | ísh | papus bah | ||
| MEDIOCRE Inculto | malatani / meseriwinti | mediocre | diara pain daukra bakri man ba | kaikaípâsák | dutni | |||
| MEDIODÍA Tiempo alrededor de las doce de la mañana | amidiugu | midday | dinar kat | ãhár | mâ tunak | jaw culupwe nt’a | ||
| MEDIR Determinar la longitud, extensión o volumen de algo | b’ismar | amisueha | measure | praki kaikaya | kulnin vyú | |||
| MEDITAR Aplicar el pensamiento a la consideración de algo | asaminara / añúraha | think over | luki kaikaya | ãménchka | kulwi talwi | nin yüsa jinwa | ||
| MÉDULA Tuétano de los huesos | litutanu | medulla | dusa mabiarka | atâwá | wakal bán | |||
| MEDUSA Celenterado marino | garugaú | jellyfish | likahka | kabu din balna | ||||
| MEJILLA Cachete | kajkam | idiñai / ubuyubu / lauba / bigibu | cheek | wan mawan | watapak ataĩs | kanmak | pjocj | |
| MEJILLÓN Molusco comestible | hauyei guwe | mussel | kabu ra pawi dukia upla pi dukia kum | kangs kasnin | ||||
| MEJOR Más bueno | imb’butz | uwadigiali | best | kanra painsa | enña | kau yamni | ’ücj | |
| MEJORAR Aliviar | imb’utzir | auchaguda | feel better | kau pain takaya | yamni kalna | |||
| MELANCOLÍA Tristeza | tzajtakir | iruni / iwanimaün | melancholy | sari minipis ban kayaba | sari ki | jay tsji’ya | ||
| MELENA Cabellera | ídiburi miginaguti masuñairunti | mane | tawa yari yaka yaka ba | basni | ||||
| MELLIZO Gemelo | kwach | madaya | twin | sutki | kwímí | sutki | ||
| MELODÍA Conjunto de sonidos que forman una composición musical | k’ay | úyenu / uremu | melody | karma bangni aiwanaya | ênyá | lawana | nets’en jinwa | |
| MELÓN Fruta grande con semillas en forma de pepita | tin wewe | melon | milan | melonha | milung | julupj jaspjutj Putj | ||
| MEMORIA Capacidad de recordar | b’ijnusyaj | aritaguni / chubalugu / mabuleidaguni | memory | sinska lukanka | sãmañá | sinsni karak | julupj mo jatja | |
| MENCIONAR Hacer mención | warer | irida | mention | nina makaya | mencionakikuchí | paknin | sin t’epyaca | |
| MENDIGAR Pedir limosna | kajtyarir | ayubirahani | beg | makabaya | yulyang | |||
| MENDIGO Limosnero | ajk’ajtin | ayubirahati | beggar | makakabra | di yulyang | |||
| MENGUAR Mermar | w’i’r | afal | wane / reduce | sirpi takaya | apit ni / dauhbin | |||
| MENOR Calidad de lo más pequeño | ijtzin | amuleñen / amúlelueü | minor | pocri | ninka sirpi ba | áwâkí | apit bin | |
| MENOS Menor cantidad | adolura | less | apu | apit ki | pjani way | |||
| MENOSPRECIAR Despreciar | irik’ani | mabusenruwani / mabahüdüni / minsieguni | underestimate | kulkanka yabras | dutni talwi | mas tsjicj | ||
| MENSAJE Recado | pejkna | uganu | message | stury prahni ulbanka | ñah | yulpamna,wi | ma quelel lejay | |
| MENSTRUACIÓN Sangrado vaginal mensual | xurch’ich’ | maliñauni / aüdübühani | menstruation | mairin aikatka siknis | waiku talna,wi | |||
| MENSUAL Que ocurre cada mes | hatiau | monthly | katy bani | waiku bani | ||||
| MENTA Hierbabuena | papamentu | mint | intawaya | Taha / mentaha | albaka | |||
| MENTALIDAD Modo de pensar | bijnusyajir | saminaü | mentality | sinska lukanka | âsãmâhñã | ampat kulwi kidi | ||
| MENTE Intelecto | b’ijnun | ichügüwagu | mind | wan sinska | sinsni | sele jin jos | ||
| MENTIR Engañar | majresyajir | eyêhani / amárasuha | lie | kunin munaya | kâhsáh | alas kalyamna | litsjuwilo | |
| MENTIRA Engaño | majresyaj | iyêni / marasuralugu | lie | kunin | kâhsáí | alas yamna | litsjuwile | |
| MENTIROSO El que miente | ajmaresyaj | marasuraluguti | liar | kuninkira | alaskira | |||
| MENTÓN Barbilla | tzukti’ | aribügü | chin | patawatla | kungbas | |||
| MEÑIQUE Dedo pequeño de la mano | lifînga úhabu | pinky | guala yaushuru | mihta snaya | tingni sulunmak | |||
| MERCADO Recinto dedicado al mercadeo | uk’ayir | magîdu | market | markit | itâkauncheruña | mirkadu | ||
| MERCANCÍA Objeto que se pone a la venta | uchonmar | marasu / ebegidinaü | merchandise | lalah baxka | bakannindin balna | |||
| MERENDAR Comer la merienda | pixwya’r | achaguagua / anüga gichobu | have a snack | plun lupia dakakaya | isti din ukna ukwi | jay lacj lejay ent’a | ||
| MERIENDA Comida ligera | bijkwya’r | chaguguaü / gichobu | snack | plun sirpi | isti din ukna | nets’en ntá | ||
| MÉRITO Lo que da valor | bixirb’ut | lôburaharuniwa luagu | merit | baha praika | minit kalawi | sin yüsamo’o | ||
| MERMELADA Conserva de fruta con azúcar | bimeti / siruduguati turuti tin wewe | jam | dusma piaki sugar wal paskan | halia | ||||
| MES Cada una de las doce partes del año | hati | month | mes tena (un) | katy | waiku balna | |||
| MESA Mueble consistente en una tabla lisa sostenida por cuatro patas | wenib’ | dábula | table | mesa | tibil | túkâh | darasa | tsjan casa’a latjolon |
| MESETA Llano elevado | wata’rum | wüburaü | tableland | twi langni | walang | |||
| MESTIZO Hijo de padres de distinta raza | kaxlan | migisi | half-breed | tallia miks luhpia | miks | |||
| META Fin | imb’utz | lagumuchun | goal | mark bapanka | danhkat | |||
| METAL Cuerpo sólido conductor del calor y la electricidad | t’ak’in | gürabü | metal | allan | ingni yak wa pisni | |||
| METEORO Fenómeno atmosférico | somu hauyai ayáungu | meteor | taim nani kakaira | sâ pirichata | lapwa / lipwa | |||
| METER Poner dentro | osen | ebelâgüda | put | bilara dinkaya | âcháh | anin payak | wama jetj | |
| METRALLA Fragmentos de un proyectil | aban turuyai bisiledu | shrapnel | bulit auhbi lulkaika | midaya | mpes la nus | |||
| METRO Unidad de longitud | numb’isnoj | misure auti lamisuehauwa fulasu | metre | utla makaya rulka | âhkahkĩtuka | mitru | mpes lavü | |
| MEZCLAR Revolver sustancias | amigisia / agubudagua | mix | mix munaya | unyok | bahanin | la süpjütj | ||
| MEZQUINO Avaro | ajtzun | hangîti | mean | umala | iskang sâ | ts’is | ||
| MICROBIO Ser vivo microscópico | sun hauyêgu ñuguseru | germ | yula saura | di dtalwas din awi tawi | ||||
| MIEDO Temor | bajkut | afudei | fear | sibrin | yamanduwi | lecjyeya | ||
| MIEL Sustancia dulce que elaboran las abejas | k’a’r | maba | honey | zapu sira | nasma laya | ásê | sarap | ts’as |
| MIEMBRO Cada una de las extremidades | lumegegun | member | krautka / membar | kapúkkas | muinh pisni | ncupj quisin popa | ||
| MIENTRAS En el período de tiempo transcurrido entre dos sucesos | tamar | lubaraügü | while | kau kainara / kan manis | tís wâkuh | taimni bayakwi / la ’inyuca | ||
| MIÉRCOLES Día después del martes | luagu ürüwa | wednesday | wensde | pâ barak mani kaupak wark mani bâs | ||||
| MIERDA Excremento, caca | ta’ | gege | shit | daiwan kanka | bâ | |||
| MIGRACIÓN Movimiento de personas de un país a otro para vivir en este último | ixinbir | anuruni | migration | plis walara impakaya | pa uk kiwi | |||
| MILAGRO Hecho sobrenatural atribuido a las divinidades | imb’utzir | seremei / milagu | miracle | sain | mirakil | |||
| MILENIO Mil años | milu irumu | millenium | mani tausin kum | kuíh wehkiwa | kurih panan nuhni as | pülücj jiwca | ||
| MILITAR Miembro de la milicia | ajkojk | asdarahati | military | soldajo | militar | tsupan | ||
| MIMBRE Material vegetal para tejer muebles | nadü / waiñu | wicker | canmala | diara mangkaika paskiba auka | orochuña | sini yamnin wahni | ||
| MINA Lugar de donde se extraen minerales | penike / fulasu ñei lubai lachirahauwa golu | mine | ritz walpaya | gul plisni | témel jinwa c’a | |||
| MINERAL Material que se extrae de las minas | penikeragai | mineral | tasba muntara ritska briba | orohtapak | gul | t’emel c’a püne | ||
| MINIFUNDIO Parcela cultivada de extensión mínima | lirahüñü ichari | small farm | tasba warkka sirpi daukiba | sau dahwa pisni bin | ||||
| MÍNIMO Lo más pequeño | inb’ijk | ligiredügü | minimum | siksa / ria lu’pia | akína / sónkwáh | bintisni | patan jinwa | |
| MINORÍA La porción menor de una colectividad | inb’ijk’r | fiyú / mibetiña | minority | kau smihka ba | apit ki | |||
| MINUSVÁLIDO Impedido | sutuyok | danimaün | handicapped | dira praiska mayara alhwiba | kahwa | nin jaylacj jinwa | ||
| MINUTO Cada una de las sesenta partes en que se divide la hora | tanib’a | murusun dan | minute | minit | awar minitni balna | |||
| MÍO De mi propiedad | wirnarir | nani | mine | yang duki | yang dik | |||
| MIRADA Acción y efecto de mirar | wirnar | arigini | look | yzquin | kaikanka | chãas | talwi | sinucj |
| MIRAR Percibir con los ojos | ajtzun | ariha | look | yzquin | kaikaya | chã | talnin | nyucj |
| MISERABLE Pobre en extremo | patna’r | gudemegu / yumuaü | miserable | upla diara apuba | patãhíshten | kalwaraun | ma que t’enc’a | |
| MISIÓN Obligación | merun | lûnti / lubarati | mission | wark pramaska | katun as íshker | laihnin kulwakidi | tsan lejay | |
| MISMO Igual | unser | aban labu ligia meme | same | sim dukia | simsat | jan macj | ||
| MISTERIO Dogma | laiganagu | mystery | yukukan lâka | ûkíh | aihka as | |||
| MITAD Cada una de las partes de una cosa partida en dos iguales | tajch | lamidan | half | bakrik | âráhás | papasbah | t’ivyuja ne nin ma’en | |
| MITIN Reunión política | mitini | meeting | asla taki turi aisiba | kaluduhna | ||||
| MIXTO Mezclado | tzijn | mígisiti | mix | kuala mix munanka | unyokta | bahana | ||
| MOCO Secreción de la nariz | topopir ayan | yedunu | mucus | nepzeguas | siahka kuhbi sakanka | uhdana | tjutj vacam lal | |
| MODA Manera de vestir de la época | uwendeni lidanti dan / tugiañon aibagubon | fashion | patran raya | modaha | waiskarang tangh | mas syasa | ||
| MODERAR Apaciguar | topop | adiliha | modérate | raya paskaya | modararha | pawatwi | ||
| MODERNO Perteneciente a los tiempos modernos | ajchuymar | isei, malügili, mama binádü | modern | raya paskanka nani | modernoha | wiasam | ’in syasa | |
| MODESTIA Virtud de no hacer alarde | gurasu / máfagûni / darangilu | modesty | la kat diara dauki ba | kasak | ||||
| MODIFICAR Cambiar la forma | chenar | asansira / aganbirada / aransera / adügai kei labuserun | modify | paskanka raya daukaya | wárkâkáh | sins yamwi | m’as ’üsüs ca la mejay | |
| MODO Manera | kocheja’x | auseruni / echuni / igaburi | mode | natka | ampat | quin | ||
| MÓDULO Parte de un conjunto | fulasu / kuatâ wairaü tidan aban galingade muna, lila furendei lûnti lakutiharuniwa lidan fîyú dan | module | piska bani klñikli daukiba | modulóha | di as paisni | ninin wa | ||
| MOJAR Echar agua a un cuerpo | tzamer | adüdüragüda | wet | buskaya | mûh | waskanin | ’its ’its | |
| MOLDE Instrumento hueco para dar forma a una materia | tz’amay | bakopuhagüle | mold | patran | muldini | tsjan c’a lajay | ||
| MOLDURA Regla moldeada para marcos | mujx | tadâgüle / taradaha | molding | diara paskaya maulka kum | muldi | tsan c’a la mijicj | ||
| MOLER Triturar | mujxa’r | amuligiduni | grind | wahwaya | wauhnin | cjyol | ||
| MOLESTIA Malestar | kuxar | baraseti, hanbuagú | hassle | wira nais | ambuk | ’üy ’üy nin vele | ||
| MOLINO Aparato para moler | pijchina | amlihagülei | mill | wahwaya misinka | wauhnin misini | mpes la cjol | ||
| MOLUSCO Animal invertebrado con concha | sun haúyêgu sindî / wadabu / g uwe bulabula | mollusk | kli htu satka | kangs | ’ücj lalas | |||
| MOMIA Cadáver conservado | egeburi mabunúnti derégüdawaügüti lun leréderu deigua dan | mummy | lasa | pash õníâpãna | dauna apakna | |||
| MONEDA Pieza de metal o de papel que equivale a dinero | b’echuj | liñügüri seinsu | currency | lalah ma | platoh | lalah minik | t’emel c’a | |
| MONIGOTE Persona ignorante | tumin | beimundu, muñegu | weak character | pulaika paskanka sauraba | sinskas | |||
| MONJE Religioso que vive en monasterio | ajma’nata | eyeri abagaiduti tidan ligilisi lun laransehan lubâ aisauni gagounuti kei fadî | monk | lalukra kau purara kulkanka yabanba | patish ãñahñahta | munha | ||
| MONO Primate parecido al hombre | max | megu, aráwada | monkey | mono | urus | ûrús | urus | ts’iyú |
| MONSTRUO Animal o persona de aspecto horrible | nukalapir | animalu hanúfunati | monster | diara aipaswanka kat aipasrasba | di maisinh | tsjan püné | ||
| MONTAÑA Monte grande elevado | nukte | wübu, árabu, dabiara | mountain | cotan | unta tara | ñáhâ | pan pas nuh | jocj |
| MONTAR Subir | katb’un | awáira, ayauha | mount | guaglan concauren | ulaya | âcháh | kilnin,wi,na / warang | casa’a os |
| MONTE Maleza alta | k’opot | árabu | bush | unta | ãsúk | pan pas damasni | tsjuts mo’o | |
| MONTÓN Conjunto de cosas dispuestas unas sobre otras en orden | morojseyaj | pailaba, gibeni, mamamurusun | pile / heap | ailal | únwãhátúh | mahni / mahna | pülücj | |
| MORA Fruta de la zarzamora | yutmajkuy | tin wewe garáhüñügutu, gaühütü, guchuyuma tewegerun | blackberry | manazeula | taim tiwiba | wráh | mura | ts’i pü’iya |
| MORALEJA Enseñanza que se deduce de un cuento | b’ijnwa’r | furendai ligiun aban úraga | moral | kisi kum wina ilp ka lâka saki smalkiba | kisi | ’üsüs jola | ||
| MORALIDAD De acuerdo con la moral | b’ijnwares | inébehabu | morality | la kat iwanka | lâ kat / kasak | ’üsüs jos | ||
| MORCILLA Tripa rellena con sangre y cocida | sojyon | lumesun aünaü | blood pudding | biara piska kum brih tala auhbi piaki pi ba | pikadiu | motojopj | ||
| MORDAZA Instrumento que puesto en la boca impide hablar | bôsali | gag | bilara lanlan manki turi aisaya apia ba | kaswa din | latipilts ’ücj | |||
| MORDER Hacer herida con los dientes | k’uxoner | agüra, agüa | bite | samaya | sáhkra | kasnin | ntjelaja | |
| MORENO De color oscuro | iktzuren | wuriraüti, wuriyumati | dark / brown | talla siksa | krábe | sani | jas ts’ücj | |
| MORIBUNDO En trance de muerte | ajchamay | hilamemeli | dying | pruan kau | âhrahnú âkástesh | dawarah | lü ts’una | |
| MORIR Perder la vida | chamay | auweni, aribiguni, aguyuni | die | capren | pruwaya | õ / õnah | dauna | tje pe’e |
| MORTAL Se causa la muerte | ajchamer | gauwêti, garibigaiti | mortal | prura | õná | dawi | ||
| MOSCA Insecto díptero | yaxaj | werewere | fly | shirizir | kukas | wĩchwĩch | markisa | ts’a ts’a |
| MOSQUITO Insecto que transmite varias enfermedades con su picadura | us | minimini | mosquito | cugu | tairy nani | sûkû | pûs | ts’a ts’a tsjicj |
| MOSTRAR Exponer | irenut’ | arauda, afúrandaguagüdalau, edéneira | show | madikaya | achahwĩch | niningkawi / laikdin / wat din | te’eye nucus | |
| MOTIVAR Incentivar | irsena | inchaha, achuguaha | motivate | kupia kraukaya | arwarkah takâa | lilialani | ma nin jele t’as | |
| MOTIVO Razón | mab’anb’anir | küsu, sensi | motive | baku bamna | ainin / ampadawak | |||
| MOTOR Aparato que mueve una máquina | ladüügüle mahina | motor | plapaya misinka | mutur | ||||
| MOVER Cambiar de situación | pijchyar | etépura, ahingicha | move | nikbaya | âpãh | niknin | vya tjilé | |
| MOVIMIENTO Cambio de posición de un cuerpo | nijkya’r | hingí, furú, maderaguagüdüni | movement | nikbanka | âpãiwa | pâ uk sins yamwi | si quistsje | |
| MUCHACHO Joven | maxtak | niburegili | kid | mishu, güegüe (m); peza (f) | tukta waidna | âpãrá | wahma | tamacás |
| MUCHO Bastante | sya’n | gibeti | much | uva | mahni ki | pül’ücj | ||
| MUDAR Cambiarse de domicilio | xamb’arturer | aguyuni, asiuhani | move | mahka waya | árchanak | pâ uk kiuna | p’a saquepe’a | |
| MUDO Que no puede hablar | irojron | marnagaiti | dumb | moltebuyina | bilas | bilas | ||
| MUEBLE Objeto que sirve para comodidad en la casa | ch’ejnib’ | tila müna / ílagu dagaügüti | furniture | iwaika nani | tukka | sini | casa lapcj lajay nt’a | |
| MUELA Diente con lóbulos para masticar | cha’m | ari | molar | neeg | wan napa | k âsasá | anan | mwis |
| MUELLE Terminal acuática para embarcaciones | wafu | wharf | wab | pûrûh úya | watnin pani / plisni | |||
| MUERTE Fin de la vida | chamer | auweni | death | prura | dawi | tjepe’é | ||
| MUERTO Cadáver | chamer | hilâli / egeburi | dead man | capra | pruwan | dauna | nasá tjepe’é | |
| MUESTRA Pequeña cantidad de una mercancía para mostrarla | uayrenar | tauchâhaun | sample | marikaya | muestraha | niningkawi | te ’eyes nucus | |
| MUGIDO Voz de una vaca | arwa’rwakax | tamûha bagasu | moo | bip ini ba | mahwi | |||
| MUGRE Suciedad | xexres | agüüchüni, wamuede | dirt | maka alkan | taski kira | lu pü’e’e | ||
| MUJER Humano femenino | ixik | hiñáru / hiñau / würi / wügüri / eyeri | woman | mob | mairin | kórtâh | yal | quepj |
| MULA Bestia caballar | chij | mile | mule | mullul | suhísma ôlák pahchayo | aras wark takyang | soy soy jin justa | |
| MULATO Descendiente de blanco y negra | migisi / chumagü / muladu | mulatto | aisika pihni yaptika sksa wina luhpia ba | mulatu | macj | |||
| MULETA Bastón | badun | crutch | wapaya kinka | pesh â teshka | kin | tacja | ||
| MULTA Pena pecuniaria | tujrur tumin | faini | fine | pat mana aibapanka | aôhtamíh | multa | t’emelma’en | |
| MÚLTIPLE Muchos | sya’n | gibetiña | multiple | natka manas ra | mahni | |||
| MULTITUD Gran cantidad de personas reunidas | me’yrapak’ab’ob’ | damuriguaü | multitude | kuara tara | pesh únwêka | muih mahni kal uduhna | pülücj lyawun | |
| MUNDO La tierra | tuno’rum | ubau | world | lú | tasba ull | kukríh | saunuh | nosis |
| MUNICIPIO Territorio en que se divide un departamento | nukchinam | lichügüdina aüdü | municipality | tasba pis ka kum gabamaitka | sau daklana pisni balna | pülücj patja nt’a | ||
| MURALLA Muro grande | fadaguaü / farüga | wall | kutbanka tara walpa wal daukiba | nandaka nuhni | ||||
| MURCIÉLAGO Mamífero volador | sutz’ | musagalu | bat | güiza | sakanki | tikímí | umis | ts’uluts’ul |
| MURMURAR Hablar entre dientes | agülülüha | murmur | swira paskaya | brukwi | levelele | |||
| MURO Valla de piedra | makte’tun | fadaguaü abunawaguti lau düláuti yadü | wall | klar tuakniba | muroha | kidara nandakna | wa popa campayna | |
| MÚSCULO Tejido contráctil | ut’ya’ | ügürügü | muscle | snuka | âyukuwe âpírípê | purusni | namas ts’ipjal mas püne mpes vyu | |
| MÚSICA Arte de combinar los sonidos | k’ay | úyenu, / ragü / melei | music | miusik | ẽyá | binni bahawi | nets’en | |
| MÚSICO El que hace música | ajlajb’a | iñahati | musician | miusik papulra | lawana yamwi | |||
| MUSLO Parte superior de la pierna | utya | yadaü | thigh | quenin | kuhma bunka | kâmánká | baranhmak | mos ts’ipjal jinwa |
| MUTILAR Desprender una parte del cuerpo | adüüra | mutilate | wan piska kum klaki sakaya | muinh dakna | ||||
| MUTUO Recíproco | katakyo’n | nugia bun, bugia nun | mutual | upla wal ailukanka wal kumi daukiba | áskáhkâ | biri biri | nucú nucú | |
| MUY Mucho | me’yra | gibeyeti | very | uba | mhniki / ubaki | |||
| NACER Salir de vientre de la madre | kuxwan | nasiruni / aguraharuni | born | aisubi takaya | chíwá / twêwa ãpĩh | nanan ban kaupak kalahna | cyojo | |
| NACIMIENTO Origen | kuxna | agüriyahani | birth | aisubanka | chíwa | yakat sahna | tjejyoja | |
| NACIÓN Habitantes de un país | nojchinam | agairaü | nation | kuntry aiska | kãhã ûyã ukúhkán | saun muinh balna | ||
| NACIONAL Perteneciente a la nación | tunojchinam | wagairana | national | wan kuntryka | sauni kaupak ki | |||
| NACIONALIDAD Gentilicio | aj | halíenabubai | nationality | aisubi takan kuntryka | suani yak sahna | |||
| NACIONALIZAR Traspasar al poder de la nación | wagairanahâli | nationalize | kuntry raya luhpika daukaya | sauni kaupak kalnin | ||||
| NADA Ninguna cosa | matuk’a | nikata | nothing | diara apia | ĩrĩná | di awaski / di dis | jo sin / jaspjan | |
| NADAR Mantenerse y avanzar en el agua | nuxya’r | afuriha / amaligiha | swim | yawaya / nuapia yasapa | twetápéh / âkáñẽtápẽ | waihnin | ’üsüma wü’ina | |
| NADIE Ninguno | ni aban | nobody | upla kumi sin apia | târína | witin awas | |||
| NAILON Hilo y tela sintéticos | gaürügudaguâti | nylon | diara awa paskan ba | nailoha | plastik | voltsa | ||
| NALGA Parte carnosa del trasero | suy | edei | bottom | klata | kúch | tumin muinh | tü’ecj | |
| NANA Abuela | noya | agütü | grandma | tashu | yabtika | titih | ||
| NARANJA Cítrico | aranxex | arânsu | orange | naranja | andris | mímá | arnis | jaslú |
| NARANJO Árbol que produce naranjas | aranxexte’ | lidibu arânsu | orange tree | andris | mímá áwá | arnis panan | wolás | |
| NARIZ Órgano del olfato | ni’ | ígiri | nose | nepze | kakma | ténsáh | nangnitak | nimicj |
| NATAL Relativo al nacimiento | twach’i’r | bagüriyaha, báguaha | natal,native | aisubanka | chíí | sahna mani | ||
| NATALIDAD Número de nacimientos | tzikirpak’ab’ob’ | bagaira | natality | aisubi takan nani numbika | ampus sahna | |||
| NATIVO Natural | ja’xturu | ñerina | native | tasbaya dawanka | sauni kaupak | |||
| NATURAL Propio de la naturaleza | tweerojir twachir | lanutai / ligaburi / ítara liña | natural | dawan paskanka kat | ban sak ki | |||
| NATURALEZA Conjunto de cosas del universo | erojir twachir | agüchaü | nature | paskanka nani sut | êkarás chíí | banki / kaunhki | ||
| NAUFRAGAR Hundirse una embarcación | adibiraguni | sink | kabura tiwanka | ding kakiuna | ||||
| NÁUSEA Sensación de vomitar | b’ib’ajnak’ir | hahüneguaü | nausea | auya warbiba | âkísh | tining dulihni | ||
| NAVAJA Hoja metálica pequeña con filo para cortar | uxijrib’ | gusiñu | knife | navaja | kisura | kasúrústâ | kuhbil | |
| NAVE Embarcación | nukk’o’ | ugunein | ship | sail duarka | pûrû uyatake teshka | but kanin din | ||
| NAVEGAR Ir en una nave | ixintak’o’ | ugunein | sail | dury wal impakaya | but yak kiwi | |||
| NAVIDAD Fiesta de la natividad de Jesús | kuxna’rsitz’ | fedûgu | christmas | kismis yuwa | patíshta chííchén | papah sahna mani | ||
| NECESIDAD Impulso irresistible | chukpa’r | emegeíruni | need | nitka nani | inas aménch | nitni | najás | |
| NECESITAR Tener necesidad | neb’e’yr | emegeíra | need | nit takaya | ĩñas aménch | watki / nitki | najastsja | |
| NECIO Imprudente | b’urukna; ku’kna | heretabura / geretabura | foolish | ai kupioa lukras | necioha | ambuk | ma t’encja | |
| NEFASTO Dañino | posnarir | hungulama | disastrous | upla tarabil kira | dutni ki | |||
| NEGAR No conceder | mujka’r | eyeregua | deny | apia wiaya | wíshpartú | dika | ts’yüpünü | |
| NEGOCIAR Comerciar | chomma’r | adaradua | negociate | lalah daukaya | plátôhyo ûnchâpár | bakanwi | t'emel jaylacj me'a | |
| NEGOCIO Asunto | chomma’rir | daradu / katabalan | business | trucha paskaya | nigusiu | |||
| NEGRO Color totalmente oscuro | iktzuren | wuriti | black | shir | kalat siksa | sónkwá | sani | te |
| NENE Niño | b’echu’ | fafa / irahü wügüri | baby / babe | tukta sirpi | muih bin | |||
| NERVIO Órgano del sistema nervioso que transmite señales | iwanimaü | nerve | shinri | duda lauhbi | chóktâ | nirbiu | lecj jeya | |
| NEUMONÍA Infección de los pulmones | chatiwurini | pneumonia | pusa siknis | chânáh pâtá ãsãsñá | palan tiriswi | maysa cjüesca | ||
| NEUTRAL No se inclina por ninguno | chantaka | maubadinaü | neutral | ip kainara waras an ninarawaras ba | ĩñentú | barangni | ||
| NEUTRALIZAR Poner neutral | chantakirna | maubadinati | neutralize | diara wartaki kaka alkitakaskayaba | ñéntú | danin | ||
| NICHO Concavidad en un muro para colocar algo | dágasi | niche | kutbanka kum tuaknika | nuwi | ||||
| NICOTINA Sustancia activa del tabaco | egeñeñei | nicotine | sigarit kiasmika ra maka baku takiba | wĩruhahtú | aka ban | |||
| NIDO Lecho de las aves | sijk | umasaü | nest | sira talauna | daiwan watla | kwaskô | uhbib ûn | tsjintsjil |
| NIEBLA Condensación del vapor en la atmósfera | mayuy | hemerei | fog | mukus | wãnák | mukus duwi | mol | |
| NIETO Hijo del hijo | sitz’b’ir | ibari | grandson | nieto | mulika | awãwã | mun / ni | nqjüicj |
| NINGUNO Nadie | mamajchi | ni aban | none | kum sin apu | ásnâní | watin awas, uk bik awas | cuwá | |
| NIÑA Femenino de niño | sitz’ | irahü | girl | tuktan mairin | walabis yal | tsiicj quepj | ||
| NIÑO Infante | sitz’ | irahü | boy / child | tuktan waidna | yẽá | walabis | yom tsiicj | |
| NIVEL Ras | úwara | level | libil | akakĩtuka pish | papatsakna | |||
| NIVELAR Poner a nivel | uwaragugüda | level | lilil mankaya | pishkáa | papatnin,wi | |||
| NO Negación | ma’chi; ima; ila | uwati daradu | no | apia | dikah | |||
| NOCHE Etapa del día que no tiene luz | akb’ar | guñau | night | tángui | timia | kâkáña | puklakwi | püste |
| NOCHEBUENA Natividad | fedugu | christmas | krismis yua kaina tihmika | kâkána ênñá | uru puknita | püsta üsüs | ||
| NOCIÓN Idea de una cosa | o’jron imb’utz | egesihani | notion | lukanka kum yabiba | di tanka duwi | lament’a | ||
| NOCTURNO Que actúa por la noche | ajakb’ar | neiduwaga | nocturnal / night | timiara | kâkána chénwã | pukta din balna | ||
| NÓMADA Sin domicilio fijo | ajxamb’ar turer | aibudügüti, harachan | nomad | plis kum ra iura plis walawala taukibangwiba | táhteshta | wat tain balna / lapakyang | ||
| NOMBRAMIENTO Acreditar en un puesto de trabajo | tajwinpatna’r | dugumedu lánina baderebugu | nomination | nina mankanka | wark kañlanin | la’tjet’apj | ||
| NOMBRAR Poner nombre | k’ab’ajsen | irida awarai liri | nominate | nina yabaya | ayangni paknin | nla | ||
| NOMBRE Palabra que designa a una persona | k’ab’a | iri | name | nina | érwã | ayangni | lo | |
| NOMENCLATURA Conjunto de palabras que se usan para una actividad o conocimiento | lariganagu | nomenclature | ulbanka wina pliki sakiba | yul as ulna un kalninyulni | ||||
| NÓMINA Lista de nombres | tz’ijb’an k’ab’a | afáyariha áhayarutiña | payroll | upla nina apis kum ra brihwiba | nominaha | ayang ulna | ||
| NORMA Regla | erer | lûdu | norm / rule | la wihta nani | lâ ni | ’ücj jinwa | ||
| NORMAL Apegado a la norma | k’ub’serer | eweridiha | normal | pain pat apuba | lâ | |||
| NORTE Opuesto al Sur | lárigiñe weyu | north | zooror quizilaina | yahbra | muhtang sait | |||
| NOSOTROS Pronombre personal de primera persona plural | no’n / no’x | wagia | us / we | apinán | yawan nani | mayang | ncupj | |
| NOSTALGIA Añoranza | tzajtakir | iruni | homesickness | sins laka pain watka luki wiba | sari | lapj jos | ||
| NOTAR Advertir | irb’ir | ariñaga lubâmagiwa | note / notice | ulbi mankaya | un yamna | |||
| NOTICIA Conocimiento | k’ab’ey | uganu | news | stury raya nani | ñahckwa | yul kalah wakid | p'amwala tjevele | |
| NOTIFICAR Informar | warer | ariñaha | notify | maisa pakaya | ai | nu kalyamna | ||
| NOVEDAD Algo novedoso | na’tanwar | iseriti | news | dia takisa | ñahas | di wisam as | manin jele t’as | |
| NOVENA Rezo que dura nueve días | inmojychante’k’ub’esyaj | arisaruni | novena/ novene | matlalkahbi pura yumpara | pesh õnér árnáh tach | muih dauna minit yulwa mâ tiaskau bâs | ma’e nueuya | |
| NOVIAZGO Estado de novio o novia | nujb’ya’r | gadaraduni | engagement | kud munaya lâka | âséh | yulbawi talwi | yuwa quelel lasejay | |
| NOVILLO Ternero grande | chuchu’wakax | bágasu audara sarisi | young bull | peseru | bip wainhka bul wahma | turuh almuk | vaca cocoy | |
| NOVIO Persona que mantiene relación con intención de casarse | ajnujb’i | adari | boyfriend | marit pramaska waidna | séh | yulbabawi | ||
| NUBE Masa de vapor de agua en la atmósfera | tokar | dúrari | cloud | shopada | kasbrika | wanák | mukus was duwi | mol |
| NUBLADO Lleno de nubes | makar u’tk’in | hamuñati | cloudy | kasbrika siksa | wanákpê | mukus lakna | mol mo toncja | |
| NUCA Parte posterior del cuello | nuk | igînebu | neck | troyug | nandusa | tawá | arangni | jay pjücj pujcj |
| NUDO Unión entrelazada de dos o más hilos | b’ok | gürati | knot | wilkanka | surunmak | |||
| NUERA Mujer del hijo respecto de los padres de este | arib’ | idiñun | daughter in law | nagüi | sukury | kĩhchú | usa yal | jucucus jinwa |
| NUESTRO Adjetivo posesivo plural | ka | wani | our | wan dukia | yamdi dunini kidi | |||
| NUEVE Ocho más uno | widü | nine | calapa | matlalkahbi pura yumhpa | tiaskau bâs minit yakk as | |||
| NUEVO Recién hecho | topop | iseri | new | raya | waíkâ | wasam yamni | syasa | |
| NUEZ Fruto de cáscara dura | inmojy cha’nte’ | bindâ | walnut | dusma kum | nueska | minik untak kira | ||
| NULO Sin valor | ma’tujri | mabalêhali | nule | bahki | aohutah | praisni dis | ||
| NÚMERO Cifra | tzikir | lapakühaun numeru | number | number | awéch | numba | ||
| NUNCA Jamás | matya’ | mususeredubai / bulireibai | never | sip daukras | ínkaina | wat bik awas | ||
| NUPCIAS Casamiento | nujb’yarir | mariei | nuptials | marit takaya lâka | suâsúkuh | marit lani | tje vya yin | |
| NUTRIR Proporcionar a la persona las sustancias necesarias para su crecimiento | uyajk’u k’ek’wa’r | adidaíra | nurture | wina pain kaya lakaba | síra ã | di yamni ukwi | ||
| OASIS Aparato para enfriar agua | ladilihagüle duna | oasis | tingni karma unta tilara | kuk pokohpe | was san nin | |||
| OBCECAR Ofuscar | ajk’una | sininiburi | confuse | diara kum ra dimi ailukanka ba bakt ba | yul daka wiki | |||
| OBEDECER Cumplir la voluntad de quien manda | k’ub’sen | gaganbadi | obey | bila walaya | ñahwech | yul dakawi | ||
| OBEDIENTE Que obedece | ajk’ub’seyaj | gaganbaditi | obedient | bila wawala | ñahwechkwa | yuldakayang | ||
| OBESO Muy grueso | nojramir | dibuneti | obese | wina batana | âtamúktípe | uba nuhni | jas püné | |
| OBISPO Prelado que gobierna una diócesis | fádiri agufîmadati | bishop | pura kakaira | pareha | padri tunun | |||
| OBJETAR Oponer reparo | abayaradagua / alaramaha / eredeha | object | bah aman apia wismaba | dikahyulna | ||||
| OBJETIVO Meta | imb’tzir | gawagubalin | objective | diara kum dukiara daukismaba | yamnin kulwakidi | |||
| OBJETO Cosa | ayanir | katei / fonu / hniliga | object | diara kum | di | |||
| OBLIGACIÓN Imposición moral para hacer una cosa | patna’rir | yûti lun ladügüniwa | obligation | man daukayasmaba | nitni ki | pju jyut’a | ||
| OBLIGAR Comprometer | tzakren | tau tara | obligate | taibi munaya | táka / tákaâ | pramis kalna | jyüta | |
| OBRA Edificio en construcción | chempayaj | bahâgun | work | wark | katun | wark yamna | ||
| OBRAR Defecar | ta’ | amura / ebeyebuhani | defecate | manquiar, manguin | wark takaya | baluknin,wi | ||
| OBRERO Trabajador | ajpatna’r | ayabuhati | worker | upla warka tatakra ba | katunchta | war inman | ||
| OBSCENO Lascivo | bulagiaditi, manichiti | obscene | upla painkara saura wiba | arakapahnu | raini | |||
| OBSEQUIAR Regalar | yajkunar | edéweha | give | frisand yabaya | wíchka | prisant din | ||
| OBSEQUIO Regalo | matan | edéwehani | gift | frisand yaban | wích | prisant din | ||
| OBSERVAR Ver con detenimiento | chujkun | ariyagua | observe | laki kaikaya | árcoyoch | talnin | ’unucú | |
| OBSESIÓN Preocupación tenaz | itanigi | obsession | sens laka kum wan speritka aisiba | ârwãsã amenchkwa | talwi, kulawi | |||
| OBSTÁCULO Lo que se opone al paso o al cumplimiento de algo | mab’antanirim | baraseti | obstacle | turbanka nani | natechpartú | tanit dakna | ||
| OBSTINAR Mantener firme una opinión | b’utzb’ijnwarir | itaranigidaha / abayaradagua | obstinate | ai lukankana bapi buiba | kantun artaktú | ramh yulna ki | ||
| OBSTRUIR Cerrar | makayan | agadeihani / adüga magülegu | obstruct | ratwiba klahwi aisawiba | wárka ónch | lamanin | ||
| OBTENER Conseguir | tabach | adeiruni | obtain | briaya | ténrua | yakwi dunin | ||
| OBVIAR Evitar | erachirna | adadahani | obviate | klir bakuba | chamárnwkén | dana | ||
| OCASIÓN Oportunidad | t’ojrer | bêgá ligira | occasion | yu kumkum | tah ástéh | sansni as | ||
| OCASIONAR Ser causa de algo | lidan begâ ligia | cause | yukumra | di as kalahna | ||||
| OCASO Puesta del sol | larigiñe weyu | sunset | lapta dimiba | ãtóh | ma kawa sait | |||
| OCCIDENTE Oeste | ixnrek’in | lubaraun weyu | western | cashicoquin | wan tasbaya ba saitka kum | pirí sã | pirin sait ni | |
| OCÉANO Mar | nojja’ | barana | ocean | kabu ba | asotapak | kubu | ||
| OCHO Siete más uno | inmojy uxte’ | widü | eight | guizca | matlalkahbi pura wâl | tias kau bû minit yak as | ||
| OCIO Descanso | maüdügüni / mafisiutei | leisure | siara dukiba muni ris briba | ris | ||||
| OCRE De color amarillo oscuro | funabeleti | ochre | paura taya | pawã súkwa | kapat | |||
| OCTAVO Una de las ocho partes en que se divide una cosa | aban guada | eighth | rum batilka sirpi kum ba | uktabu | ||||
| OCULTAR Tapar | makar | aramuda | hide | yukukaya | wâyóchã | malnin | ||
| OCUPADO Empleado | ajpatna’r | baraseguti | occupied | diara daukiba | catuchroshkwa | wark duwi | ||
| OCUPAR Llenar un espacio | tureka | akupara | occupy | diara daukaiba | kâpã | bumg | ||
| OCURRIR Acaecer | numuyir | lasuserédun | occur | diera takaya ba | arahtichtikwa | kalahna | ||
| ODIAR Tener odio | k’ijnar | eyehabuni / turiban anigi | hate | waihla sakaya | atachkwa | laik awas talna | ||
| ODIO Repugnancia | k’ijna | iyêguni / mabusehabuni | hate | misbara | atach | laik awastalwi | ||
| ODISEA Viaje largo lleno de aventuras | nojxamb’ar | durúmadei | odissey | yabal yari kum | íshkitu / sêtus | ta naini kiwi | ||
| OESTE Occidente | ixnerk’in | larigi weyu | west | cashicoquin | wes | kuk asãraken | pirin saitni | |
| OFENDER Tratar con ofensa | k’ayesna’r | anaba / auseragua | offend | praut wiyaya | ñah warkí | dutni kalyulwi | ||
| OFERTA Promesa | k’jnat | meseruni / awamadagüdüni | offer | praiska alahban | inas ãmích aóhútáh | pramis | ||
| OFICIAL Con grado superior en la milicia | ajk’anpa’r | lúmagiñeti uruwai | official | kauhru uplika pat kul wal purara ulan ba | asãtah | traipni | ||
| OFICINA Lugar en donde se labora | afisi | office | afis | kao katuchkâ | apis | |||
| OFICIO Ocupación habitual | patna’r | fisiyu / buwádigimai | trade | wautaya waya kau yari la nanira yus muni ba | katun as aripar | wark | ’ücj lije | |
| OFRECER Mostrar algo para que sea aceptado | ruwali lau dumarei | offer | diara yabaya wiyayaba | âhtok | ilpyamwi | |||
| OFRENDA Don que se ofrece | takresnarir | esédeiha | offering | kaliksan | platúh ríkíhko túpár | ilpni | ||
| OFUSCAR Turbar la razón | ichiga durúmadei | daze / obfuscate | wan nakra alahbaya | confundírha | alas yamwi | |||
| OÍDO Órgano para oír | utichikin | arigarigu | ear | kiama unta | sũhtapák | tapansulihni | pjats | |
| OÍR Percibir los sonidos | ub’in | agânba | hear | henguin | walaya | wéch | dakanin | pjocjás |
| OJAL Hendidura donde entra el botón | lebelagüle budun turagu daüguaü | buttonhole | butin untika | butin pani | ||||
| OJALÁ Interjección de deseo | osre | itaralâmuga | hopefully | kaka | yaraah | aitani | ||
| OJEADA Mirada rápida | wirnawak | ubuigudinaü | look / peek | laki kaikanka ainakra wal | talwadana | |||
| OJERA Coloración lívida en el parpado inferior | b’ixnak’ut | lau agu | eyecup / eyebath | wan kiama | tapan | |||
| OJO Órgano de la visión | nak’ut | agu | eye | sarin | wan nakra | wâh | makpa | nan |
| OLA Onda grande en el mar | ajtoberja’ | lugudi barana | wave | rip | ĩkánría aso pakíh pe | kubu ripni | ||
| OLEADA Movimiento de gente apiñada | sandala | large wave | rip krawi | was ripni | ||||
| OLER Percibir los olores | ujtzner | îmichuni | smell | kia briaya | õh / õher | wayan dakwi,nin | cjum sus | |
| OLFATO Sentido que permite oler | ni’ | îmichagülei | sence of smell | wan kakma | akaõha | tangnitak | ||
| OLLA Recipiente de barro para cocer | b’ejt | saudiyau / gindili | pot | catta | dikwa | sírâ tuha | suba | tsjo’oy |
| OLOR Lo que percibe con el olfato | ujtzner | ígemeni | smell | kia kum | apróhka | wayandakawi | ||
| OLVIDAR Borrar de la memoria | najner | abuleidaguni | forget | auya tiwaya | dinit kahnin | |||
| OMBLIGO Cicatriz dejada por el cordón umbilical | mujk | aribî | navel | shur | wan kluwa | mahkú | udun | len la mijin |
| OMITIR Pasar, dejar de hacer | iripatna’r | amanicha | omit | ban briaya | íñas íshkw akastech | yamwas dasnin | ma nin la mijin | |
| ONDA Ola | a’ja | sandala / aucuni | wave | klinsat | rip / babahni | |||
| ONZA Cada una de las dieciséis partes de una libra | onsa | ounce | auns kum | onzaas | auns | tsjiny way p’in | ||
| OPACO Sin brillo | buruwati / hamuñaü | opaque | pukni | puksan | ||||
| OPCIÓN Oportunidad, elección | imb’utzir | lanuraduni / abuduhani | option | bilka | âkwás túka | sansni duwi | qui’tsin | |
| OPERAR Realizar una operación | sujkunik | ibiraha sandi luwai uraü | operate | aparit munaya | peshas chanã tishkwa | di yamnin / pitnin | t’ul pjyoja | |
| OPINAR Dar opinión | warer | ichigai bubalitin | give an opinion | laki kaiki aisanka | amenchka kapách | yulwi talwi | tjevele | |
| OPINIÓN Juicio, dictamen | tawerir | ubaliti | opinion | lukanka kum | impurmi | |||
| OPONER Poner una cosa contra otra | asiginara | oppose | mapara buwaya | tah wíchta | tanit dakwi | ma nin la tjiji | ||
| OPORTUNIDAD Circunstancia oportuna | imb’utz | chânsi | opportunity | sans yamni | tah tákáchwá | sansni | tsji lamijín | |
| OPRESIÓN Tiranía | umudiruni | oppression | wilki baku briaya | bas yamyang | mas pla ’etjet’aja | |||
| OPRESOR Tirano | amudihaiti | oppressor | alba lakara brarira | bas yamyang | ||||
| OPRIMIR Ejercer presión | amudihani | oppress | alba lakara briaya | amíõch | yakpamnin | pla 'etje t'aja | ||
| ÓPTIMO Insuperable, perfecto | lereben | very good | witin ai lainkara pain ba | yamni | ||||
| ORACIÓN Plegaria, rezo | afurieiduni | pray | pura sunra | minit yulnin | mpapay lal tjevele | |||
| ORADOR Quien dice discursos | ápuichihati | speaker | smasmalkra | yulbauyang | tsjan jast’unt’un | |||
| ORBE La tierra, el mundo | ubau | sphere | lú | tasba rann wina autra | sau raran arungka yak | |||
| ORDEN Mandato | lûdû | order | adar | adar | ’ucj ’et’yona | |||
| ORDINARIO Corriente, común | râba | ordinary | dira paskanka saura ba | yamni | ||||
| ORÉGANO Planta aromática usada en la cocina | uwekana | marjoram / oregano | inma waya kun | kitsin wayan yamni | tsuts tsjicj üsüs cyumsa | |||
| OREJA Apéndice de la cabeza para oír | aigai | ear | yam | wan kiama | tapan yul dakanin | mpjast | ||
| ORGANISMO Cuerpo, ser | sun nibagariti | organism | lidar kraudka | muinh | yom jüp’üy jinwa | |||
| ORGANIZACIÓN Orden, arreglo | aundarani / idamuri | organization | asla takanka | kaluduhna | amulú latjiji | |||
| ÓRGANO Parte del cuerpo | umegegu | organ | upla piska kum | munih pisni | jüp ’üy popa jinwa | |||
| ORGULLO Soberbia, vanidad | pantaü | pride | wan mayunra | pas | ||||
| ORIFICIO Agujero | huyu / hurenti | orifice | untika klahwan kum | sulihni | lajul | |||
| ORIGEN Comienzo | lagücha | origin | rudka | saran bahwa | nepe’esepj | |||
| ORILLA Borde, límite | laru / leiyede | edge / border | auhya unra | kungni | jütsüla | |||
| ORINAR Expeler la orina | iñein / lisidirin | urine | guashan | iska krahbaya | usunin | tsi’una | ||
| ORNAMENTO Adorno | fuluriagai tau tau aban muna | ornament | sakahkan | luju din | ||||
| ORQUÍDEA Planta saprofita de bellas flores | lufuluiña indura | orchid | tangni kum kulkanka brisa | pulun naiskira | ||||
| ORUGA Larva | geweraü / gafûn | Caterpillar | liwa mahbra wina aipaswiba | babil bikisni | ts’a ts’a jinwa | |||
| ORZUELO Infección de una glándula del párpado | figigu | sty | nakrara slik takan | umala | jun vyapa | |||
| OSAR Atrever | masusereni | dare | traikaikanka | trai yamwi | ||||
| OSCURECER Privar de luz | ch’uyujkinir | aburigaduni | darken | timia iwaya | puk lak wi | püsta tjepyala | ||
| OSCURO Falto de luz | akb’ar | bûrigaü | dark | tihmu sa | pukta | |||
| ÓSEO Relativo al hueso | b’ak | sun abun luagu uraü | osseous | dusa | wakal patki | |||
| OSO Mamífero plantígrado | liwa | bear | daiwan tara kum | oso | msjola pje | |||
| OSTENTAR Mostrar algo | luwadigimai / ligia ñeibai / labugieñein lererun | show | marikaya aitarka | dunin | potjila | |||
| OSTRA Molusco comestible | sun haruyei guwe | oyster | tibil yabaya bredka | kasnin din uk | ||||
| OTORGAR Conceder | uyajkunar | ederegera | grant | llabaya | sans kalawi | |||
| OTRO Persona o cosa distinta de aquella de que se habla | otronkojk | amu | other / another | wala | muih uk | ma’yan | ||
| OVACIÓN Aplauso ruidoso | jatzb’irk’ab’ | abauchuni úhabu | ovation | nita pruki nintara daukiba | tingni wiswi | jaspjacj jinwa | ||
| OVEJA Hembra del carnero | mudun | sheep | chepart | kuts yal | jyama | |||
| OVILLO Bola de hilo | worojtzojnok | filu garuwarügüti | ball | kiwa wal krukma daukan | trit balakna | |||
| OXIDAR Combinar con oxígeno | agahüda | oxidate | maka alkaya | ban kasna | moja | |||
| ÓXIDO Orín | mojo | dásaiti | oxide | mâka alkaia | ban laihna | |||
| OXÍGENO Gas que forma parte de la atmósfera | ik’ar | garabali | oxygen | pasa klin | wing puna | |||
| OYENTE Que oye | ajub’in | agarabahati | listener | wawalra | dakawi | |||
| PABELLÓN Bandera | b’ujk yaxpwe’n | fanidira | flag | plakin | iña wrahna akatas | banbira | ||
| PACIENCIA Virtud del que sabe sufrir con fortaleza las adversidades | kojksaj | gurasu | patience | bila kaikaya | chãka | sins duwi | tülü way | |
| PACIFICAR Restablecer la paz | kojksajir | adiliha / ichiga gurasu | pacify | lamni daukaya | apẽ | blahwas dana | ’oücj lat’iji | |
| PACÍFICO Quieto, sosegado | ajiripijchi | dusumati / darangiluti | peaceful | lalma tani kabuka | kang sak ki | |||
| PADECER Recibir daño o dolor | poswanir | áfaga | suffer | pat wawaya | kíwá / chaná as kíwá | dalan dunin | jin justa | |
| PADRE Varón respecto de sus hijos | tata | úguchili | father | paba | aisika | tus | papan | mpapay |
| PADRINO Hombre que asiste a una persona en un sacramento | ajch’uyma’r | ebenenei | godfather | kompadre ka | tuskería | sumalni | popay jinwa | |
| PADRÓN Lista de los vecinos de un pueblo | tz’jb’anpak’ab’ob’ | úguchidinaü | census | wainhkika taraba | tus yé sâkta | tawan wayani | jepja tsilejay mpes | |
| PAGA Sueldo | tojma | fáyei | pay | mana aibapanka | tamíh | waiku yak lawi kalawi | jaylacj | |
| PAGAR Dar a uno lo que se debe | tojma’r | afayeihani | pay off | aibapaya | tamíha | ltaras auwi | ||
| PÁGINA Cara de una hoja de libro | jun | tubana liburu | page | waungtaya bila | awíkãwã korska âhá | muinh saitni numba ni | tjülüt’ütj | |
| PAGINAR Enumerar las páginas | tzikirjun | labaüdün lubana liburu tuna garüdia | paginate / to page | waungtaya bila asla daukaya | awíkãwã | numba ni anin | ||
| PAGO Cantidad que se paga | twa’nib’ir | afayeiruni | payment | praiska | támíh | praisni launa | ||
| PAÍS Territorio | nukchinam | agairau / habiñebari sonu / néchanu | country | kantry | kahã uya | sau nuh | jay lacj latjiji | |
| PAISAJE Porción de terreno considerado en su aspecto artístico | larihase fulasu | landscape | twi damni | paísajeha | sau yamnini | |||
| PAJA Caña de cereal | ak | murisi mabarihali | straw | taya baman | ón aha | tisnak | ama tsjicj way | |
| PÁJARO Ave | mut | dunuru | bird | siros | klawira | kwás | uhbin | litsu’ile jinwa |
| PALA Herramienta formada por una lámina adaptada a un palo | chubuli | shovel | subil | weíha | subil | |||
| PALABRA Vocablo | o’jron | dimurei / dumurai | word | aisanka | nãh | tu minik | la velés | |
| PALACIO Edificación suntuosa | nukotot | galigande muna | palace | utla prana kira | kao | û nuhni | ||
| PALADAR Parte superior de la boca | u’twej | agülerugu | palate | karma munhta | kapâpák | dinitsuru | sy’ama | |
| PALANCA Palo que sirve de apoyo para mover una cosa pesada | k’awru | lebu | handle / bar | kahra | pẽhwarpíshka | kaha | yo tsjan vyalatjilil | |
| PALETA Pala pequeña | agubuhagülei | palette | dus tahta kusban | pẽh préwá atáh | subil | nopj la tsolo | ||
| PALIZA Golpes o azotes que se dan a una persona | jatz’b’irna | aguluwaiduni / asuruwa afára | beating | kasak saura munan | pêhyo arpishka | wisna / bauna | litülüna jinwa | |
| PALMA Planta de tronco grueso y hojas en palmeta | xan | murisi wurigili | palm | guala | wan mihta bila | achãkan | palma | namas ts’ipal |
| PALMADA Golpe con la palma de la mano | jatz’b’irk’ab’ | abauchuni | clap | mihta prukanka | suápák | ting wisna | mos se p’op’oja | |
| PALMERA Palma | xanb’ir | tídibu faluma hilúmatu | palm tree | kuku wahya baku nani ba | achãkãnas | basni | yo jast’unt’un | |
| PALO Trozo de madera largo y cilíndrico | te’ | wewe | stick | dus | pẽh | pan dakna | yo | |
| PALOMA Ave voladora | mut | üünhün | dove | butku | bohtúkú | tût | jaspjé | |
| PALPITAR Contraerse y dilatarse el corazón | tiprume’n; pi’mpa | tadühan anigi | palpitate | kupia lakwaya | túrúsã nãsta | û nuhni | pansas lalas | |
| PAN Alimento horneado elaborado con harina | b’or | fein | bread | bred | síra arinayoka | wan busna / brit | sen | |
| PANA Recipiente pequeño | atib’ir | agaridinaü | small container | pan | sua sûka | laba bin | ||
| PANCARTA Cartel sostenido por un palo | tz’ijb’an karjun | gamisa dabubêtu lau uganu lidan mitimi | placard | imvait waungkataya | awíkãwã korska as | wauhtaya ulna pan yak pana | ||
| PÁNCREAS Órgano digestivo | ihuwaraü | pancreas | pira laya | ahpê | kuwanh | yam quepj jüp’üy mo’o | ||
| PANDILLA Conjunto de delincuentes organizados | ko’ra ajxujch’ | umádagu achuguagutiña hauniwagua lun hadügün wuribani | gang | aimhplaplikra aipaswanka kum | pésh apra wrs | makani | ||
| PÁNICO Pavor | luwain anúfudei | panic | sibrin tara briba | akatíhparí | yabadanghni | leqjueya jinwa | ||
| PANORAMA Vista dilatada del horizonte | larihuwa | panorama | nahkira ba | ã pírí arí âkí | naikau talwi | len jastjiyüsa | ||
| PANTALLA Lámina que se coloca para proyectar imágenes | ligibu bigibigiti | screen | ingni lulki mawanba | pantayaha | wayara pan ni | |||
| PANTALÓN Prenda de vestir desde la cintura y que cubre separadamente cada pierna | ex | úrunaü / iyadaü | pants | traus | kánsô | kalanin | caltsjon | |
| PANTANO Sitio con tierra empapada de agua | chiwijja’ | baruru | swamp | suamb pliska | pakatapak | suamp | ’üsü wüja mo’o wine | |
| PANTERA Felino de piel negra | garigusi wuriti | panther | limi siksa | û súnkwa | nawahsa | pü’a púycü’e | ||
| PANTORRILLA La parte posterior de la pierna | t’int’in | lügürügü úrunaü | calf | wayata | châráh | silanba | tsjon po’o | |
| PANZA Vientre | nak’ | luragaí animalu | belly | manquera, güeri | biara | yâ | bân | ñcol |
| PAÑAL Braga absorbente que se pone a los niños | b’ajb’ib’ | gusiñu / aban turuyai gusiñu | diaper | nasma watla | ye bríka | pañalni / utunsar | ||
| PAÑUELO Trozo pequeño de tela para secarse las manos o la cara | payuj | pakiti / músue | napkin | ansir | ténsah uska | angsar / sir | ||
| PAPÁ Padre | tata | úguchi / úguchili | dad | paba | aisika | taoh karshtíâ / tús | papang | |
| PAPEL Hojas delgadas de pasta de celulosa | jun | gárada | paper | wauhtaya | awíkawâ korska | wauhtaya | mpapel / molapacj | |
| PAPELERA Vasija para colocar papeles de desecho | tya’jun | tágai gárada | paper waste | wauhtaya mangkaika | awĩkãwãta | tatasni anin din | ||
| PAQUETE Envoltorio | b’as | haúbuati | package | diara auhban sirpi kum | kwã kãs | balakna | ||
| PAR Conjunto de dos | cha’pajk | tauba (f) / lauba (m) / feru | pair | pé | wal | bohkín | bu libit | nin jinwa |
| PARA Idea de destino | twa’ | tun (f) / lun (m) | for | dukiara | ĩ íshkarah | pawat wi | ||
| PARABIÉN Felicitación | tayimb’utz | lun buiti / lun buiduti / lun buidu | for good | pain daukaya mahta | parabienha | yamni ki | ’ücj jinwa | |
| PARÁBOLA Narración que encierra una lección moral | ariñawaguni / lila arumahani | parable | parabil | ñah aratas as | parabula | ’ücj si yüsa liji | ||
| PARADIGMA Ejemplo que sirve de norma | tawer | irichaü / iseri subudi | paradigm | lukanka daukanka raya kum | talya | |||
| PARAGUAS Instrumento para guarecerse de la lluvia | farusu | umbrella | amleria taraba | asohpechka | amrila | |||
| PARAÍSO Cielo | utk’in | seiri | paradise | cielo | paradayas | patíshtah cheña / kuas as | ibin | ts’iquin mo’o jinwa |
| PARALELO Equidistante y que por más que se prolonguen no se unen | ajk’ijna’r | luwaran / gaubâgaubâ | parallel | wal praki kaikanka | sip libitwaski | |||
| PARANOIA Locura de persecución | kekewa’ | waráu (f) warali (m) | paranoia | dira kum ra luki swiyaya apu ba | ahranutishtas | mania | ||
| PARAR Detener | wab’un | alâma | stop | takaskaya | teshkak | laih watnin | ’in jüntsa / la colo jama | |
| PARARRAYOS Antena con extremo metálico que protege de los rayos | wa’rjijb’ir | lubâ warúhuyu / lubara labirihaniauga | lightning conductor | imyula mapara | wãwã pech ka saka | alawana tanit dakwi | ||
| PARÁSITO Que se alimenta de otro ser vivo | iñeni / geweraü / ígei | parasite | wan biara lauya | chenlerwa | babil bikisni | pelets’ey | ||
| PARCHE Pedazo de papel, tela, que se pega sobre una cosa | fadati / badileti | patch | pis mankaya | akahtas | pis lakwi | tsjicj jastjulul | ||
| PARECER Semejanza | la’res | enégeni | seem | wal talika | õh / õhna | taya ki | jin justa | |
| PARED Muro | unak’otot | tauba muna / aubaü / ayaraguni | wall | klar | kuk maska | pirin | ||
| PAREJA Dos personas o cosas | cha’kojt | úmari / upánani / bilédisin / baubafugu | couple | maya wal | bokín | parni | jats’om ne vuyum / tjemyana | |
| PARENTESCO Afinidad por sangre | pya’rir | gadúheñuguaü | relationship | ai aslika | aín | muinh | ts’uypj jinwa | |
| PARIR Dar a luz | kujxa | aguraha / agüriyahani | give birth | sakaya | â kahcha | muih bin sahwi | my’ana | |
| PARLAMENTO Congreso de diputados | morwa’rir ajk’anpa’rob’ | lûdureimuna / alûduhatiña | parliament | la nani ailal aikuk brih wapi ba | lâ yamyang | |||
| PARO Huelga | xamb’arir | arâmuni / mitini | strike | takaskan | peshkasak | wilga | ’in jüntsa | |
| PARODIA Imitación burlesca | arastir | abahühauni / áyeihani | parody | nata lukaya | dangnit lawi | |||
| PARPADEAR Subir y bajar el párpado | chuyreme’n | labígihan águ / léfêhan águ | blink | sarinsug | nakra klipklipya | kapars kapars | sipitnin | jun mits’i |
| PARQUE Terreno con plantas para distracción | parükerugu | park | iwaika pliska | parkê | parki | yo tsjicj tjacj mo’o lejen nt’a | ||
| PÁRRAFO Parte de un escrito que inicia con mayúscula y termina en punto y aparte | tajchtz’ijb’an | ladürâgun yanu tidanti aban liburu | paragraph | ulbanka frahni kum | norska akatas as | lain ni as | ||
| PARRILLA Rejilla para asar | gürabu acharawa lubâ alíbele | grill | trin | busnin wayarni | pis ja’üm nt’a | |||
| PARROQUIA Iglesia | k’ub’otot | ligilisi ábuti lun fiyû aüdü | parish | prias watla tara ba | síhkínko | prias ûni | ||
| PARTE Fracción de un todo | tajch | pisi / murusun lidangiñe dayarüti | part | piska | akatas as | pisni as yakna | ne’a jinwa | |
| PARTERA Que asiste el parto | ajb’ajysaj | agüdahati (m) agüdahatu (f) | midwife | waitna mairin aisuban tababaikra ba | partira | quepj tsicj my’ana tjinyuca | ||
| PARTICIPAR Tomar parte de una cosa | woro’jrones | badairun badüga lidagiñe aban dasi | participate | aikuki daukaya | kápach | witin bik sak atna | papj velé | |
| PARTÍCULA Porción pequeña de algo | chuchwir | life / lichipun / murusun lidagiñe | particle | diara piska sirpi kam | akínatís | pisni bin as | ||
| PARTIR Salir | loksna’r | águraha / agüriyaha | leave / depart | pisra baikaya | krah | sah kalahnin | ||
| PARTO Alumbramiento | kuxu | águrahani | childbirth | luhpa baikan | akacha | muihbin yakwi | quepj tsjicj my’ana | |
| PASADOR Pieza que cierra un mecanismo | lalakühagüle / lichaküna | bolt | lats | uktechka | urhlawa din | |||
| PASAMONTAÑA Prenda que cubre la cabeza con agujeros para mirar, protege del frío | lidaü ligibu hiwauti | balaclava | aimawan yukukaika | waha uktechka | munh lamawa din | jay osopj teway | ||
| PASAPORTE Documento para viajar de un país a otro | dugumêdu asügüragülei terenchaun | passport | kantry tikid | kahã uya uktechka | pasis ni | |||
| PASAR Moverse, trasladarse | numsen | asügüra | pass | luwi waya | téchka | pâ uk kiwi | ||
| PASCUA Fiesta católica de navidad | nojk’ina’r | fuluri funati feduguna / fedugu | easter | krismis | patíhta aye oní techkí wakatichkĩ | uru mani | ||
| PASE Licencia | koranir | asügüragülei / gárada to bemei | pass | bal wataus | tahpateurú techkapíra | sau kuring waunh taya | jutja | |
| PASEAR Salir a divertirse | warar | asâñaha / ebéluha / aguapasu / ichiga murusun lagâragun | stroll | kirbayaa | kaowe | kurutnin | lanucj tjucuwü’is | |
| PASILLO Paso estrecho | ebelagülei bürüti | passage | inty pliska | kao ahra | wat nin pani | jümüc j’ent ’a jum | ||
| PASIÓN Sentimiento muy intenso | wajch’yuxin | áfaga / ayumahani / asúfuira | passion | diara kumra uba kniwiba | patichta aye amaskerchen / patahrapeínukíwa | uba kulawi | ||
| PASO Sitio para pasar | ocher | etépruni / aibuguni / mochanu | way | wapanka | tahtech | yakut bayak | que’e mis | |
| PASTA Masa blanda y plástica | abadiruti / agubuduti / añarudawaguti / amugehauti | paste | guagua | dus ma wa wawi saka dukia | patapesh erchka | ispaguiti | tsjan lotjo’opj | |
| PASTEL Pan envuelto con otros ingredientes | nojb’or | laidikeke | cake | laik kik | síra prewayo ka | kik | ||
| PASTILLA Gragea | pili | pill | pils | ĩsíhler | pils | lemelyu | ||
| PASTO Grama para alimentar el ganado | pospon | sagadi / hiduru | grass | twi langni | tíbí wakach asira | tiriski | tsuts lejen nt’a | |
| PASTOR Que cuida las ovejas | ajkojk | asáyahatu (f) / asayahati (m) | shepherd | dawan albika | tinglau maintal yang | |||
| PATA Extremidad de los animales | yok | lugudi animâlu | foot | guag | daiwan mina | wakach atah, puru atah | ting lau kalni | mayola jis tsjom |
| PATALEAR Mover las patas | ch’uyru | agíbîha / ahudehauwa | stamp | mina wawanka | atahyo kamískwa | kalni wauhwi | ||
| PATATA Papa | pap | pápasi | potato | papa | plun tasbara mangkan dimiba | churé | papa | |
| PATEAR Golpear con las patas | tek’e | akikihani / ayutêha | kick | mina ni prukaya | tahyo kapar | kalni karakbaunin | ||
| PATINAR Deslizar | iríraha muaugu | skate | aiminara dingki karbaya | kapítíchta | datalna | |||
| PATIO Espacio de la casa sin construcción | tortinaj | yadü | yard | latara | kaowakí | watak | nawa jütsülü nt’a / junvilicj nt’a | |
| PATO Ave palmípeda | patux | ganaru | duck | potu | klukum | tersun | alkum | tsjomt’en |
| PATRIA Tierra natal | karum | bagaira | homeland | wan baikan kantryka | kuk chaparna | sauki | ||
| PATRIARCA Persona mayor y sabia que ejerce autoridad moral en una familia o cuna comunidad | ábuti / agüburi inebewati | patriarch | tasba dawanka puliba | kao íwa / ĩ ĩwa | aras saran | joc mo’o jinwa | ||
| PATRIMONIO Bienes heredados o adquiridos | twa’ch | báni / alagantei | patrimony | wan ritzka nani | kuk as patenru / kuk sapatenru | umani din duwi | ’ama tje ’ella jatjam | |
| PATRIOTA Que ama a la patria | chojb’antya’turu | mutu le waribai linsiñe lagaiira lun | patriot | aitasbayara latwan kakaira | kuk chaenkí chu | dalani talwi sauni yak | ||
| PATROCINAR Sostener | wajk’u | lebénene aban dasi lun launwenbudun fulásurugu ca | sponsor | katy bani mana aibapaya | arñah pechpar | ilp kalawi | ||
| PATRULLA Pequeño grupo de soldados o policías armados | yarko’ra ajk’anpa’r | karu hautu súdara | patrol | soldajo daknika kum | wrís asaler | pulisbalna | ||
| PAUSA Breve interrupción | nat’a | murusun eméraguni | pause | alki takaskaya | pechkasak | laih watna | la ’inyuca | |
| PAUTAR Reglamentar | ustanerer | ligaburi lafárenrun | rule | wauhtayara lain mangki wark daukiba | la anin | |||
| PAVIMENTAR Cubrir con pavimento | ládürün üma | pave | semend ni laiki prakaya | tah uyah cemento ayeru | simint laknin | |||
| PAVO Guajolote | figaga | turkey | log | kaliltara | pípí | luku | tsjun | |
| PAYASO Titiritero que hace de gracioso en los circos | maumeu | clown | diok upla | pesh awatapak pítiwe | aihkira | yom jupj jos jin liji | ||
| PAZ Estado de tranquilidad | gurasu / darangilaü | peace | lamni lâka | ñah chítu | kasak lani | ’ücj nsem | ||
| PEATÓN Persona de a pie | gürigia ümadaugu | pedestrian | purak luwaika | tarí techpar | muih lapakwa tâni | |||
| PECADO Transgresión voluntaria de la ley de dios | mab’anb’an | figau | sin | saurka daukaya | warkuas ishpar | panis | malala latjejay | |
| PECHO Parte anterior del tórax | chu’ | aniguragu | chest | palán | lamakuka | makmak | pasni / palan | najas juna |
| PECHUGA Pecho del ave | taniguagu ariran | breast | lamkuka wina | toto a mak mak | palan | jowots | ||
| PECTORAL Relativo o perteneciente al pecho | aniguagu | pectoral | lamkuka dukiara aisiba | mak mak tiñewã | palan pisni | |||
| PEDAL Mecanismo que se acciona con el pie | ladügüha mahima | pedal | tim daukaya sinska lâka | tahyo pãpar | kal wauhnin | tsjan c’a popa | ||
| PEDERNAL Cuarzo negro | dübuagai / dübu würiti | flint | mina mankaika | dadasni | ||||
| PEDIR Requerir una cosa | k’ajtin | amúriyaha / aihadiha | beg | makabaya | kâh pã | yulnin | le mon | |
| PEGAR Unir una cosa con otra | ch’ab’i’ | abadileha / áfadara | stick | wipaya | bríka | birnin | ts’ilücj / la supj | |
| PEINAR Desenredar y arreglar el cabello | amuiga / auwaha | hair to comb | wan tawa aubaya | sã píshka | kusnin | nay cyoy | ||
| PELEA Pleito | bürübun / erguni | fight | aiklabaya | â pãh | kalbawi | nicucú | ||
| PELÍCANO Ave palmípeda de pico grande | yalifu | pelican | kaku | kwas tákechata | pilikanu | |||
| PELIGRO Contingencia de que suceda algún mal | denchá | danger | pat barsa | arkatiwa | pât | ’int’ejyama | ||
| PELLEJO Piel | werir | uraü | skin | taya / daiwan taya | untak | |||
| PENA Castigo | sub’ar | auguruni / afainiruni | penalty | panis kum | akahpã | pat | nimayca | |
| PENAR Sufrir un dolor o una pena | afaga / asufuira | suffer | swira daukan | akapãnipísrwa | waraunin | temyawaja | ||
| PENDIENTE Que está por resolver | wawaguwati | pending | auya tikras | tewa tís chua / katuk | baisa ki barangnin | |||
| PENE Miembro genital masculino | k’ur | len / pinpin / tin lura | penis | shuro | kaiura | mamanh | nümün | |
| PENETRAR Introducirse un objeto en otro | ebelura / aüdüa | enter | dimi waya | akastok / tóh | kanin | mwama tjeme | ||
| PENICILINA Antibiótico | pili lunti sandi gahüguali | penicillin | impeksand pelska | ísĩ chânáh ehkâa | pinik wasni | |||
| PENÍNSULA Porción de tierra rodeada de agua y que se une con otra tierra por una faja estrecha | paini | peninsula | tasba kabu wal dimiba | kuk akatas take ahrahchuĩ | kalangsa | |||
| PENITENCIARÍA Establecimiento carcelario | k’ub’seyajir | faini | penitentiary | aibapanka natka | silak plisn | |||
| PENSAR Reflexionar | nojtun | asaminara | think | lukaya | amench as | kulwi | nin jola | |
| PENSIÓN Lugar con habitaciones para hospedarse | muna hayawarügütu luagu fiyú dan | boardinghouse | yapaika sipar ba | kao osña pesh nera ôhker tamiruĩ | kaminin ûm | |||
| PENTÁGONO Figura plana de cinco lados | pisi seingü larigac | pentagon | plis kum ta maship briba | sutni bâs | ||||
| PEÑA Piedra grande natural | dübu waiti | cliff | quépan, quepambuy | walpa tara | kipala | |||
| PEÓN Jornalero | sarawangai | unskilled workman | diara lan apia | katun chta | war yamyang | po tj’ila | ||
| PEPINO Verdura de fruto cilíndrico | lin mibi | cucumber | pipin | síra kwenmíska | pipinu | |||
| PEPITA Almendra | almendâ | pip | dus ma kum kum | almindra | ||||
| PEQUEÑO De menor tamaño | ñuraü | small | pocri | sirpi | aye ĩ | bintis | tsjicj | |
| PERA Fruto del peral | tin wewe | pear | apil | pẽhwa | pira | sitj jin justa | ||
| PERCATAR Advertir, darse cuenta | sonisina | notice | la kat waya | aríprah | nû kalna | |||
| PERCHA Mueble para colgar la ropa | halaü / bulakü | coat stand | diara ailal | perska | asna alahna | |||
| PERCIBIR Sentir con alguno de los sentidos | lasiurun buagun | perceive / detect | walaya | sukuh | laihki | cyumtsus | ||
| PERDER Sufrir una pérdida | sata’r | eferidira | lose | tikaya | tonch | din disna | tjecyawaja | |
| PERDONAR Olvidar una ofensa, delito o falta | feruduna | pardon | patin munaya | aken tawarkí | padin lani | malala la ’etjejay | ||
| PERDURAR Durar mucho | seiwiti / durati / deiguadan | last | wihka waya | unhweka tâpuhna | ban atnin | püs ja’asa | ||
| PERECER Morir | aribiga / auwe | expire | capren | tiwanya | dauna | nin ntje pala | ||
| PEREGRINAR Andar por tierras extrañas | aibugañahadügü | To make a pilgrimage | trinzar taukaya | napra patíshta aracheshparĩ | sau lapaknin | pülücj lyavun | ||
| PEREZA Repugnancia al trabajo | k’oyir | magurali / ulasaduwaü | laziness | srinwan | apãh | baskiwah | p’yasa | |
| PERFECCIONAR Dar a algo el mayor grado de perfección | macharadi / ubuidumei | perfect | kasakkira daikaya | enñahka | barangnin | ’ücj la mijin | ||
| PERFIL Postura en que solo se ve una de las dos mitades del cuerpo | aríawasei | profile | skul diman dokumendka | pisni asla talwi | ||||
| PERFUME Aroma agradable | ibiñaü | perfume | isind | a prohka | wayan yamni | ’üsüs cjyumsa | ||
| PERGAMINO Piel de res preparada para escribir en ella | eresibihagülei | parchment | patitar ulbanka nani karbi apahki kan ba | awikawã korska ash | ulnin din | |||
| PERÍMETRO Contorno de una superficie | laru laru fulasu / fadaguaü | perimeter | tasba pis kun un wilwi tawanba | kuk arwíchĩhas | kutlana kung | |||
| PERIODISTA Persona que informa en un periódico | ariñahati / agumarihati uganu | journalist | diara taki nani ba tak uplara un munaya dadi tanba | awikawã korsta ñah tíchkwa ñehwaí | yulbauyang muih | vola velé | ||
| PERÍODO Lapso de tiempo | inbasion | period | taim nani kulkanka | e ãs yawias | taimni | püs way | ||
| PERJUDICAR Hacer daño | agadeiha / agadeira / añawaira | damage | nina sauhkaya | wárkwaka | dutni kalyamnin | |||
| PERJUDICIAL Que perjudica | paisiniti / gadaiti | harmful | sauhkanka lâka | warkwa íshta | dutrni yamyang | lapj lejay | ||
| PERMANECER Mantenerse en un mismo lugar o sin cambios | eredera | stay | plis kumra takaskaya | tawarka akka | ban atnin / kaunh atnin | quivya m’ajam | ||
| PERMEABLE Que puede ser penetrado por un líquido | maburuchaguaditu | permeable | paskanka kum li luras ba | was bayakwas | ||||
| PERMITIR Tolerar | awanda / gagurasuní | permit | sans yabaya | takaporwã kíwẽ | tanka kalanin | nin la mijin | ||
| PERMUTAR Cambiar | jispa’r | furedeiguaü | permute / exchange | shins munaia | sins yamwi | |||
| PERPETUAR Dar larga duración | pak’ab’ | esetiruni | perpetuate | snata apu iwaya | akanpêrípe | muih | püs way nta’an | |
| PERRERA Casa para los perros | haban aunli | kennel | yul ailal bara pliska | pakw kao | sul uni | tsjiyo jyama | ||
| PERRO Mamífero canino doméstico | aunli | dog | shuy | yul | pakũ | sul tasuwi | tsjiyo | |
| PERSEGUIR Seguir a quien huye para alcanzarle | aibaha | pursue | nina blikaya | arahcháh | uinin | cü’il jutja | ||
| PERSEVERAR Mantenerse constantemente en una manera de ser o de obrar | afaragua luagu | persevere | bapi buwaya | apê amenchparí | bansakatnin | la inyucum | ||
| PERSISTIR Mantenerse firme en una cosa | awandaha | persist | klikli nais takiba | tapuhnak | kaunh sakatnin | newa ca tsjilamejay | ||
| PERSONA Ser humano | gürigia / mutu | person | upla | pesh | muih | yom | ||
| PERSUADIR Convencer con argumentos | k’ub’ esyanen | adeirawaguni / abudagua | persuade | kupia alkaya | akanĩ | bahang kalahna | lapj lejay | |
| PERTENECER Ser propio de alguien alguna cosa | lani (m) tani (f) | belong | witin dukia takaya | ekayo rawa | yakaupakatnin | |||
| PERTURBAR Trastornar el orden | durúmadei | disturb | kupia turban lâka tara munaia turban munaya | workuatishkwa | sinsni disna | ma nin lamijin | ||
| PERVERTIR Corromper | agadeira / chugurahauwa | pervert | daukanka saura wal sauhki ba | asãmaña wark a | dutni kalahna | jamacj tjevele | ||
| PESA Carnicería | imb’ajr | ihürü / balâsu / hügüdümu | Butchers | paun | pêh | dimuinh bakanwa plisni | ||
| PESADILLA Sueño angustioso | uarabaü | nightmare | yaprisauhkan saura kum | õhwarkwakínchã | amana talna | lapj tjinyucj | ||
| PÉSAME Expresión de pena que se da a alguien con motivo de un fallecimiento de un pariente | igarihabu | expression of condolences | maisa nihkan bila | pesh ôhna amenchtu arwa | sari | |||
| PESAR Obtener el peso de algo | lühürü | weight | paun munaya | pêha | tihini | ts’icjucj | ||
| PESCA El producto de pescar | úduraü | fishing | inska alkaya | úchã kâpéh | pamnin | cjul ts’icjucj | ||
| PESCADO Pez comestible | chukchay | úduraü | fish | shua | inska | uchã kaskâ | pauhwa | cjul ts’icjucj |
| PESCUEZO Cuello del animal | ligîna animâlu | neck | shala | nana dusa | tawá | dinimak | mwen | |
| PESIMISMO Propensión a juzgar las cosas desfavorablemente | michuti gurasu | pessimism | kasak lukras uplika | warkuchânah | sipawas lani | lapj jola | ||
| PÉSIMO Sumamente malo | ajmab’anb’an | wuribati / hañáwaiti | abysmal / dreadful | saura pali yaba | dutni palni | lapj jele | ||
| PESTAÑA Pelo del borde de los ojos | liyu agu | eyelash | nakra tamaya | waus | mak tangbas | nan ts'il | ||
| PESTE Enfermedad contagiosa que causa mortandad | galara | plague | sasaukra | chana | siknis satni | |||
| PETACA Estuche para llevar tabaco | sunû | tabacco pouch | sakbat baku kumtuaku sigarit mankaika | wĩru múkah | aka punin din | |||
| PÉTALO Hoja de la corola de una flor | lugule fuluri | petal | tangni wahya | aôh ahá a | pulun sutni | lo po’o justa | ||
| PETATE Esterilla para dormir | pojp | nadü | mat | petate | snati | snati | ||
| PETRIFICAR Convertir algo en piedra o darle dureza | añabilira / ichiga luwuriban ibagari | petrify | akbi walpara lakaya ba | sáh ken káa | kidara karak yamna | |||
| PETRÓLEO Aceite negro que se encuentra depositado en las profundidades de la tierra y que sirve para combustible | bâma | oil | kias tasba munhtara ba | petróleoha | ail pani / plisnI | |||
| PEZ Animal acuático, vertebrado, con aletas y respiración branquial | uduraü | fish | inska | úchã | waspa din | cjul ’üsdü / cjul | ||
| PEZÓN Botón eréctil de las mamas que sirve para amamantar | lichügü uri | nipple | tialka kakma | tutu | tâ kungnimak | tsi’o’o nt’a / tsots | ||
| PIADOSO Que actúa con piedad | gudemehabu | pious | kupia suabnikira | ahra en ískkwe | putni yamni | ’üsü jipj | ||
| PICAR Corta en trozos muy menudos | afigeiruni | prick | sitni klakaya | patéwa | sarhnin | jyocj / pjiya | ||
| PÍCARO Que obra con malicia y astucia | ajmab’anb’an | salúfui / mochanu / masáli / maníchi | rascal | irbi sitni daukaya | warkurãíshkrí | sinskas | pecj jinwa | |
| PIE Parte terminal de la pierna con cinco dedos | yok | ugudî | foot | guag | wan mina | táhíô | kal ni | ntsjam |
| PIEDAD Misericordia | gudemehabu | mercy | umpira kaikan | kalanin yamni kira | ’ücj jinwa | |||
| PIEDRA Roca | dübü | stone | que | walpa | sâ | kidara | pe | |
| PIEL Tejido que cubre el cuerpo | werir | uraü | skin | wan taya | kawã | muinh | jüp'üy jinwa | |
| PIERNA Extremidad inferior | ut’niwa’ | iyadaü | leg | quian | wan kuhma | kapuk | baranhmak | ntecj |
| PIEZA Parte, fragmento | chipu | piece | piska kum | piezaha | pisni | jup popa p’iya | ||
| PILA Recipiente grande para almacenar agua | warib’ja’ | igémeri / umadaü / lagai duna lauti dübu | sink | li alkaya watla | asó súkúha | was laihnin din | üsü mo toncja | |
| PILAR Columna, pilastra | wuinun | pillar / column | cuan | kapaia | binni | cape cyol let | ||
| PÍLDORA Pastilla, tableta | pili | pill | pils satka kum | ísĩ wĩchĩ | pils | |||
| PIMIENTA Especia | furefun | pepper | dus pihni kum | pẽhwa porproukiwa | pan basni piminta | ’üsü mo lapjajatj | ||
| PINCEL Brocha pequeña | ewegeragülei | paintbrush | letra ulbaya broska | pincil | pücu'e lejay | |||
| PINCHAR Picar, punzar | ímira / aburuchu | prick | kauhbaya | porka | panin | tsjicj y’ijya | ||
| PINO Planta conífera maderable | tajte’ | gudi | pine tree | yuan zayo | awas | aroh | awas | t’ija / ’iyo |
| PINTAR Cubrir con pintura | wo’ron | efeindihani | paint | penk dinkaya | pitíh | wayani ikirhwi,na | pücü’e lejay | |
| PINTURA Solución de color para pintar | b’oni | fendira | painting | penk | pítíha | wayani ikirhwa din | mpes pücü’e lejay | |
| PINZA Instrumento prensil con dos piezas | ejch’ak | lureyei guwüri | tweezers | diara sirpi alkaika | pinsa | mpes latocj | ||
| PIÑA Fruto | pinyaj | yaüyawa | pineapple | guashur | pihtu | parí | masah | pelpetj |
| PIPA Utensilio para fumar tabaco | kapo’ | faifa | pipe | tuakmina | wĩru únha | akapana | mpes mo lalol | |
| PIRATA Ilegal | ajnajtir | fiyada | pirate | imhplaplikra kabura taukiba | peshwarkí | put dis | ||
| PIRUETA Voltereta | chab’ta’ | papaliki / mariyelo | pirouette | pali pasara aiwina satsat duki kahwiba | pórkaí | sutwi | jay je’ats | |
| PISCINA Estanque para bañarse | nukwarib’ja’ | aunwerebun fusu agawagülei | swimming pool | aihtabaya laya baxka | asô sukuhá apesh oker añáh | waskawa plisni | ||
| PISO Suelo o pavimento | ut’otot | fuló | floor | thaugüeri | flour | kuk,akapíshpar kauña | pani | pe ’üyüy |
| PISOTEAR Maltratar | pajtz’utz’i | adügüragua | stamp on | wan mina ni taibaya | kuk warka akapíshparĩ | taihnin | jay tjejyats | |
| PISTA Rastro | utzori | gen ladáragun fulasu | track | amninka | avión chre akwaña,pesh wíterña | akut bayak na | ||
| PISTOLA Arma de fuego | jujrib’ | bisilédu | pistol | pistal | awa ayê | pistal | ||
| PISTÓN Émbolo | lígiri dufi | piston | misin piska wal panapana alahwi uliba | pistung | ||||
| PITAR Tocar el pito | xuxb’ar | inwira | whistle | surbaya | arkũch | wiuhwi | lipjüs | |
| PITO Silbato | choch | fidu inwirini | whistle | surkbaika | arkũchka | pitu | lipjüsá | |
| PITÓN Serpiente boa | nojchan | inwiragülei gágiriti kai liganchun bágasu | python | boba | piuta kun nina | asũ | wail | jo'ol |
| PIZARRA Lámina en la pared para escribir | aubaü lun labürühaun ñei | blackboard | tuktan smalki ulbiba | korska | ulnin tat ni | polapacj | ||
| PLACA Lámina delgada | koxt’ak’in | titánpun karu | badge | wan turka sirpi ulbi praki latan brih wapiba | pan | nwis jinwa canacj | ||
| PLACENTA Órgano de comunicación de la madre con el feto | nichte’ | âbaü | placenta | mukia | ãwa ye amakuk sukuhí awa | muih bin un | way mo osopj | |
| PLACER Sensación agradable | ayank’una | luwain igundani | pleasure | aya pah | tahrahría | yamkal dakawi | ’ücj la mijin / ’ucj jos tepyala | |
| PLAGA Calamidad grande | inñeni | plague | plakin | peshwakwa warkí | yuh wauhwi di | ts’a ts’a | ||
| PLANCHAR Desarrugar la ropa con la plancha caliente | wayres | abúchigidagua | iron | kualara allan taibaya | íña berska | ayan yamnin dauh kalna | p’ül la jül jül | |
| PLANEAR Hacer planes | ch’awarni | labunawagun kesi lubâmagiwa | plan | sik takaya | íñas iskapí korspra kaparí | plng yamwi | ücj la mijin | |
| PLANO Llano, liso | ch’awar | fadáti (m) fadátu (f) | flat | tega, tegabuy | langni / tanta | kátará | laban ni datalni | |
| PLANTA Vegetal | tza’kte’ | nadü | plant | dus nani | pẽh ayẽ | babbil kungni | tsuts sin toncja | |
| PLANTAR Sembrar una planta | abunaguni | plant | saumuk mankaya | peh tíshka | dahnin | tsuts jasin | ||
| PLÁSTICO Material sintético maleable y dúctil | sakt’ak’in | kouchu | plastic | plastik | plastikoha | nailung | ||
| PLATA Metal blanco | ch’awarb’ir | golu haruti | silver | lalah | aoh | platani | témel cá jinwa | |
| PLATAFORMA Armazón elevada sobre el suelo | ubâei muaugu | platform / stage | diara paskanka pasara buki para bara uli wak dauki ba | mâ tuyulni | ||||
| PLÁTANO Planta tropical de frutos alargados | o’jroner | baruru | plantain | mira macho | platu | prâtá | waki | patán |
| PLATICAR Conversar | t’ak’inir | yánuhani / adímureha | talk | wal aisaya | kapách | yulbaunin | nvelecj | |
| PLATINO Metal precioso | chew | golu aruyumati | platinum | diara krukma plit baku wal panapana kanbi puliba | plastíoha | platinu | mo la ’osos mo’o ja’asa | |
| PLATO Recipiente para servir la comida | tuti’ja’ | asiedu | plate | plid | akka | plit | ||
| PLAYA Rivera arenosa plana | ajk’inir | baya / beyabo | beach | auhya unra | sákra | kauhmak | ’üsü mu | |
| PLAZO Tiempo señalado para una cosa | jatz’b’ir | dan | period | taim kum yabiba | ãhĩ | taimni | ne’a ncuwin | |
| PLEITO Riña | tono’rir | würibu / bürübün / wüisiyu | dispute / brawl | unsaban | aperínru | blalahna | lawelel | |
| PLENITUD Totalidad | mojtz’o’r | uburidumai / luburibu bidâni | plenitude | aiska pali | mahni | |||
| PLIEGO Pieza de papel cuadrangular y doblada | aban tuleti / aban tuletu gárada | sheet | wahya tara kum | pliegoha | wauhtaya lamna | |||
| PLIEGUE Arruga o doblez | labauha / lahalahagüle | fold | wauhtaya takalbanka daukiba | chratok kukña | sirina | |||
| PLOMADA Pieza de metal que colgada señala la vertical | gabálutu | plumb line | plum munaya | plomoha | alahwi talwi | |||
| PLOMO Metal blando y pesado | balu | lead | plomo | plum | plomoh | plumu | ||
| PLUMA Instrumento para escribir | k’uk’um | tiyu gayu / abürühagülie | fountain pen | klawira taya | wĩsh | ulnin din | p’usus | |
| PLURALIDAD Multitud | inb’onereytz’ijb’ | páilabu / gibei / adámuri | plurality | manas pali | unhweka | mahni | ||
| POBLACIÓN Habitantes de un pueblo | ko’ra pak’ab’ob’ | sun gürigia wiwantiña lidan aban ubau | population | güiran | tawan aiska uplika nani sut | kahata | tawan muinh | pülücj patja nt’a |
| POBLAR Habitar un sito muchas personas | turukb’ir | labuinchun fulasu hau gürigia wiwantiña ñei | populate | plis tara paskaya | kaha weler | tawan | mpatjaque | |
| POBRE Que no tiene riquezas | ajneb’ey | gudémeti | poor | umpira | auksíh | purman | pü ’es cuwa | |
| POCILGA Lugar sucio | turuxexir | hábiñe buiruhu | pigsty / pigpen | kuirku watla | kuk arwíwakíwa | pa as taski | ||
| PÓCIMA Brebaje medicinal | turutza’koner | árani churuwaguaügüti | potion | intawaya sika piakiba | katruh túhá | sika | ||
| POCO De poca cantidad | inb’ijk | murusun / lauguati | little | wiria | akina | apit | ||
| PODAR Cortar ramas a un árbol | xurwar | adáwaha | prune | prata sakaya | anuritas | rahni dakwi | lojin jawelepj | |
| PODER Gobierno de un país | k’otor | ubafu | power | sipsa | atapuna | gabamint | jay jastyocj | |
| POEMA Poesía | b’ijnun | ayáwadaha | poem | ulbankara lukanka ailal laki aisiba | poemaha | yul yamni ulna | ||
| POESÍA Composición artística en verso | b’ijnwanb’utz | ayáwaduni | poetry | sim dukia | poesíaha | yul yamni yulwi | ||
| POETA El que escribe poesía | ajb’ijnwanb’utz | ayáwadahatu (f) ayáwadahati (m) | poet | ulbanka warka dadaukra uplikaba | poetaha | yul yamni yulyang | tsjay jinwa | |
| POLEA Rueda con canal por donde pasa una cuerda | simunu | pulley | misin piska kum wilwitawiba | akatipar | pisni muna bayakwakidi | |||
| POLÉMICA Discusión | mab’anb’anojron | chauchau | polemic | blahwanka | âsã | blalahwi | levelela jinwa | |
| POLICÍA Agente del orden | ajkojk | súdara | police | soldajo | âsã | pulis | ||
| POLÍGONO Plano limitado por varios lados | pisi, pisi gágiriguati | polygon | rakas lulki lan takiba | sutni mahni | ||||
| POLÍTICA Ciencia de gobernar | b’ijnun uk’ores | furendei lun ubáfu | politics | pulitik lâka nani | polítikaha | pulitik | ’üsüs vele jupj | |
| PÓLIZA Documento que justifica un contrato | junk’otor | dugúmedu luaguti sensu | policy | wauhta ulbi nina sain muni wark kumra dimi ba | kantrak wauhtaya | |||
| POLLO Cría de la gallina | ak’ach | ariran / gayu | chicken | kalila wina | tohto | sakara bin | castlya | |
| POLO Extremos de una esfera | háhurarun cheini gabayuagu | pole | tasba raunaka pura an munhta | tayalni sutni | ||||
| POLVO Partículas menudas de tierra | tanlun | kalíki | dust | pukni | tõkoh | wan | lep’aja | |
| PÓLVORA Sustancia explosiva | bûbu | gunpowder | polvora | pautar | tokoh | pulbura | ||
| POMADA Crema medicinal | agüisihagülei | pomade | wantayara yukaya dukia | pomadaha | pumada | jaslacjolol | ||
| POMPA Fiesta solemne | xanarinb’utz | ôbuhauni | pomp | pasa banhki amput bilara ba | luhu | |||
| PONCHE Bebida hecha de ron con jugo de fruta | fûnsu | punch | kalila mahbra bip tialka laya wal diaya dukia daukiba | poncheha | punsi | |||
| PONER Situar | lapa | adágagüda | put | mankaya | túk | danin | ’e’onso | |
| POPULAR Admirado por el pueblo | ajimb’utzir | gagásutu (f) gagásuti (m) | popular | upla nani wal pain ba | peshyo eníshpar | tatalwi | nin p’iya | |
| PORCELANA Loza fina | baubauti | porcelain | diara krakriura lipni pain kum utlara manhkiba | pursilana | ||||
| PORCENTAJE Tanto por ciento | jayte’b’ir | lidagiñe | percentage | diara ailal wirara saki wala wal praki kaikiba | porcentaheha | pisni minit | ||
| PORCIÓN Parte de un todo | inb’ijkwya’r | murusun lidangiñe / murúsun ñeigiñe | portion | dira ul wina piska kum sakiba | akatasas | pisni as | cont’e way | |
| PORO Orificio pequeño | pixche’n | lahîragüle uraü | pore | wantamaya unta | poroha | sulihni bikisni | ||
| PORQUERÍA Suciedad | xexir | iwíyei / hime | dirty | diera taski | kakinak | di taski | malala j’osin tyat | |
| PORTAL Entrada | ocher | ebélagülei / tebélagüle aban müna luma aban fulasu | portal | dur dimaika purara diara raun lakiba | kaoñaki | kawa pani | ||
| PORTAR Llevar | k’ech’en | anüga | carry | twilkaya | kuhtech | duwalik ki | ||
| PORTAVOZ Persona autorizada para hablar en nombre de una institución | ajpejkna | ariñahati | spokesperson | upla widiskamra turi aisiba | pesh as krihrã iski kapachkwa | yulbaunin muinh | ||
| PORTERO Jugador que defiende la portería | ajkorpes ucher | gürigia idaündaü / wachimani | goalkeeper | dor main kakaira | kaosapa chanáh | bal laihyang | ||
| PORTÓN Puerta grande | nojochib’ir | bena waiti | gate | kutban tara ra dimaika durkaba | kaosapa ãkka | durunta | ||
| PORVENIR Lo que está por venir | k’ixwatar | amuñegü | future | aikan dukiara daukiba | chêpok | kaiwi | ||
| POSADA Alojamiento | bupúsân / bawinwandun habiñe amu | shelter / lodging | utla ta yabayaba | ñêrá | û kalanin | |||
| POSEER Tener | ayan | adairaguni ûnguaü / gáni ban | possess | briaya | tákãchua | dunin / duwi | napj ntsa’a | |
| POSIBLE Que puede ser | ma’tran | gayárati / mafuna | possible | sipsa | tishkaĩ | sipki / karang | ||
| POSICIÓN Situación | numerir | lesétirun (m) tesétirun (f) | position | iwanka wihta | posición ha | pusision dis | quin ni’i sa | |
| POSPONER Disponer para un tiempo futuro | bajxtz’ijb’an | larigegua / ligirahaun lubâ anuñegü | postpone | alki takaskaya | warkatuk | mâ uk | ’ama ’üy | |
| POSTE Madero o columna vertical para soportar algo | te’ | wewe garanati bunwáruguti | post | cuan | playa | pẽh as sãká | pusti | |
| POSTULAR Pretender | lata | edéregehati / erésibihagüdati | postulate | diara kum raitka lukiba | kapã | kanin kulwi | ||
| POSTURA Posición | war | ligaburi / lesétirun / lúgugu | posture | diara kum mapara lukanka briba | posturaha | ramh kalddakawas | ’e’apj canan | |
| POTABLE Agua buena para beber | imb’utzja’ | duna mégeti | drinkable | brih waya dukia | tokkaparwa | was yamni | ||
| POTENCIA Poder para hacer una cosa | k’ek’wa’r | érei | potency | karnika daukaya karnika briba | artaponhua | parasni ki | jas tyocj / yüm’ücj | |
| POTESTAD Poder, dominio | k’ajna’r | gumadima / lûdu | power | karnika sut | ãklawawa | parasnini | ||
| POZO Hoyo profundo que mana agua | utja’ | welu / fusu | well | li unhta | yẽmak asopaspar | sau lih / pusu | mujú | |
| PRACTICAR Ejercitar continuamente | kansen | ayánuha | practice | prabtiz minaya | arkawar | praktis kalahwi | nin la mijin | |
| PRECEDER Ir delante | ubâmagiwani | precede | ta briaya | tatuna kiwi | ||||
| PRECIAR Apreciar | chojb’an | hinsieni / gebégini / | value | aitarka | chaenka | wat din | ||
| PRECINTO Cierre sellado | makar | sandinumuti lubâmagiwa | seal | diara pran pamnika alkibaprecio / praiska | wahni | |||
| PRECIO Valor de una cosa | tujrur | bégi | price | prais | oh pish | minit | nol jaylacj | |
| PRECIOSO Muy bonito | jaxti’x | gebégihabutu (f) / gebégihabuti (m) | precious | painkira | enñahtís | yamni bin | ||
| PRECISO Necesario | wa’kche | mosu | precise | ba kad | ñah katech | awarni kat | ||
| PRECOZ Que muestra cualidades tempranamente | waigubaiti / waimamairáü | precocious | isty pawan dusma kum | únwẽripe | batan | |||
| PRECURSOR Que se adelanta a su tiempo | ajpejka | agúmesehati | precursor | ta brabrira uplika | kĩ newã | di yamwa muinh | ||
| PREDECESOR Antecesor | ajk’ab’ajseyaj | ubâmagiwaü | predecessor | upla kum mita walara plis kumra laki swi ba | papan | |||
| PREDECIR Anunciar algo que va a suceder | ajk’inir | ariñahauwali | predict | kan manis wiaya | tistutawa ñah | tanit talwi | nin ca nsem | |
| PREDETERMINAR Señalar lo que acontecerá | ajna’tanyaj | gabárauni | predetermine | kau kaina manis wina dîa takia ba wiaia | tanit din talwi | |||
| PREDICAR Pronunciar un sermón | pewayojron | apúichihaní | preach | smalkaya | arnahta | sumalnin,wi | ||
| PREDISPONER Indisponer | inchahani | predispose | kli sans briaya | wilinki | ||||
| PREDOMINAR Prevalecer | war era | agumadira | predominate | kli karna munaya | krehpeka | bit yamwi | ||
| PREFABRICAR Fabricar en serie las partes de una cosa | afanseha sun tûei aban kataun dei taunwenbudun | prefabricate | kli paskaya | wat yamnin | ||||
| PREFERIR Dar preferencia | k’aniwar | anúaduni | prefer | kulkanka yabaya | únka | kidi kauh / laih | ninana | |
| PREGUNTA Interrogación | uyob’i twa’ | alügüdaha | question | makabi walankakaina manis daukiba | kapã | yulwi dakawi | napj li’üy / la tj’iya / ncu | |
| PREGUNTAR Interrogar | k’ajtina’r | alügüdaha | ask | makabi walaya | yulwi dakanin | |||
| PREHISTORIA Historia destiempo en que no había documentos | yübubuga | prehistory | kli paskan sturka | kakeri kaya churí | umani yulni | |||
| PREMATURO Antes de tiempo | ajb’ajxan | lubáragiñe dan | premature | pya alkras aisuba luhpia | aetarí tíshkwẽ | baisa dai | ||
| PREMIO Presea | matan | agáñeiruni luagu luwain bafâgun | prize | win takanka | primio | tsjan juscum | ||
| PRENDA Garantía | daüguaü | as surety | walpa manakira ni paskan sakahkaika | iñas aôhwa | di yamni | ’üsüs jasquipj | ||
| PRENDER Agarrar | chuku; lajb’un | ébeda / aduranguaüda | catch | ankaya | atuk | laihnin / dalhnin | simú | |
| PRENSA Periódico | petz’ma’r | gasibu / tulu amuruhagülei | press | stury raya waungkataya | rakís | yulwi talwa wauntaya | ||
| PREOCUPAR Prevenir el ánimo | sakta; ub’ijnu ub’a | ahüchüni / dürüguaü / libe saminaü | worry | wari taki lukaya | tahrachak chak | ridi kalahwi | pajal nola | |
| PREPARAR Prevenir | pejkna’r | aranseha | prepare | ridi daukaya | iñas kâpar | ridi kalnin | lamijin | |
| PRESA Muro para contener el agua de un río | makja’ | adaünrütu | dam | mairin silakraba | asô sukuhparwa kao tebonaí | kut lana | pü’a quel tjila | |
| PRESENTAR Poner algo en presencia de uno | tureru’t | aráuduni | present | madikaya | pres entahakapar | yakwi niningkaw | ||
| PRESENTE Que está en presencia | turer | ñeiñei / gawagulumutina | present | nara sa | ñak kerí | akat yakyang | qui’a a’a ’os | |
| PRESERVAR Conservar | chojbesna | aunigituwati daigua dan | preserve | bak saki briaya | ukatich kuã ak | apaknin,wi | püs nta’an | |
| PRESIDIO Penitenciaría | makajr | furisun | prison | silakn watla | pesh amasta akao | silak ûni | ||
| PRESIONAR Ejercer presión | k’it’onb’ir | afúreseha / aúfudaha / adügüdara | pressure | karna munaya | wítíh | tirisnin | ||
| PRESTAR Entregar algo con la obligación de devolverlo | k’ajtin | afúedeiha | lend | len munaya | tamanka | lin yamnin | ne’an | |
| PRESTIGIO Con mucho mérito | imb’utzir | pantatiwa luagu / hinsiñeguti / afíñewati t | prestige | nina plapi tawan | prestigio akachwa | muih nuhni | ’ücj la tjiji | |
| PRESUMIR Mostrarse satisfecho en exceso de uno mismo | sarir | apantahani / liñun alanaü | presume / show off | diara kum takbia luki ba | ke amenchkan | kidi kapatki | jupj jin jola | |
| PRESUPUESTO Computo anticipado de los gastos | laságarun ebégî lubaragien dan | budget | expens kulkanka | aoh píshripe | wark yamnin lalani | |||
| PRETENDER Intentar conseguir | ejtz’un | ayumahani / amúriyagüdüni / afâgua luagu | pretend | daukaya lukaya | tastaki | aais kulataman | quelel lejay | |
| PRETEXTO Excusa | mab’anb’anir | liyunauti / lafaun párafu | pretext / excuse | kunin munanka | iñas tíshkua tekutĩi | sipawas yang,ki | ||
| PREVALECER Tener superioridad | tururna | esebeda / adurara | prevail | ban bapi buwaya | tapura artaktu | tani tuna muinh | ||
| PREVENIR Prever | pejkan | gabárauni | prevent | kaina manis maisa pakaya | inas tíshtutawa | tanit din lawi talwi | lap’ü ücj la mijin | |
| PREVER Conjeturar sobre lo que ha de suceder | b’axpejna’r | gaunigini ubâmagiwaü | foresee | kaina manis diara takayaba riditakiba | nah chã | yanit din | ||
| PRIMARIA Escuela elemental | furumeti | basic | pas taura ba | kul ûn wisam | ||||
| PRIMATE Mono | max | megu | primate | urus satka nani | tunun | |||
| PRIMERO Principal | b’ajxan | furúmieti (m) furúmietu (f ) | first | pas taura | atantuk | tatuna palni kidi | wala way | |
| PRIMITIVO Rudimentario | ajb’ajxan | furúmietian gürigia / binadü gafédun | primitive | blahsi uplika nani | atahtukríh | umani muinh | ||
| PRIMO Hijo de un tío respecto de una persona | cha’k’ojn | idúhei / liraü búguchihana / liraü niyawuite / liraü’ nuguchunhaña / tiraü naufuri | cousin | yogüe guanguila | wan tubani | arkí kería | taahtaski walanbis | |
| PRIMOGÉNITO El primer hijo | b’ajxanir | igianaü | first-born | tahwakia | yê atahtuk | taninang | ||
| PRINCIPAL Importante | k’anpa’r | lihuduhu | principal | kaudiar karnika yabiba | eka atonna | kidika palni | jupj ne p’in | |
| PRINCIPIO Inicio | k’ajyes | lagumeha | beginning | tâ krikanka / tâ dukia smalkanka | atahtuk | sutnini / tatuna | mas wala way | |
| PRIORIDAD Anterioridad | o’nixnir | timântimanti / le ligiabai | priority | kau nitka tara | píarah atahtuk | yakauh,kidi laih | ||
| PRISA Prontitud | ajner | furesei / aufuduni | rush | isti pali | únwarí | isti / sirihni | ||
| PRISIÓN Cárcel | makajr | adáünrüni / furísungu | prison | silakra mankanka | pesh unkatishkara ahkwaĩ | silak ûni | cawilta to’o toncja | |
| PRIVAR Despojar de algo | makajrni | achara / aréida / eséfura | deprive / forbid | diara kumra apia takayaba | artêsukkerwa irina akachitu | ningyaknin | ||
| PRIVILEGIO Prerrogativa | ubuidume / uwadigiali kei ligia | privilege | bak saki brinka | ekapé tah akachwa | sansni | ninin mas ücj | ||
| PROBAR Demostrar | ejtan | aucha / apúpuhani | prove | dabi kaikaya | akámás | traitalnin | ||
| PROBLEMA Cuestión que hay que resolver | mab’anb’anir | trobuli / chaucha | problem | pat | ñah tísh | pat as barangnin | malala | |
| PROCEDER Comportamiento | xanaru’t | lúba / mosu | behaviour | ta nkrikaya | íñas en kapra atahtukparí / kĩnáh | yamwi kiunin | pe c’a jin justa | |
| PROCESAR Enjuiciar | warchenpaj | aríhagüda duru | prosecute | la dinkaya | kâa iñas isnáh | witin patni | ||
| PROCESO Causa judicial | patna’rtawer | latauhaun | proceedings | la daukaya ba | ikan kapar | tan kaupak | tülücj ca mvelem | |
| PROCLAMAR Aclamar | k’ab’esyaj | gûmai | proclaim | nina bukanka | iñas nahí pesh wrísña | win kalna | ||
| PROCURAR Hacer diligencia para conseguir algo | tajwintza | afaraguni / ídereguni ûnguaü | try | trai kaikaya | unwari kahpar | di sas yamwi yaknin | ||
| PRODUCIR Fabricar, dar fruto | imb’utzir | alúbahani / adeiaguni ûguaü | produce | daukaya | unwahparĩ | yamwi minik yaknin | pülücj nt’ala | |
| PRODUCTO Cosa producida | alubahani | product | dus mâ | katora | mahni yakwa | ty’at | ||
| PROFANAR Tratar sin respeto una cosa sagrada | irik’ub’sen | manichini / menebenehabuti | profane / defile | sauhkaya | warkas ñahiĩ | rispit dis | ||
| PROFESAR Ejercer un oficio | ajna’tanyaj | araudaguni ûnguaü katañadibulan | profess | witnis kler wiaya | patishta añaha ñahiĩ | wark as yamwi | ||
| PROFESIÓN Oficio | k’otorer | bufurenden / baiganabégi | profession | wan yabka | iñas aríraiĩ | kulni duna kidi | ||
| PROFESOR Maestro | ajkanseyaj | aráudahatu, maista (f) / aráudahati, maistu (m) | teacher / professor | skul sasmalkra / maistru | achiwĩshta | sumalyang | ||
| PROFETA Persona que anuncia sucesos futuros | buyei | prophet | frafit | kekeri patatishta tepeterrurĩ | prapit | |||
| PRÓFUGO Fugitivo | ajixin | anúrahati (m) / anúrahatu (f) | fugitive | silak wina plapan | atrokkí | kirana | pecj jinwa | |
| PROFUNDO Con el fondo muy distante de la base | intam | huliliti | deep | oribuy | tihu | uruhchã | tuhni | campü’ila |
| PROGRAMA Declaración de lo que se piensa hacer | ataugülei | program | wark daukaya ridi takanka | katun as íshker | yamnin kidi | |||
| PROGRESO Desarrollo | imb’utzir | awasehani | progress | pawanka | iñas ishkra tawehruí | barakwi | ||
| PROHIBIR No permitir | madugani | prohibit | daukaya dukia apia | taya paíntu | yamnin awaski | ma nin lat’iji | ||
| PRÓJIMO Persona respecto de otra | yaturu | gürigia waladi / mutu kai wagia | fellow man | wan uplika | taí tãwá | wahaini | ||
| PROLONGAR Alargar en tiempo o espacio | k’atatajir | amígifedagüdüni / acáwagua dan | prolong | taim yari daukaya | kãraka | taimni naini danin / yamnin | tsucj nin tjevelen | |
| PROMETER Asegurar | wararajk’un | íchiga eménigini | promise | pramas munaya | ahtohka | pramis kalna | jupj p’ya vele | |
| PROMOVER Dar impulso | uk’ech’en | închahani / achugurahani | promote | ta brih impakaya | promoverka | yulwi talna | quin la mijin | |
| PRONOSTICAR Conocer el futuro | na’tararir | ariñaguwali / íridahauwali | forecast | taim lakikaiki ba | chepok iñas natishpĩ | tinit yulni | ||
| PRONTITUD Rapidez | wa’kchetaka | furései | promptness / quickness | istikira | unwaripe | sirihni | ||
| PRONTO Veloz | wakche | malühali (m) malühau (f) | prompt / soon | noraigüi | isti / aihni | unwary | baibah / isti | |
| PRONUNCIAR Emitir y articular palabras | cheksunar | girídani | pronounce | painkara mapara aisaya ba | ñah atahtukpra ñahpar | yul uk karak birnin | ||
| PROPAGAR Difundir | chekerb’ijnun | abûchaguagüni | propagate | drabaya | unwanapak | kalawak un kalnin | ||
| PROPICIAR Favorecer | takresna’r | gídehani | propitiate | diara kum daukay ilpka daukipa | propiwarka | dunin | ||
| PROPIEDAD Objeto de dominio | tab’ach | lani / lilagu / lufúlasun | property | dawanka | kuk tasté | danwan | pjecacj justsja’a,napj nats’a’a | |
| PROPIO Perteneciente a uno | tanib’ach | lani (m) tani (f) | own | wan dukia | taê | din | napj na tsja’á | |
| PROPONER Hacer un propósito | ub’ijnwa’r | isei saminaü | propose | lukanka yabiba | proponehka | ais yamnin wat yah | jipj ca nsem | |
| PROPORCIONAR Poner a disposición | yajk’una’r | íchuguni / ídehani | provide | nitka kum yabiba | akina akina | tingni yak danin | ||
| PROPÓSITO Intención | k’ajnat | lübügürü | purpose | daukaya luki ba | piras kaukâya | ais yamnin kidi | tsjan mpes tjucuy | |
| PROPUESTA Idea que se propone | ojroner ira | ichugun amu saminaün | proposal | daukaya natka nani | propuetaha | kulna pisni as | ||
| PROPULSAR Impulsar | k’ech’en ut’ | ahîruni / achüüra gumúleli | propel | platukbaya aitaura | propulsarka | tuknin | ||
| PRORROGAR Continuar | jujranb’ir | adarasahani / amigifedagüdei dan | prolong | alki takaskaya | karaka | apis danin | ||
| PROSPERAR Triunfar | imb’utzir | awanseruni | prosper | pawaya | ehtíhc | barakwi | loco pyapya ca nsem | |
| PROSPERIDAD Bienestar material | imb’utz b’ixirar | lubuidun idâni | prosperity | pawanka | êhtích | baraknin | ||
| PRÓSTATA Glándula masculina que envuelve la uretra | tagai tagürüchün lisügün wügürina | prostate | waitna sikniska | kaíska | suman siknisni | |||
| PROTAGONISTA Personaje principal | ajb’ajxan pak’ab’ | ichügünaü / agábutihati | protagonist / leading man | diara ta bri uplika ba | iñas ishkwé eka atahtukia | ta duyang | ||
| PROTEGER Evitar daño | korpesyaj | aunigiruni | protect | ta baikaya | árñâhpéch | maintalnin / apaknin | ’ücj latjejay | |
| PRÓTESIS Elemento artificial que suple un órgano | umégegun lauti wewe luma kauchu | prothesis | wan piska kum saki bara talika kum paski mangki ba | kĩ krihpirasaker | am ana | |||
| PROTESTA Disconformidad | mitini | protest | mapa buwaya | akentah twi / protestechka | laik awas | lawelel | ||
| PROTOCOLO Ceremonial | yanu | protocol | asla tankara nanira aisaya aila briba | kalpak yulwi | ||||
| PROTOTIPO Original o primer molde | nojk’ina’arir | taúchaha | prototype | diara pas daukan bara baha satka dauki wiba | prototipoh | sim satni / din | ||
| PROVECHO Beneficio | topopir | gaganbadi ba | profit | pain yus munayaba | provechoh | ilpni | po ma nin lat’ija | |
| PROVEER Suministrar | k’anpesb’ir | ichiga lubuña | provide | nitka briyayaba | úmus / kawích | puwi kalanin | ||
| PROVIDENCIA Cuidado que dios da | ajk’unir | duari | providence | surka kum nahki wpni mangkaya lukan ba | tah pikachkwa chepok urũhupí | papah kalawi | ||
| PROVINCIA Departamento | chojb’an e katata’ | aüdü | province | tasba piska kum ailaka silp briba | kahã uya akatas as | dipartamintuni | ||
| PROVISIÓN Alimentos que se guardan para el consumo en un período de tiempo prolongado | we’sena’rir | fagúdira / eigini | provision / supply | plun nani | sirâ tis | di kasnin din apakwi | cont’e way e’ay | |
| PROVOCAR Irritar | tz’ejna’r | itaranigi / hanbobu | provoke | munks kupia sauhkaya ba | apatokpas | traini talwi | ma quin lat’iji | |
| PROYECTIL Bala | balu | projectile | bulid | awa awa | bulit | |||
| PROYECTO Conjunto de ideas para una obra | atáuhani | project | tawan aiwarka dauki pawiba | katun as | pruyiktu | |||
| PRUEBA Ensayo | kansen | apúpuhani / hauchawata (f) hauchawala (m) | test / trial | prof munaya | akâmas | praptis kalahwi | quina ca nucj ncu t’ücj | |
| PUBERTAD Edad en que aparecen las capacidades para la reproducción | închaña / chawâña | puberty | tuktan wina wahma ra tawan wina shins takiba | awarni ki | ma ’ücj lejay | |||
| PUBLICAR Hacer del conocimiento público | cheksuna’r | agumaira | publish | tawan mawanra kler aisaya | iñaspasku ñahĩ | un kalahni muih bitik | ||
| PUBLICIDAD Anuncios comerciales | pejna’r chommarob’ | ariñahaúali / gûrumaiwali | publicity | maisa pakanka nani | iñas pasku ñahña pesh krih aríler | bakan nin din klir yamwi | ||
| PUEBLO Población, ciudad | chinam | agairaü / aüdu / ubiñebari | town | güiran | twan | kahã | tawan | patja nt’a / laynt’a |
| PUENTE Obra para pasar un río | numib’ | burichi | bridge | karna | uktechka | puinti,kil bayak | casa’a lawünin / yoquin | |
| PUERCO Cerdo | chitam | wiyeti | filthy | cushi | kuirko | wãrí | taski kira | lapj lejay |
| PUERTA Vano para entrar o salir por él | ke’karar | bena | door | puerta | dur unhta | kaosapa | durunta | jun vilicj |
| PUERTO Lugar de la costa donde llegan las naves | wafu / potu | port / harbour | takaskaya pliska | puru uya tékerña | but wat wa plisni | |||
| PULGA Insecto díptero chupador | ch’ak | hayaba | flea | tutu | ins | côh | pisa | pel |
| PULGADA Unidad de medida | b’isor | misure tun gamisa | inch | ins | pulgadaas | ins | namas ts’ipjal mas püne mpes vyu | |
| PULGAR Dedo más grueso de la mano y del pie | luguchi lirahüñü úhabu luma ugudi | thumb | guala mini | wan kulkaika asmala | suahwawa ãka | ting nanan | ma vyu | |
| PULIR Abrillantar, alisar | juk’u | aguyedaguta / aputiha / aguyedaguda | polish | libni daukaya | winiska | salainin / sahan nin | ’üsü jüsta latjejay | |
| PULMÓN Órgano de la respiración | josjos | ihuwaraü | lung | shielinyug | wan pusa | ûsuhkuha / ãsãs | putni | |
| PULSAR Tantear un asunto | adunha / adügüdaha | press | alki kaikaya siknis kumra | buh buh pã | laihwi talwi | |||
| PULSERA Brazalete | bángüleim | bracelet / bangle | gualasaquizquen | bankil / mihta lula | suah mâña péhá | bangkil | myas tsupj | |
| PULSO Pulsación transmitida del corazón | pi’mpa | tadidihan anigi / adidihani | pulse | tallia pulanka | buh buh | isning pinghwi | tülüway | |
| PUNTA Extremo agudo | o’ni’ | igiri | point / tip / end | yakauri danska | anúh | sutni | jay tsjicj nt’a | |
| PUNTERO Punta | lagei igiri / aufun | leading / pointer | kulki madikaya dusa | kĩnâtah | kulwi / nining kawi | wala jama | ||
| PUNTO Lugar | turer | dunti | place / position | takaskaya pliska | tuk | yakat | ||
| PUÑAL Cuchillo | uxijrib’ | gusiñun | dagger | kisura | kasurusta | kuhbil | plomay tsjicj jinwa | |
| PUÑO Mano cerrada | tzujy | ufúñai | fist | mihta kruskan | suawriha wríh | tingni kurusna | mas let’otj | |
| PUPILA Abertura iris circular del ojo por donde entra la luz | xoynakut | lila agu | pupil | nakra yula | awâsâh | mak pa kungni | ||
| PUPITRE Asiento escolar | k’ajn | halau tidan luba furendei | desk | ulbaya sirka | achaha | kul sinini | casa’a la ’osos | |
| PURIFICAR Dar pureza | b’ojb’irna | harumagüdaü | purify / cleanse | yula ikaya | saĩna / waríh | klin yamnin,wi | ’üsü lamijin | |
| PURO Cigarro grande | k’ujtz | budu | cigar | tuako karban | ĩakâchitu | sikarit | ||
| PÚRPURA Morado | ka’tzu | guchu | purple | kalatka pauni ingni ba | broni pawã | sangni | ||
| PUS Detrito de un absceso | po’j | ühü / ühüru | pus | mabiara | atâtí | pulni | la üsü / lipit’ya | |
| QUEBRANTAR Romper | tarjtz’a’ | adüüagua | break | dia | piha | bahpamnin | la tju'ulm | |
| QUEBRAR Quebrantar | k’asar | ahalachaguni | break | krikaya | pĩh | bahnin | ja’asa / ’eyapj | |
| QUEHACER Ocupación | ketpa’r | barasegu / dasi / wadagimanu | task / chore | daukaya dukia nani | katunha | di yamnin | t’ya mvelen | |
| QUEJA Expresión de dolor | b’iri’ti’r | fuledei | moar | brinka apia wiba | âhñah | ah nin | tin | |
| QUEMAR Destruir con fuego | putan | águda / ébeda / aduranguragüda | burn | amkaya | úhbras | busnin | quelel’im / ’im | |
| QUERER Desear | k’ani | insiñeni | want | laik takan | ónká | want | ||
| QUESO Alimento que se obtiene de cuajar la leche | furúmasu | cheese | bib maul / keso | tututia wriha | ta was dadasni | vaca tsots | ||
| QUIEBRA Insolvencia de una empresa | k’asi | bauguaü | bankruptcy | trucha kriwanka | bahwi | |||
| QUIETUD Falta de movimiento | manîgaü | stillness | matawal sip pura matsip | a paintua | ayauwaski | |||
| QUINCENA Espacio de quince días | ka kensi weyu | fortnight / fifteen days | isislasaay | matawal sip pura matsip daknika | â ukua onki | waiku papas bah | ||
| QUINQUENIO Período de cinco años | dan lidanti seingü irúmu | quinquennium | mani maship taimka kum | kuíh onki | kuri singka | ’año sinqui’a | ||
| QUINTA Mansión suntuosa | liseingun pisi lidangiñe dayaüti | country house | matsipka ba | û nuhni yamni | ||||
| QUITAMANCHAS Sustancia para quitar las manchas de la ropa | gûti dáseiti | stain remover | taski klin daukaika | maka pechka | taski yak wi | jas selaja | ||
| QUIZÁ Denota posibilidad | anon | gayárati / hafutia / mâsan | perhaps | sipsa sin | kâh | sipkarang | nin ca | |
| RÁBANO Hortaliza de raíz comestible | aban turuyei mabi | radish | intawakia nari kum piba | rabanoha | rabanu | tsuts olos jana | ||
| RABIA Ira | k’ijna’r | igáñu | rage | kupia aisawanka | chânah warkí | anwi,na | jay üts’a lampi’i’oya | |
| RACHA Ráfaga | liñawan dan / lanéimeuga / gasügürüni / luriban dan | gust | sasmalkra | ompish tapurí ûkwẽ | yayanh bin | |||
| RACIMO Grupo de bananos unidos a un mismo eje | poroj | resini / tuwere | bunch | dus ma dakni kum / plas wihta kum | wir | |||
| RACIONAR Distribuir racionalmente | b’ijnwa’r | abidaha | ration | pidka kad yus munaya | kasar | apit | lalas mo t’elon | |
| RACISMO discriminación por motivos raciales | limisiñe amu nechanu | racism | kiamba kum kua karna tânka ba marikanka | atach | muih satni | |||
| RADIADOR Aparato para enfriar un motor | ch’i’wi’r | lubachaba / labúligiagu hiti lani mahina | radiator | misin laya tangka | misin san ni yamwi | |||
| RADICAR Estar en determinado lugar | turerir | ahüchuni / gayuwêli / abóucha | settle down | aiwa plis kumra takaskaya | kukaspesña chapari | sak atnin | quin ca mo’os | |
| RADIO Aparato radiotransmisor y radiorreceptor | gafu lánbara / radiu | radio | radio / miusiik bax | radioha | rupik | mpes la pjacj / pjocjas velé | ||
| RÁFAGA Movimiento violento de aire | k’ek’oyka’y | beberidi | squall | rax isty lulkaya | onpishtapuri ishkue | rapaga | lüpjü lenwa seje | |
| RAÍZ Parte de la planta que se desarrolla bajo tierra | w’i’r | ílagülaü / agüchaü | root | guagüizis | rudka | apís | kikni | ts’ü’il |
| RAMA Parte nacida del tronco | uk’ab’te’ | ubúebu | branch | llanquenin | dus klawa | ãsã | saran kaupak ûsna | npjwel |
| RAMO Conjunto de flores | morojchirob’ | ubúebu lauti fuluri | bunch | zuna | dus kiamka | ãõh wrís | tingni rahni | yo pjwel |
| RAMPA Plano inclinado por donde se sube y baja | caranpû / burichi chagutu | ramp | paskan witni dira suni alahbi kaya dukia | kuk katukas | kilwi yak klakwi | ’ama plavin jinwa | ||
| RANA Anfibio sin cola | pekpek | huwa | frog | rana | pihwilikid | tatakastakas | pikpik | vin tsu |
| RANCHO Vivienda humilde con paredes de vara y techo de paja | yarotot | muna pôtêugu | ranch | kiamb watla / plun piaya / miusik lawana | kao pahpah yo ka a | ahtak û ni pan karak | ts’epjel | |
| RANGO Jerarquía, categoría | k’ampa’r | ubáfu sügüsügueinati | rank | kulkanka tara | ñah akachw | traipni | yom müjü tus quinan | |
| RANURA Hendidura | faünti | aperture | ria alkum | bahnĩ | sahna | |||
| RAPTAR Robar | kajcha’r | abáyua gürigia | kidnap | brih plapaya | untrókka | malwi,nin | quepj jyuyutj jamal | |
| RARO Poco frecuente | najtir | ámuti | strange / odd / rare | diera trinzar | amísh teshtu | sat as ki | ma najas jin | |
| RAS Igualdad en la superficie de las cosas | anábahani | flush | walbaku dakbaya | árláh sauh | papat | |||
| RASCAR Arañar | jok’ornar | arañar añúguchuni | scratch | buhbaya | yás | kurhnin | ts’i ’utsca | |
| RASPAR Raer ligeramente | jok’o | ahíachuni | scrape | wirkbaya | kars | kusnin | pla jesew | |
| RASTREAR Seguir el rastro | sajkan | árauha | track down | aubaya | atahken káproh | uinin | ||
| RASTRO Vestigio, señal | rêkâ’ | track / trail | yabal sainka kum / bib markit muni pliska | tah tekesh kine ken | taihni ki | |||
| RASURAR Afeitar | susu | asâguni | shave | wan unmaya irbaya | berska | karhnin | ||
| RATA Mamífero roedor de cola larga | ch’o’k | garadun hiñáru | rat | matiz | kaís uya | matis mamanh sut naini | müst’uy püne | |
| RATIFICAR Conformar | b’tzxirar | achôra / luba | ratify | aman kaikaya | ramh palni | |||
| RATÓN Rata | ch’o’k | garadun | mouse | shuza | matiz | kaís | matis | must’uy tsjicj |
| RAYA Línea | xijb’en | sibari | line | kiswa naskaya | aters | lain ni | plat’ü / vitsjio | |
| RAYAR Hacer rayas | áfiuha / afiura | draw lines on | dikaia | raraunin | plat’üjü | |||
| RAYO Chispa eléctrica entre dos nubes | k’ajk’ir | waruhuyu | lightning | imyula | wãwã | lipwi | ñcocoy pla nasa | |
| RAZA Casta | morwa’r o’nyan | néchanu | breed / race | nissan bani | ransa | |||
| RAZÓN Facultad de pensar con razonamiento | b’ijnwa’nb’utz | seinsi | reason | raid pali / kunin apu | amenchka | kulwi dakawi | ’onin | |
| RAZONAR Pensar | k’anpesb’ijnun | asáminaruni | reason | wan dahra walaya | amenchkwa | kulawi talwi | ’ots’onca | |
| REACCIONAR Responder a un estímulo | k’ek’wa’rir | fôniduni | react | bukudwi taki waya | ayauwi | ’ücj jin jelela mijin | ||
| REAL Con existencia verdadera | erach | inarüni | real | kasak pali | yar | ramh sak ki | t’ücj | |
| REALIZAR Efectuar | chempayaj | aunwenbudagüdüni | carry out | daukaya | kâ a | wat yamnin | lamajay | |
| REALZAR Engrandecer | iñúahani | enhance / exalt | nina purara bukaya | ãkaka | nuhni ki kaldkawi | |||
| REANUDAR Continuar lo interrumpido | chenpa otroyajr | arándaruni | resume | kli plis walara waya | wárka ka | wat yulnin | ||
| REBAJAR Disminuir el precio | aleiragüdüni | lower | praiska mayara alahbaya | aoh monók | sipar lakwi | tsjicj lyawun nt’a | ||
| REBAÑO Hato de ganado | ko’wakob’ | aráuchuni | flock / herd | daiwan tim dakni pliska | wakach wrís | turuh mahni ki | pülücj lyawun nt’a | |
| REBELDE Que se rebela | ajmab’anb’an | magúmadirúnti | rebellious | lal karna | weshtu | krisi | jay c’a | |
| REBOTAR Botar repetidamente un cuerpo al chocar con otro | abaunhani | bounce | srudwaya | warka kasna | wat wat sutwi | no’oya qui’a’aya tola | ||
| REBUSCAR Buscar con esmero | sajkan | aríyaguni ûnguaü | search | kli pliki sakaya | akaproh | walwi | pajal lepal | |
| RECADO Mensaje | pejkan | tikini | message | diera kum lahma swin | yulpamna / wa | qui’a’a tequetj ’e’ay | ||
| RECAER Volver a enfermar | asandiraya | fall back | kli kawaya | warkí achana | wat siknis kalna | pajal playaca | ||
| RECAPACITAR Reflexionar | bijnwarir | larúgadun au | ponder | wan sinska briaya | kulawi dakawi | mas ücj jin mü’üsuüs | ||
| RECAPITULAR Repasar | luntima larihin | recapitulate | kli kupia kraukaya smalkan dukiaba | warkah ña | wat yulwi talwi | |||
| RECARGAR Volver a cargar | alódua / abuincha güdátuma | reload | kli bangkaya | warkí artuk | wat turukwi | pajal set’olon | ||
| RECAUDAR Recoger | k’opi | ôduha | collect | lalah wahbaya | aôh únwáh | apakwi | pülücj ca nsem | |
| RECETA Nota de los medicamentos recetados | irida árani | prescription | plun paskaika waungkataya | recetaha | pils bakannin waunhtaya | lemelyú ne’aya | ||
| RECHAZAR Oponer | uk’ijna’r | imísieni | reject | saitra swiaya | dikah | malala latjejay mpes | ||
| RECHINAR Hacer un sonido desagradable frotando dos cosas | charcha | aküinhani | creak | kikwaya | awẽrsta | linhnin | ||
| RECIBIR Tomar lo que le dan | ch’ama | erésibiha | receive | alki briaya | su kuh | dunin | ||
| RECIBO Documento que acredita haber recibido algo | ch’ajmar | ebegi paküwati | receipt | diera yaban waungkataya | reciboha | risibu | jaylac lejay na ne’aya | |
| RECIPIENTE Vasija | che’n | erésibira | container | cata | diera auhbaya pliska | iñas unkatishka | was laihnin din | syasa lajay |
| RECÍPROCO Igual en la correspondencia de uno a otro | kawaryo’n | koñakoña / nugia bun, bugia nun | reciprocal | pana pana | asken awar | biri biri | ||
| RECITAR Decir versos en voz alta | aru imb’utz | ariñaga posíya | recite | aisaya upla mawanra | recitarka | parasni yulwi | ||
| RECLAMO Exigencia | k’ajtna | ébecha | reclaim | wan raidka dukiara aisaya | akapãk | mayultayang | lawelel | |
| RECLUTA Joven alistado para el servicio militar | ajmab’anb’an | umúsuni / súdâra | recruit | soldajo raya kum | waralaih / wisam / rikluta | |||
| RECOBRAR Volver a adquirir | tajwi’x ani | águyuguni / agágüchüni | regain / recover | wan karnika alkaya | worka sukuh | wat minit yakwi | ||
| RECOGER Volver a coger | k’opo | abúdahani | pick up | wahbaya | uwa unwã | wat ananin | te’e / pyay / amyulu | |
| RECOLECTAR Recoger | morojseyaj | alúbahani / abúdahani / anúadahani | gather together | kli wahbi briaya | unwaha | ananin | pülücj nca’an ma’e | |
| RECOMENDAR Hablar por alguien con elogios | íchâhani | recommend | painka dukiara wiaya | ilpni yulwi,nin | ||||
| RECOMPENSA Reconocimiento | sijpa’rir | idéwêsai / ubúdâmu | reward | wark lal mana frisandka | artápĩ | minit kalawi | pjacj etje ’aya | |
| RECONCILIAR Restablecer la concordia | korpesyay | arândara | reconcile | kli wan aslika takaya | perdonahakiruwa | wat vahan ksalalahna | ||
| RECONSTRUIR Volver a construir | chenpa otronyajr | ábunaguaya | reconstruct | kli paskaya | wárka kâ | wat pakna | ||
| RECOPILAR Juntar información | morojsen | aúndaha | compile | ulbanka nani wahbaya | ña unwã | wilwi uduhna | sin t’epyaca | |
| RECORD Marca deportiva | lêtuma | record | nina plapi tawan / kupia kraukaya | bal markni | ||||
| RECORDAR Traer algo a la mente | kapesyaj | arítagua | remember | kupia kraukaia | atak | isning tarhwi | lat’i’üjün | |
| RECORRER Atravesar un espacio | xamb’arir | egerédaguni / áhuñuraguni | cross | ylta | kli plapanka kum | taha ukteshka | kiri | napj nolatjepyala |
| RECORTAR Cercenar lo que sobra | xurwa’r | ibâhani / agídara ladâgiñe / adóluagüdei | cut off | kli dakbaya | artas | daknin,wi | ||
| RECOSTAR Reclinar la parte superior del cuerpo en la cama o en la silla | ch’a’r | abálachuni / abálacha / eméruai uraü | recline / rest | aidnikaya | nâpísh | kalangwl | ||
| RECTÁNGULO Paralelo gramo de ángulos rectos | tutz’utz’ujnib’ | dabubereguati | rectangle | skuer kum | sutni barangni | |||
| RECTIFICAR Corregir | aránseryeiya / adügaeiya | rectify | wan mistikka kaikaya | warka ka | wat barangwi,na | |||
| RECTO Justo | tutz’utz’uj | surúti (m) surutu (f) | fair / honest | wapni | peshkaseitu | kasak lani | t’ats | |
| RECTOR Que rige | alídihati (m), / alídihatu (f) | rector / superior | skul baska | tunun | ||||
| RECUENTO Escrutinio | sun lê bafâgunbai aundara | recount | kli kulki kaikanka | awéch | kulwi talwi | |||
| RECUERDO Imagen recordada | k’ajpesyaj | barítaguagüle / arítaguni | memory | kupia krawanka | tah tâ ka | wayani | napj nola | |
| RECUPERAR Recobrar algo perdido | tajwintza | bedeíruniya / beséfuruniya | recover | pliki saki briaya | warka paskarí | wat yakna | neswa netj | |
| RECURSO Bien, medio de vida | ch’jnib’ | idêmuai / aiganabegi | resources | diera nidka nani | yamni sakki | témel tyajt jinwa | ||
| RED Tejido o trama para pescar | chijr | siríwiya | net | auka kumira asla wilkanka | arah úchã ukúha | trasmayu | ||
| REDACTAR Escribir cartas o documentos | atauha lila abürühani | write / compose | ulbaya | ulnin | mpacj | |||
| REDIMIR Librar de una obligación | eséfura / asálbara / afárada | redeem | alba lâka wina sakaya | pri kalna | ||||
| REDONDEL Parque circular | worb’ir | gararati / geréguati / rónuti | circle | raun munay | tayalwi / niki | |||
| REDONDO Figura circular o esférica | woworoj | gararati (m) gararatu (f) | round | krukma | wíchĩh | tuyulni | jast’ünt’ün | |
| REDUCIR Disminuir | chama / t’u’mres | adiñuaguni / acháguagüda | reduce | sirpi paskaya | ayêka | bintis yamnin | tsjicj in | |
| REEMBOLSAR Devolver a quien ha desembolsado | tojma | láguyun fayei | replace | expens tikan praiska aibapaya | warka aohkawishpar | wat kalawi | mo t’elon | |
| REEMPLAZAR Poner una persona o cosa en lugar de otra | lemêgua / lewêgua | replace | watlikara wala mankaya | reemplazarka | muih uk pani yak danin | pja lejay | ||
| REFERENCIA Informe sobre una persona | íchaha | reference | bak sakan | referenciawaha | kidika | pjawa tjapacj | ||
| REFERIR Aludir | adâduaguduni / aguyedagüda | refer | kler munaya natka aisaya | referirha | kidfi yulni yulwi | ne’ana canacj | ||
| REFINAR Perfeccionar | afinudagüda | refine | lalahni pain daukaya | wĩnís ka | yamni yamwi | |||
| REFLEJAR Dejarse ver una cosa en otra | arihuwati luagu / garigiti tuagu | reflect | param nunaya | kamas | uk yak talna | pjajal wütsa | ||
| REFLEXIONAR Pensar algo con detenimiento | b’ijnusyayir | saminawayali | reflect on | luki kaikaya | amenchkape | kulawi talnin,wi | ninca jele nsem | |
| REFORMAR Arreglar | apaküha / asânsiaya / arânsehaya | reform | kli paskaya | warka eihka | yamni yamnin | pjawa lejay | ||
| REFORZAR Fortalecer | meyk’ek’wa’r | aderubugudaya | reinforce | help muni ta baikaya | reforzarka | dadasni yamnin | p’a wa nca’an | |
| REFRÁN Sentencia a modo de consejo | chó | saying | stury wihta | refranha | smalknin | nin jawelepj | ||
| REFRESCAR Aminorar el calor | sijb’ujres | áfura / adiliaguda / afuruwa | refresh / cool | kauhla takaya | seíka | san danin | quiá tsojo | |
| REFRIGERAR Refrescar | adiliaguda | refrigerate | kauhla diaya | seinkáa | sanni yamwi | |||
| REFUERZO Ayuda | liderebugu | support / reinforcement | help karnika | árwa | ilp yamnin | pja latjatjay | ||
| REFUGIAR Proteger | mukwarir | esefura / areida / aramuda / ebelagüda | shelter / refuge | pat kum dukiara tasba walara tawiba | toka náh | yakmaldi | ||
| REGADERA Vasija portátil para regar | atuaguagülei | watering can | aihtabaya pombka | katru muhá | buinin din | |||
| REGALAR Dar | uyajk’unar | edewereha | give away | frisand yabaya | wísh | prisant kalawi | jaylaj tulucj | |
| REGAÑAR Reprender | k’ayen | ébecha | tell off | lawi daukaya | áshta pak | anwi kalyamwi | levelele | |
| REGAR Esparcir agua | tz’aymar | atuagua | water down / spray | sikbi buskaya | pûk | was buiwi | sit’u | |
| RÉGIMEN Gobierno | ajjorir | lûdu / bumadi | regime | la ulbanka kum | regimentaha | gabamint pulitikni | jepja malala jyüt’a | |
| REGIR Gobernar | alûduhani | rule / control | la kum dauki waya | regirha | bas yamnin | |||
| REGISTRAR Inscribir | sajkarir | adágaragüda | register | bukra wan nina ulbaya | akorsk | ayangni awi | mo lepal | |
| REGLA Precepto | tawer | gumadi / lüdu / misure | rule / ruler | kulkaya dusa / daukaya natka | lâ as | ’ücj lejay | ||
| REGRESAR Volver | sutpar | agiribuduni | return / go back | kli tawi waya | tawrak | nawatwi | wás | |
| REGULAR Poner en orden | camayuma / gamayuma | regular / regulate | kasak pain | regulahkao | adar dawi | ücj lejay | ||
| REHACER Reparar | chenparir | adüguya | remake | sauhkaya | warkaka | wat yamni yamwi | ||
| REHÉN Persona capturada con el fin de obligar a un tercero a algo | gürigia lalayuragun hungulemalidaündame, lemerime | hostage | upla alki takaski bawal lalah makabiba | pesh kasukuha | muih laihna | yom ma polel pyatjeme | ||
| REHUSAR Rechazar | asíginara / mamayahaun / uwá hâñaü | refuse | swiaya | wantawas | ||||
| REINAR Dominar | auwaiha | reign | king aimankaya | reinarka | ban atnin / kaunh atnin | |||
| REINCIDIR Volver a caer en el mismo error | aguyuha / agiribuha / aguyuha / ligiyamemesan | relapse | klikli daukaya aisarka | warki warkwas ishkwẽ | wat yamwi | lapj la etjejay | ||
| REINO Estado gobernado por un rey | hauyei | kingdom | king aimanki taimka nani | patishta chuya | yala muinh as tatuna | |||
| REINTEGRAR Restituir | adagaragudaya ñei / ichigauya ñein | reinstate | kli daknira dimaya | wat kawi | ||||
| REÍR Mostrar regocijo | tza’yer | éhereha | laugh | kikaya | árkõh | kari | wüis is | |
| REITERAR Volver a decir o ejecutar | ariñagaya / adugaya / lúbaya | reiterate / repeat | nu takaya yukwan dukia kum | warkañah | wat yulwi / yamwi | |||
| REJA Cárcel | makajr | tebenei furisun | bars | tasba baikaya piska kum ba | karcelha | silak ûn | ’ama mpes la tsecj lo | |
| RELACIONAR Poner en relación personas o cosas | inxojt | gamadauni | relate | asla wark daukaya | relacionaha | kaltalyang | nin p’iya justa | |
| RELAJAR Aflojar | xanarir | arügüda gurasu / darangilu | relax | wan winka puhbaya | atayok | sans duwi | ’ücj pü’ü | |
| RELÁMPAGO Resplandor producido por un rayo | jijb’ya’r | waruhuyu/ abigihaniati | lightning | libzilaina | imyula lipanka | choúk | lapna / lapwi / lipna | menmené |
| RELATAR Contar | tziki | abauda uruga | relate | wark daukan turka kum aisayaba | ñehwa | yaulnin | ||
| RELATIVO No absoluto | ligia meme / kei gubaigü | relative | diara kum dukiara aisayaba | kapat | yom lal jinijwa | |||
| RELIEVE Figura que resalta sobre un plano | wübüguaü | relief | pint dinkan kumra piska kau pain kaikiba | chohka | wayani talwa din | |||
| RELIGIÓN Creencias o dogmas relacionados con la divinidad | k’ubseyajir | emei lun bungiu | religion | relidian | religionha | rilihiung | pjacj po’o pyon | |
| RELINCHAR Hacer desorden los niños | morojsen | ehênhani / ehenha gabayu | misbehave | aras iniba | apara wahner | tapandadaswi | lepalana | |
| RELIQUIA Vestigio | kajpesyaj | alagante | relic | diara ul kum wina piska kumi takaskan ba | relikiaha | wayani | po léotj ne nin | |
| RELUCIR Resplandecer | amîhani / egélelehani / ewedndeda | shine | diara kum ingni ba | kamaskiwa | dalhwi / yaringwi | |||
| REMAR Mover el remo para impeler la embarcación | nuxya’rk’o’ | eheunha | row | duru kaubaya | waihnin / waihwi / kawaih wi | ’üsü mo’o lemyaya | ||
| REMEDIAR Poner remedio | yajkuntzakar | agaraniha | remedy / repair | siknis kara sika daukaya | isituka | sika yamnin | sit’ucj jnwa | |
| REMENDAR Restablecer un daño | chuymar | áhüchagua / ádifileira / áfadara | mend / to repair | pis mankaya | atuk | pislaknin | situl | |
| REMITIR Enviar algo a alguien | aunaguduni | send | brisisih balaya | iñas tumpar | pamnin | |||
| REMOJAR Empapar en agua | tzayma | afugüra | soak | buskaya | ármú | was yak suihnin | mo üsü lejay | |
| REMOLACHA Hortaliza de raíz comestible | mabi funatu | beet | inmawakia pauni kum pi ba | remolachaha | rimulatsa | |||
| REMOLCAR Jalar un vehículo por otro | tz’okir | achawaha | tow | wilki aubaya | iñas tika ihpari | murnin | ||
| REMOVER Quitar | loksen | agarabaguni / agararaha adulu / ahuruha | remove | kli nikbaya | akua tukpar | wauhlanin | ||
| REMUNERAR Pagar un trabajo | tojma patna’r | afeyeira / ichiga sensu | remunerate | lalah yabaya | artamíh | lawi kalawi | pülücj lejay | |
| RENCOR Odio | k’ijna | iyerehabuni / gahütanigi | grudge | lukan saura manki briaya | atach | dutni kulawi | ts’i’in | |
| RENDIR Someter | k’oyir | fenduweni / lubuchaguagu / magurasuni | surrender | suaki sakaya mahta pruwaya | sipawasdana | |||
| RENOVAR Hacer como nuevo una cosa | wisi | asânsira / aganbieda | renew | raya paskaya | waíkaká | wisam yamnin | syasa lejay | |
| RENTA Lo que se paga por alquiler | t’oyo | áhayara | rent | rind munaya | kaoakua chapra tamihpar | û minit lawi | ||
| RENUNCIAR Dejar voluntariamente | aktan | ígira / adiseda / agura | renounce | danh wiaya | tahra akastech | danin | jetj velé | |
| REO Prisionero | adünrüti | convict | silak watla uplika | pesh sukuha | silak muinh | wa mo’o jut’olon | ||
| REORGANIZAR Volver a organizar | aransehaya / atauhaya | reorganize | kli lidar dakni paskaya | wat kal uduhnin | ||||
| REPARAR Componer | ustan | afanseha / aransehani | repair | pain paskaya | ehka | pis yamnin / anin | ’ücj lejay | |
| REPARO Advertencia | pejtzna | aranseha | warning | saura takuya kan kli pain daukiba | reparoha | isning pakna / wat kalyulwi | ’ücj latjiji | |
| REPARTIR Distribuir | xerer | afarenha | distribute | sir munaya | kasarka | yunin / yuwi | se ’a | |
| REPASAR Releer lo escrito | asügüragüdaya | go over again | dubil walara aisi kaikaya | ar kahwar | lamwi yulwi talwi | neswa la mijin / secjol | ||
| REPELER Rechazar | ironsre | asiginara / agura / ariñaga uwá | repel | apia takaya | warpraka | wantawa | ||
| REPETIR Hacer nuevamente | cheksun | aguyuguagüduni / ligia meme | repeat | kli aisaya oh daukaya | wisam yamnin | neswa vele | ||
| REPOLLO Hortaliza, col | repoyu | cabbage | piaya dusawaya | repolloha | babil kungni / ripuyu | castlya jin p’iya lo | ||
| REPONER Poner lo que falta | tajwintza | gaméguáni | replace | kli watlikara mankaya | artuka | yakwi ann | jipj tjevele wa | |
| REPORTAJE Información periodística | kab’ey | uganu lidangiñe bigibigiti | report | diara takan nani lakiba | periodismoha | di kalahawa kidi yulwi | jipj tjana t’evele wa | |
| REPOSAR Descansar | jiri | emeragua | rest | mali musuamali | ris briaya | apíshki | ris duwi | |
| REPRESENTAR Actuar en nombre de otro | achulura lemêgua | represent | wala watlikara daukaya | representarka | witin pani kau | |||
| REPROBAR No aprobar | masürüguni / mawanseruni | reprove | aplasar iwan | reproba akiwa | bayakna | ma popel ücj la veles | ||
| REPRODUCIR Repetir | che otronyarj | agibedagua / agahuñuduni | reproduce | kau manas paskaya | warki ki | mahniyamnin | ||
| REPTIL Vertebrado que anda arrastrado | animalu aduruhati | reptile | piuta nani | peshwakwa tapríchiru | sauyak wilihwa balna | |||
| REPÚBLICA Forma de gobierno en que la soberanía reside en el pueblo | nojchinam | pisi ubau lê ichugubai terencha | republic | kuntri | sau daklana yak muih bas yamwi | nosi jastüpü’es | ||
| REPUTACIÓN Fama | imb’utzir | auseuni / inebesei | reputation | kulkanka yabiba | ayangni kiri bayakna | lapj jinwa | ||
| REQUISITO Condición necesaria | musu tigiabalan tubara | requirement | lâka nani wal wapan kayasa | duwa atnin kidi | tjyat ’wa | |||
| RES Vaca | wakax | wiñâdu | beef | guax | bip | wakach | turuh | mayola pü sis |
| RESACA Goma de la borrachera | tabadileha | hangover | rip tara kriwi iwan klabrika takaskiba | guma | pyalits’i | |||
| RESALTAR Distinguirse | araudaguni | stand out | pura luanka puliba | sutni yak | vyatolos | |||
| RESBALAR Deslizarse | impajrpajr / inpitz’pitz’ | îragua / agúyedagua | slip | mina manki kawanka | kapítísh | datalna | ||
| RESCATAR Recuperar lo perdido | tajwinar | adáirayaínaí | rescue | tiwan wina pliki sakaya | paska | wal yakna | ||
| RESERVAR Guardar para más adelante | chojb’an | areida / amanicha lau | reserve | yauhka dukiara swiaya | ukatich | apaknin | ’in majaman | |
| RESGUARDAR Defender | korpesyaj | atúnigita / aunigira | safeguard | main kaikaya | chã | maintalwi | jun vilicj nt’a toncja | |
| RESIDUO Desecho | ayanirmawimb’utz | ligiagun / lagürüchün | residue | yuwika | apúkta | yayanh | tsjan tsjicj tjapacj | |
| RESIGNAR Conformar | tza’yer | arügüdaguni ûnguaü | resign | pruwan sarka | resignaka | kaunh watnin | ||
| RESISTIR Aguantar | b’iri’tye’n | awánda | resist | bapi buwaya | tâpúha | ban sak ki | po nin liji | |
| RESOLVER Solucionar | imb’utzir | arânsehani | solve | wabni daukaya | resolve kiwa | barangnin | ’ücj lamijin | |
| RESORTE Muelle | gulegeti | spring | allan warbanka | resorteha | wayar as parasni duwi | na’a tola | ||
| RESPALDAR Respaldo | korpesyaj | idéregubuni | support | nina mankaika | ilpni kalahwi | cusmpja san | ||
| RESPETAR Tener respeto | b’ak’ren | inébeni | respect | rispik munaya | pãpár tû | rispit kalawi / yamwi | ||
| RESPIRAR Inhalar y expeler el aire los seres vivos | musijkar | awáraguni | breathe | winka puhbaya | ûhsukuh | wingni puhwi sngka balna | vya qjues que | |
| RESPONDER Contestar | t’ak’b’e’n | aunabuni | respond | una kakaya | ãrañahpíshkwa | kalyulnin | nin p’iya velé | |
| RESTAURANTE Establecimiento donde se sirven comidas | ototwya’r | aigagülei | restaurant | plun auhni watla | restauranteha | diukna bakanwa plisni | mo jala nt’a | |
| RESTAURAR Reparar | chenparir | aránseraya | restore | alki bukaya | warka ehka | wat yamnin / yamni yamnin | ||
| RESTRINGIR Reducir | erédeha / alâma | restrict | plis kum minipis upla lurasba | tís monóka | upusnin | ma polel jay jiwa | ||
| RESUCITAR Volver a la vida | ayanb’ixirar | ásâra / agáguduwa | resurrect | pruwan wina buwaya | wakatísh | wat yaklauna / sangka kalahna | mo tjecyala | |
| RESUMIR Reducir a términos breves | achungungudagüdüni / añüraüdaguagüdüni | summarize | turi prani wal lukanka tak yabiba | resumirka | parahni nyamna | tsicj tjepyacj | ||
| RETENER No dejar que se separe | nutir | erédehani | retain | alki takaskaya | peshkasak | laih watnin | po ni tjili | |
| RETIRAR Apartar | kiki | adíseduni / igiruni | retire | lalah sakaya banku wina | pechka | saityak dana / yaklana | ||
| RETORNAR Volver | pakaxtyenir | agíribuda / águya | return | kli tawaya, watawaya | warkítebona | nawatnin | neswa ncuwin | |
| REUNIR Volver a unir | morojsik | aundara | reunite | asla takaya | warka únwãha | wat uduhnin | ||
| REVANCHA Desquite | eyérehabu / lariñahaun wuribani | revenge | taka | wakatísh | wat yakisdi | |||
| REVELAR Descubrir | chujkun | ewéneduhani | reveal | mapara takaya | nukalnin / nukalahnin | |||
| REVIVIR Resucitar | b’ixk’es | asáragüda / agáguda / abágaidagüda | revive | pruwan wina kli rakaya | wat sangka kalnin | neswa tsji’ülümü | ||
| REVOCAR Dejar sin efecto | mabareseni | revoke | lalauvaya, dikaya | salainin / usnin | la jüljül lejay / secjolol | |||
| REVOLCAR Derribar y darle vueltas en el suelo | warku | agâbahauni múaugu | bring down | akarbaya | unkaprih | sau yak kaltulnin | lats’üpütjü | |
| REVOLTOSO Sedicioso | yaparb’ir | gawuibuhaiti / gereguâti | mischievous | aikarbaya | pesh apãko | bubulkira / kriskira | ’amulú lejay | |
| REVOLVER Menear | jujrib’ | agúbudagua | shake | pistal | awa aye | miks yamnin / bahanin | ||
| REVÓLVER Pistola | áuma / bísiledu | revolver | miks munya | pistal | ||||
| REY Monarca | ûwui / waiyei | king | kin | kraunkira | jepja jinwa | |||
| REZAR Orar con oraciones | k’ab’ajseyaj | lemesi / aísara / aisâ | pray | pura sunra | patishta arñah | minit yulnin | jupj po’o velé | |
| RIBERA Tierra aledaña a un río | laru laru duna | riverside | awala un | âbríh | was kung | |||
| RICO Con mucha fortuna | ajtumin | laru | rich | yantliman | nón | yankliman | pülücj tua’a | |
| RIDICULIZAR Burlarse de una persona | arastir | edeneira / abúsîgaigüda / íchiga busiganu | ridicule | sinskas lâka | aranuken | ningkarinin | ||
| RIEGO Efecto de esparcir el agua en un cultivo | tzijtzna’r | lahi | irrigation | li laikaya | kamúh | was buinin | mo lit’u | |
| RIESGO Posibilidad de peligro | mab’anb’anir | masuseini / pelígû | risk | pat takaya dukiaba | ísh | pat sak ki / sak karang | malala myapalás | |
| RIFAR Sortear | faiyeiguaü | raffle | win lulkaya | winkalanin yamwi | ncu jipj jet’ | |||
| RÍGIDO Inflexible | inte’te’ | deréti (m) deretu (f) | rigid | diara krna ba | lâ bayaknin awaski | jay ts’i’nya | ||
| RIGOR Severidad | k’ijnar | erérehani / gagumadihani | strictness | daukaya ba kat daukiba | bas yamnin / adaryamnin | malala jinwa | ||
| RINCÓN Lugar pequeño | makwir | kâná | corner | un kum yucuanra | asúhtah | kungyak | wa justsjulu mo’o | |
| RIÑA Pelea | jajtzb’ir / tz’ojyir | ereguni / bürübun / wurisiyu | quarrel | unsabanka | apaĩhru | kinhmak | lepalana jinwa | |
| RIÑÓN Órgano que produce la orina | kidiní | kidney | kiskamka | orwawa | kinhmak | pjwepja | ||
| RÍO Corriente natural de agua | xukur | duna chururuti | river | guanabuy, guara | awala | asówa | was | üsü püne jama |
| RIQUEZA Abundancia de bienes | tuminir | irísini | riches | ritska, yamnika | nóntapak | rits mahni duwi | pajal pülücj tya’a | |
| RISA Acción de reír | tz’ane’r | leherehaun | laugh | kikanka | arkõh | kararang ki | wüi’i | |
| RISUEÑO Que ríe con facilidad | ajtz’ene’ | láhayasun (m) táhayasun (f) | smiling | kakikra | alas yulwi kari | |||
| RITMO Cadencia de movimientos | lajb’ar | meléi | rhythm | dans pulanka | malnin | ti’üla jinwa | ||
| ROBAR Tomar para sí lo ajeno | xujch’in | íweruhaní | steal | imhplikan | kaitísh | malnin | pü’eques | |
| ROBLE Árbol caducifolio de madera dura | ch’oror | hiyûna | oak | malzay | usupum | sihsewa | usupum | ts’olol |
| ROCA Piedra grande | pojptun | dübu | rock | que | walpa tara kum | sâh uya | kidara nuhn | pe püné |
| ROCE Pasar una cosa tocando la superficie de otra | sigénei | rub | irbanka, dikaya panapana | pãhatesh | kunghwi bayakwi | |||
| RODAJA Pieza circular y plana | tajch | látâru | slice | piska raun klakan kum | taska wíchĩh | pisni lavan ni | tü’entenem | |
| RODAR Dar vueltas sobre una superficie | xojir / tz’otruma | labalabahaun | roll | karbaya | tawrapishka | kal tulwi | tü’entene | |
| RODEAR Andar alrededor | xojjon | egéredaguni / agararahani | surround | raun munaya | arwíchĩh | watwalik ki | ’asimulú | |
| RODILLA Gozne de la pierna con el muslo | o’rpix | igáchügü | knee | cuttu | lula | chĩhká | kalasmak | nticj |
| RODILLO Pieza cilíndrica de rodaje | worik | ubálabaü | roller | raun yary karbaya dukya | pítíha | karauni | tüicj jin | |
| ROGAR Pedir encarecidamente | ayumuragua / ebegira | beg | pauni | akahpã apê | yulnin simdis | je jone’e | ||
| ROJO Color como el de la sangre | chakchak | funati (m) / funatu (f) | red | karbanka | pauni(â) | je | ||
| ROMANCE Amorío | adarihani / amuriyaguni | romance | lihkan | yul yamni kalyulwi putni laihwi | napj ntin jinwa | |||
| ROMPER Hacer pedazos | wejrun | ahéidagua / atunuagua | tear | kalkaya | wuóh | biswi pis yamnin | list’üs’ü | |
| RONCAR Hacer ruido áspero con el resuello cuando se duerme | arwa’rni’ | ahunduha | snore | kratwaya | katúkta arah | arknin | mwen pjacj pü’ü / jyolo | |
| ROPA Vestido | b’ujk | daüguaü | clothes | loronina | kwala | îñá | asna kanin din | p’ülül |
| ROSA Flor del rosal | chir | fului funayumatu | rose | tangni rosa | ãõh | tangni rusa | pjay ló | |
| ROSARIO Rezo católico a la virgen | k’ubseyaj | iñain kûsifiku | rosary | katolik pura sunra awa ba | rosariu | pjay ló wa | ||
| ROSCA Vuelta de espiral del tornillo o la tuerca | ámurudagülei / lamuruha | srew thread | kru untika ba | atorch | kru | jos la jul | ||
| ROSTRO Cara | ju’t | igíbu | face | mawan | watapak | munh / ni | vyala | |
| ROTACIÓN Giro de la tierra sobre su eje | gáraraha laruguanaü | rotation | wilwi tawiba | tamanka | sau tayalwi pani yak | |||
| ROTO Hecho pedazos | xajra | heîguati (m) heîguatu | torn | kalwan, aisawan | tawuóh | dauhkalka | la tjücü’em | |
| RÓTULO Letrero | uyarenar tzijb’ | aunwenbun uhadaigi dadiñu lidan aban fulasu | sign | ulbanka tara kaikaya bapi ba | rotuloh | mark yamwi ulna | tjacj ne ts’yülücj | |
| RUBIO De color parecido al del oro | ch’akpuren | funati tidiburi / egelewehati tilagirun | blond | tawa lalhni warwiba | saus síwas | bas lalah | jay ts’yülücj | |
| RUIDO Sonido molesto | chachakna | umalali / asauhati | noise | bin | aráh | bin ni | jas pjacj | |
| RULETA Juego de azar en que se lanza una bolita sobre una rueda giratoria | ajner | huaraü lauti fariñaiguaü | roulette | pulaika dukia kum | rulita ni | mpes la p’el jinwa pwleta | ||
| RUMBO Dirección | b’a’t | pisi bayaraguati gadürügua ligiri | course | pliska anira ba, auyaba | tahnewaken | yakut | ma selé caá jum | |
| RUMOR Voz que corre entre el público | kab’eyr | agülülühauni | rumour | aisanka waliba | pesh ítaka as ñehwẽ | muih yuyulwi | nin jawelepj pjacj | |
| RURAL Relativo al campo | aüdüguna / barúwana | rural | plis laihura pawanka apu ba | kaha ahrãna chata | sau warkni tak yang | joc mo’o jinwa | ||
| RUTA Itinerario | nojb’ir | üma / émeri / asügüragülei | route | aipliska auyaba | kidi munh,ki | |||
| RUTINA Costumbre inveterada | b’ach | échuni / lisibañan / febigi | routine | sim dukia klikli daukibasábado / satadi | ã pera kâpah kapah ishker | kapat mana / yakut ki | napj najas jin lejay | |
| SÁBADO Día después del viernes | samudi | saturday | satadi | sabadoha | tawaih mani | t’acj sábado na | ||
| SABANA Llanura extensa | ojchib’ | sawanaugu aunwêbun fulasu madurudeti | savannah | kualyapaya | walang nuhni | jas la wü’ün | ||
| SÁBANA Pieza de tela que cubre la cama | sidi | sheet | yapaia kwalka | tunu | sityapa | ts’uts lejen nt’a | ||
| SABER Tener conocimiento | na’tar | subudi | knowledge | nukaya | arír | uû atnin ki | sele | |
| SABOREAR Apreciar con placer | intzajir | auchai lisemé | taste | yabalka saukaya ba | akahmas | auhni dakanin | syamatsja | |
| SABORES Sensación que producen las sustancias en la boca | tz’erer | lisemé / ligaburi lauchun | taste | aunhka | aüch | auhni dakawi tinpas yak | sya ’ama | |
| SABROSO Delicioso | intzaj | semêti (m) semêtu (f) | delicious / tasty | sa auhni | aũcha | auhni ki | ’ücj syama | |
| SACAPUNTAS Utensilio para sacar punta a los lápices | lagírihagüle abürügülei | sharpener | ta daukaika | ahûhpaska | lapis subangnin | ya lasew | ||
| SACAR Hacer salir | lokes | asagaruni | take out | sakaya | pas | yaknin / yakpamnin | pjel’a lists’i | |
| SACERDOTE Hombre consagrado a Dios que dice misa | nuch | fádi / fádiri | priest | katolik chotska aisika | parehá | padri | mpapay jiwa | |
| SACO Bolsa de tela u otro material abierto en su boca | mukuk | sagü / abíri | sack | krukus | sacoha | saku / krukus | tsjan mo lat’olon | |
| SACRIFICAR Sufrir un daño voluntariamente a favor de otro | k’ub’esyaj | agüreweida | sacrifice | wina ikanka | patapesh warkuas | panis kalyamwi | tsjan yünan | |
| SAGRADO Dedicado a Dios | k’ub’se | madúgaunti (m) madúgaunti | sacred | dawan lakara kulkanka briba | saíhna | papah | pajal sala | |
| SAL Cloruro de sodio para condimento | atz’am | salu | salt | sal | take | kuma | solim | |
| SALARIO Sueldo periódico | tumin | bafáyeiha | salary | aimana | artahmíhas | waiku bitik lawakidi | témel yaylacj la ’ejay | |
| SALIDA Parte por donde se sale | ulok’ib’ | furí | exit | takuaika | apaska | kalahnin plisni | pje’a’a lawü’inin | |
| SALIR Ir de dentro a fuera | lok’oy | afúribuni | go out | taakuaya | apás | pâ kaupak ahwayak | pje’a jum | |
| SALVAJE Que vive en la selva | ajkopot | machülaguti | savage | wail | awaharu | wail panpas din | tajan püné joc’ mo’o wine | |
| SALVAR Librar | chujkanik | eséfura | save | swakbaya | arñahpesh | subitnin / pri yamnin | ’ücj tjepyala | |
| SANAR Recobrar la salud | tzajkar | areidaguagüda | cure | shia, shezliuna | rakaya | ehtish | raunin | ts’iucja |
| SANCIONAR Imponer pena | tzatzb’ir / kab’narir | aungura / afáinira | sanction | saurka tawan kulkanka | arñahtuk | lâ yak anin | témel jaylacj ma’en | |
| SANDALIA Calzado con una suela y correas | xanab’ | gaidi | sandal | sandal | tah píshka | sangklita | tsjom lopitj | |
| SANDÍA Fruta de corazón rojo | badiya | wartermelon | rayapisa | sandiahá | sandia put pauni | jast’unt’un | ||
| SANGRAR Verter sangre | ch’ich’ir | eséñeira | bleed | talasakaya | urí cheh | â kiri | ’as tjepyala | |
| SANGRE Líquido rojo que circula por venas y arterias | ch’ich’ | hitaü | blood | güeg | tala | urí | â pauni sininwa munh kiri | ’as pyala |
| SAPO Batracio | kopopo’ | huwa | toad | sapo | suklin | pukupuku | muku | vin |
| SAQUEAR Apoderarse violentamente de lo que hay en un lugar | xujch | acháchiha / iwaruha sun ñeiti | raid | tak sakaya | paska | parasni kaupak dunin | pü’equen jinwa | |
| SARDINA Pez marino azulado comestible | guisawa | sardine | bilimh | okkíh | bilam | cjul tsjicj | ||
| SARNA Enfermedad contagiosa de la piel | sar | walawali | itch | sus | braska | mara | tsu’yos | |
| SARTÉN Vasija redonda con mango, más ancha que alta | nojb’ejt | fuidea / saudiayau asuiduhagülei | frying pan | brit ankaika | serí | kik busni din | tso’oy | |
| SASTRE Persona que tiene por oficio hacer trajes, camisas, pantalones | ajchuyma’r | ahüchaguti hasutun eyériñu | tailor | kuala sasipra | kaportah | sana biyang | p’ülül salul nt’a | |
| SATISFACER Complacer | wajk’unarir | ichiga igundani | satisfy | auya pah kaya | arah menchpar | kalawak yamni kaldaknin | ’ücj jos tjepyala | |
| SAZÓN Punto que debe tener un guiso | neb’ | lagáganagu aigini | seasoning | tilwan | tusti | pitni ki | yom jastyocj | |
| SEBO Gordura | ch’ich’ma’r | sebu | sebum | bip batanka / piska tara wina sirpika kum | tamukti | salan | pan jinwa | |
| SECCIONAR Dividir en secciones | afárenra | divide | baiwaia | pisni yak yaknin | jupj ca mpaques | |||
| SECRETARIO Funcionario que anota | ajtz’ijb’ayaj | abürühatu (f ) abürühati ( m) | secretary | asla takanka ra aulbra ba | kakorska | apis muinh | iyasa nsem | |
| SECRETO Oculto | mukur | ibidewati / magánbun / mayánuhauwanti | secret | yukukanka | ûkirí | malsakna din | no’oya | |
| SECTOR Parte de una cosa | nuktures | kuatá | sector | pliska wala kumsecuestrar / upla aitahkiara yukuki ba | di pisni as | ’ine’a | ||
| SECUESTRAR Privar de libertad a alguien para exigir recompensa | muku | arámudaha gürigia luagu seinsu | kidnap | upia ra implikaya | sukuhapaka | laihwi malna | lentjevyala | |
| SED Gana de beber | magürabu / febû | thirst | guaz talguin shaiuna | diran | asotok | wasdinin | ’üsü nive | |
| SEDAR Calmar | inwajkerir | arúmagüda | calm | wira alahbayaba | arkachihwa | danin | jun jinwa | |
| SEDIMENTO Materia que se posa en el fondo de un líquido | tinamir | lagüüchun | sediment | li tasba wal taski aubiba | achre i chihi | tatasni / yayanh | üsü tjúmujupj | |
| SEDUCIR Persuadir suavemente al mal | imb’utzir | akimaha / adaiha / amúriyagua / amáñaura / akuisia | seduce | maisa kapanka | tan kaupak | tsi’ülü’ü | ||
| SEGURO Libre de riesgo | inmojy inte’ | chôti / chôtu | secure | raitka | i arpeshtipe | yamni pat diski / karang | ncu t’ücj | |
| SEIS Cinco más uno | sisi | six | güilli | mtlalkahbi | singka minit as | |||
| SELECCIONAR Escoger | sa kar i r | anuradahani / asuresiha | select | wahbisakaya | akahmanas | walyaknin | ninana ca nsem | |
| SELLAR Poner sello | atanpuhani | seal | sain munaya | siyu birnin | ||||
| SELLO Utensilio para estampar | tanpu | seal | tam | tamp birwi | jast’unt’un tjapacj | |||
| SELVA Terreno poblado de árboles | nukte’ | dabíara / dabiya | jungle | unta | waha | pan pas | joc mo’o | |
| SEMANA Período de siete días | dimâsu | week | semana tena (una) | wik | semanaha | wik as | cinquia’a jyawca | |
| SEMBRAR Esparcir las semillas en la tierra | pakmar | ábuna | plant | mangkaya | tísh | dahnin sau yak | jisin | |
| SEMEJAR Parecer | merujaxir | genegeni | resemble | wala baku kaya | ãchen | patk / talya ki | no jin justa | |
| SEMILLA Parte del fruto que origina una nueva planta | sab’ / u’t | tila nadü / ilaü | seed | sahmuk | katôráwa | pan minik | setel | |
| SENCILLO Que no tiene complicaciones | ajkunkun | merenguti (m) merengutu (f ) | simple | isi | aohütá | isi din | lapj way | |
| SENSACIÓN Impresión que se recibe en los sentidos | kunkunb’ir | faini / duru | sensation | diara kum watakbia luki ba | kulwi dakawi | pjay jacj jin najas | ||
| SENSIBLE De gran sensibilidad | kunkunir | masuhanti | sensible | painka ailal briba | ahrah en íshkwẽ | kulnin yamni | ’üsüs jupj | |
| SENTAR Apoyarse con las nalgas en una silla | ch’ turer | añúruni | sit | cotatia | iwaya | âchah | saram karak yalahwi | mo’o |
| SENTENCIA Resolución del juez | k’ayen | duru lumagieti lûdu | sentence | aipatka aibapaya kler munanba | lani yamwi | cawilta mo’o mo’onsopj | ||
| SENTIDO Cordura | yajtb’ir | seinsi | sense | sins | dutni kaldakawi | jola | ||
| SENTIMIENTO Impresión causada en el ánimo | na’tanwinaj | sandiguaü ûnguaü | feeling | sinslukanka | ahramenchkwa | yamni kaldakawi | jin jola | |
| SENTIR Experimentar sensaciones | ayanir | asándirei | feel | aiwinara aidarawaliba | sentirka | yamni dalkanin | najas | |
| SEÑAL Marca | uyarerachir | sarini | signal | sain | markahas | makni | nin ca nsem | |
| SEÑALAR Indicar | tuch’ye’r | arauda luagun | point | sain munaya | señalarka | yunin / kulnin | jupj na | |
| SEÑOR Tratamiento de cortesía | winikix; ixikix | waiyei (m) / waiyau (f) | sir | almuk | pesh chaenkapar | muih barak | yom quepj | |
| SEPARAR Desunir | pukna’r | adisedaguagüda | separate | sakaya | ka péchka | saityak yaknin | no’oya ma’ajam | |
| SEPTIEMBRE Noveno mes del año | nefu hati | september | mani sirpi | yawi tach | supa waiku | |||
| SEPULTAR Enterrar un cadáver | mukma’r | abuna / abuna furumeguaü katai | bury | bikaya | pesh ónchka | muih as nunin | jatocj | |
| SEQUÍA Tiempo sin lluvia de larga duración | tak’inar | mabaini | dry season | lakan, lawan | asotua | kurih naini | ’üsü vya | |
| SERIO Que obra con reflexión | ma’tze’ne | mahuauwanti (m) mahuwaunwâtu | serious | kunin kas o kiras | yalahwi kulawi yamwi | ts’i’nya jin justa | ||
| SERPIENTE Reptil, víbora | chan | hewe | serpent | piuta | ebis aka | bil sau yak wilihwi | lats | |
| SERRUCHO Herramienta con dientes para cortar madera | síara | saw | sa sirpi | erchka | sâ anan kira | mpes la qjuilil | ||
| SERVIR Ser de utilidad | takresnar | eseiwida | serve | ilpka takaya | awarpari | ilpn atnin | ’in me’a | |
| SESIÓN Reunión de una corporación o un grupo para tratar un asunto | damuriguaü | session | asla takaya, aipaswaya | ataunwa | alkaldi kaluduhwi yulbabawi | ’amulu sepala | ||
| SEXO Condición que distingue al macho de la hembra | k’urwa’r | ügü | sex | waitna an mairin piskaba | chẽnu | al kidi sat uk ki yal karak | yom quepj jinwa | |
| SIEMBRA Terreno sembrado | upakma | bunaguaü | sowing | diara mangkan | tísh | sau dahna | ’isine | |
| SIEMPRE Que ocurre en todo tiempo | uk’inar | suwan dan | always | ban | akamperi | kapal manah ki | lovin | |
| SIERRA Serrucho | siyara | saw | sa tara | erchka | sâ | patja nt’a lo | ||
| SIESTA Descanso durante la labor | jiri | eméraguni | nap | yapan kum | descansarka | risduwi | t’awana malií áwa | |
| SIETE Seis más uno | inmojy cha’te’ | sedü hati | seven | tepca | matlalkahbi pura kumi | tiaskau as | ||
| SIGNATURA Firma | tzijb’an | sain / abusuagu | signature | san munaya | ayang sutni | papel pjani nin ló | ||
| SIGNIFICAR Dar significación | xe’ warchya’r | irichani | mean | satka walara aisaya ba | signifikarka | pat atnin | nin pja lo | |
| SILBAR Dar silbidos | xuxb’ar | inwiraha | whistle | wasbayaya | kũch | wiuhnin | lipus | |
| SILENCIO Ausencia de sonidos | ch’anche’ | manigaü | silence | sapkaya | katíra | apdis | lyasa way | |
| SILLA Mueble para sentarse con cuatro patas y respaldar | k’ajn | halaü / sesi | chair | zilia | iwaika | achaha | sini kalni arungka yalahnin din | casa’a la’osos |
| SIMA Abismo | tujor | lîñun | chasm | purara il | choh katuk cha | sulihni nuhni | casa’a | |
| SÍMBOLO Emblema | saini / üma / emei | symbol | kulkanka tara yabiba | sinestroha | simbulu | nin justa | ||
| SIMILITUD Parecido | inxojtir | genégeguati | similarity | sim dukia ba | ã chén | talyaki | nin wa ló | |
| SIMIO Mono | megu | ape | urus | urús | urus | ts’iyu jinwa lo | ||
| SIMPATÍA Afinidad | tz’intza | hinsiñeguti | sympathy | talia laik kaikiba | wanaihni | quelel laseja | ||
| SIMPLE Sencillo | ma’tran | magûniti | simple | aunkas | aohuta | isi din as | ’ücj way | |
| SIMPLIFICAR Hacer más sencillo | afúesehani | simplify | tara winw sirpi daukaya ba | aohutaka | klir yamnin | nin p’iya | ||
| SIMULACRO Simulación | sarirna | abahüdaha / ayeiha / lenegeyuma | simulacrum | diara rait kum pulankara lakib | talya / patki | pajal quelel liji jinwa | ||
| SIMULAR Fingir lo que no es | irseyaj | afúranguagüdüni | feing | diara kum rai baku daukiba | alas kalyamwi | vecj pe’e jin liji | ||
| SINDICATO Organización de los trabajadores de una empresa | morajjorir | haundau nadagimaitiña luagu yûti haun | trade union | war uplika nani asla takanka | sindikatoha | wark yamyang kaluduhnani | iyom amulu jatja nt’a | |
| SINGULAR Único | inte’reytzijb’ | labúguaü | singular | kumi | sígularka | parni dis | pjani pjin | |
| SINIESTRO Funesto | agúduni | sinister | trabil kum takan dukia | di tapalni / dutni | ||||
| SINÓNIMO Vocablo de parecida o igual significación | tzib’tyachlarob’ | ligirameme / luguyameme (m) tuagumeti (f ) | synonymous | diara kum nina wal pura ba | sinonimoha | sim satni | nin p’iya lo | |
| SÍNTOMA Indicio | asandiraguni ûnguaü / basandirun buaugua | symptom | siknis saurka wandaukiba | sintomaha | sain ni | wacam tya’a | ||
| SIRENA Alarma sonora | sêna / agáyuma baranahana | siren | liwa mairin | alarma aranai | was muih yal | quepj cjul socj jinwa | ||
| SISTEMA Conjunto ordenado de elementos que constituyen un fin | apakühani lidan sun lemei furendei | system | lâka | ampat as yamnin lani | ne nin | |||
| SITIO Lugar | turtar | kuatá | spot | pliska | kuk as í | kidi pani | nin t’a | |
| SOBACO Concavidad del cuerpo en el arranque del brazo | ch’e’ | úgalagaü | armpit | yahalaman | klukkia | lalak | balntak | mp’üy po’o lapj cji ’umtsa |
| SOBAR Palpar para aliviar | sojb’a | asúpaha | rub | aubaya | bérs | murnin / salapnin | syont’a | |
| SOBORNAR Pagar a otro por un favor ilícito | agáñeiruwani | bribe | upla ra lalah wal atki ba | artamiha | yusyamna | lapj latjiji wa | ||
| SOBRA Residuo | ketrib’ | ligiragun | leftovers | kau takaskiba | apuk ti tawarki | yayanh wat wakidi | newa tsjiwa ja’asa | |
| SOBRE Encima | tujor | ligíbuagu | above | wauhtaya mangkaika | a aya | minityak | casa’a | |
| SOBRESALIR Aventajar | imb’utz | chubálugu | be outstanding | tilara kau takayaba | atés apasparí | yamni kalahna | pü’es pje’a tjeme | |
| SOBREVIVIR Vivir uno más que otro en una tragedia | b’ixijo | asalwaruni / aguyuguni | survive | prura wa aklibi rayakaya ba | warka chapar ĩ | sangka ki uk balna kalpak | ma tjepe’e pü’ü | |
| SOBRIO Que no está borracho | chuñun tau (f ) chuñu lau (m) | sober | praut | misohti | uya bla awaski | tjelyaja nenin | ||
| SOCIABLE Que tiene buen trato con los demás | ajkomon | gumádauti / gagásuntu | sociable | upla wal pain ba | pesh akua yo enishpari | muih kalpak yamni | ma quelel jusapj tonja | |
| SOFÁ Sillón con varias plazas y respaldar | halaü gestran / halaü dagárügüti | sofa | iwaika swapni ba | sini yudutni | casa la ósos | |||
| SOFISTICA R Hacer difícil | intran uche | buégini | sophisticate | dira isi kan karna daukiba | minipis lanimanah | |||
| SOFOCAR Apagar | tapes | durúnadei / barügüdün furései | suffocate | isti daukaya wat ba | isti manah | pajal quelel jama | ||
| SOGA Cuerda | bôsali | rope | nana mangkaika | terska | alah / wah | ’üpü | ||
| SOL Astro que ilumina a la tierra durante el día | k’in | weyu | sun | cashi | lapta | ã | mâ yaringwi sau yak | lots’acj / ts’acj |
| SOLDADO Militar recluta | ajkojk | sudara | soldier | upla kauhru | asã | militar | mpapay jatjam jup lo | |
| SOLDAR Unir sólidamente dos cosas | akaküha, abádileha gürabu | weld | slilki prakaya | parasni birnin | po ts’ilücj | |||
| SOLEDAD Falta de compañía | b,ajnerir | ábugaüa | loneliness | myakan kaya ba | aspe | muih dis alas sak ki | jusapj pü’ü | |
| SOLICITAR Pedir | k’ajtin | amuriyaha | ask for | makabanka | kapãh | yulnin | la t’emyona | |
| SOLIDARIDAD Adhesión | wajkunarir | gamadauni | solidarity | upla payakara tabaikiba | askentish | ilpyamnin / | po üsüs nsem | |
| SÓLIDO Firme | derégubuti (m) derégubutu (f) | sólid / strong | piska kumi | pamni / parasni / dadasni | jusapj jinwa | |||
| SOLITARIO Falto de compañía | b’ajner | tabuguraügütu (f) labuguraügüti (f ) | lonely | upla yakan taukiba | alas ki | po ücj wa nsem | ||
| SOLTAR Desatar | witir | afâda | loosen | lanhkaya | aryók | uluhnin | syocj | |
| SOLTERO Que no está casado | ma’chi unujb’i | sulúdeu (m) sulúdea (f) | single | mayas | arkawanu | al dis ki, yal dis ki | jusap pü’ü ma tjowaya | |
| SOLUCIÓN Resolver una duda | imb’utz | le ligiabai | solution | wapnika | solucíonha | di as barangnin | ücj ca nsem | |
| SOLVENTAR Arreglar cuentas | abtz’ana | aránseha | settle | wapnika mangkaya | solventarka | taras barangnin | ’ücj mpalas | |
| SOMBRA Falta de luz | meyn | hamuñaü | shadow | dista | suk | dista | tsocja / tsjoc’a | |
| SOMBRERO Prenda con ala para vestir la cabeza | b’itor | bunidi | hat | loron | trahat | sã tuk | trahat | jay ’osopj |
| SONAR Producir sonido | tzilun | ekencha | ring | kanbaya o prukaya | arâh | kanghnin | wocam jisin / jisin | |
| SONIDO Sensación que se percibe con el oído | ub’nar | umalali | sound | binka | arahna | tapan karakdi binni dakawi | jaspjacj | |
| SONREÍR Reírse levemente | tz’ene’r | áhayasa | smile | kikaya | arkõ | kari | tjuwüi’i | |
| SONROJAR Enrojecer el rostro | anüga busíganu | blush | yaka mawan pauni takaya ba | awatapak pahktish | munh pauni | |||
| SOÑAR Fantasías durante el sueño | wayk’ar | ewéneduha | dream | manishilaina | yapri sauhkan kaikaya | ôhchã | aminin talwi / wa | |
| SOPA Caldo | uyarar | iraü / lasusu | soup | plun laya | âtía | di wasni | castlya süs | |
| SOPLAR Impulsar el aire con la boca | wajrir | áfuruni | blow | puhbaya | ûh | tinpas karakpuhnin | sejó | |
| SOPORTAR Sostener una carga | uk’ek’wa’r | awanda | support | alki takaskaya | kuã kua ak | di tihini as | püna os ma nola | |
| SOPORTE Apoyo | takresnar | liderebugu / lebu / larüha | support | ta baikaya | akatak | uk | tsomis | |
| SORBO Trago | auchuhani / achúhani | sip | dira kum utwiba | timpas as / dina as / dalna as | capje myü’ün jinwa | |||
| SORDERA Privación de la audición | mawnb’i | maganbadi | deafness | kiama prawanka | weshtu | tapan birna / pukna | ma pjoca | |
| SORDOMUDO Que no oye ni habla | ajma’wojron unb’i | maganbun mariñagun | deaf and dumb | yan tapina (sordo); moltebuyina (mudo) | kiamas bilas | kapastu weshtu | yul dakawas / bauwas | ma pjoca ma vele |
| SORPRENDER Coger desprevenido | adeiragua | surprise | dahra walras alkaya | âhpíchâ | dulaunin / dunin | lecj tjeya | ||
| SORTEAR Rifar | faiñeiguaü | raffle | wintakaika daukaya | win kalnin din as | ||||
| SORTIJA Joya | takresna | bagü | ring | bankil | ting anin / | nancüpwempa jinwa | ||
| SOSPECHAR Dudar | nachb’un | egesihani | suspect | namhpanamhpa lukaia | kidi kultayang | jupj na canacj nin nola | ||
| SOSTÉN Apoyo | nachar | ubáedinaü | support | alkaika | yakat pawat wi,na | po ni tijily | ||
| SOSTENER Apoyar | nachares | árügüda | hold up | alkitakaskaya | kwã ak | laihwi pawat wi | potjilis / potjülis | |
| SUBLIME Excelente | gürigia buiti, gausanti | sublime | pura luwan pain ba | yamni | ’ucj la ny’iji | |||
| SUBORDINAR Sujetar a una dependencia | laigili lidanti úbafu | subordinate | lalka wina ninkaba | yulni dakawi / dakanin | niyom p’a po’o lanucj | |||
| SUBRAYAR Enfatizar | xijb’ab’ir | arihagüdaitima | underline | ulbanka muntaramark mangkib | watwat yultayang / yulwi | lyü tütj | ||
| SUBSIDIO Apoyo monetario | inchamse’n | idêmuei | subsidy | ta baikanka lalah wal | lalah / basni | t’emel ja’ayapj jepjapan | ||
| SUBSISTIR Sobrevivir | turerir | afâgua abagaida | survive | diara kum wal raya brikayaba | ãyôpecha | sangka atnin ki | püs tjü | |
| SUBSUELO Capa que está debajo del suelo | tujorum | fulasu alúduhauwali lubâ bunaguaü | subsoil | tasba munhta krikanka walaba | kuk awak | sau dinit yak | ’ama ’ala ’a | |
| SUCEDER Acaecer | asusêduni / susérei | happen | pat kum takayaba | tísh kwa | kalahna / kalahwi | nin ca nsem | ||
| SUCESO Acontecimiento | mab’anb’anir | uganu / lamisei | event | pat kum | iñas tíshkí | di sa kalahna | nin tjepyala | |
| SUCIO Falto de limpieza | xex | tukoma / tipilan | dirty | taski | íshpátâkí | taski / tatasni | te wa | |
| SUCURSAL Dependencia subsidiaria | numerir | tiraügua | branch | atkaika tarkika wina sirpika ba | bakannin | no’o toncja pjawa | ||
| SUDAR Transpirar sudor | ub’urich | aráugaduni | sweat | uyeguás pulaina | laptika sakaya | ontísh | walahnin | pjü ly ’awa |
| SUDOR Humor segregado por las glándulas sudoríparas | b’urich | larauga | sweat | laptika | ontishka | walahdasna / walanhdana | no’oya ntá wa | |
| SUEGRO Padre o madre del marido de la mujer respecto al otro | pixan | ágürü (f) ímedemu (m) | father in law | coggo (m), shera (f) | mdapnika | tâku / tawaha | usa / uksah / unas | joyom / niyam |
| SUELA Parte del zapato que toca el suelo | kewer | lubuña tugudiugu sabadu | sole | daiwan taya paskan | kawã | sus palan | ntsjam osopj ala’a | |
| SUELO Superficie de la tierra | rum | muraugu | floor | tasba | kuk | sau yak | ’am’a | |
| SUERO Disolución medicinal de agua con sales | lachibaha ilagülei | oral rehydration solution | bip tialka laya wina sakiba, talara | sueroha | suiru | vacatsots süs | ||
| SUERTE Casualidad | ubúnuru | luck | tapain | suerteha | suirtini | oy se nenim tse’e | ||
| SUFICIENTE Bastante apto | jaxtaka | buidügüti | sufficient | aitani | suficienteha | mahni ki / aitani ki | t’ücj quinam | |
| SUFRIR Padecer | mab’anb’an | súfuri | suffer | alba takaya | sufriskíchua | panis wauhwi | ma se le ’onin tjepyala | |
| SUGERIR Aportar ideas | irseyaj | ichigai lubáliti | suggest | tanka yabaya | takáah | kalyulwi / isning pakwi | nin tjevele | |
| SUJETAR Asir | nachar | arüguda | hold | alki takaskaya | pawatnin | |||
| SUMA Reunión de muchas cosas | tziki | aundaha | sum | pura suniya | sumaha | di mahni | ||
| SUMAR Operación matemática de agregar | tzikma’r | audahani | add up | pura suni kulki waya | sumarka | minit birnin,na | ||
| SUMERGIR Meter bajo del agua | oseja’ | abuluhani | submerge | mut dimaya | asowak tok tôk | din anin | ||
| SUMINISTRAR Proveer | ichiga katabalan | provide | upla kumra nitka yabismaba | suministrarka | puwi dana | |||
| SUPERAR Vencer | k’apa | awanseruni | overcome | pawaya | superarka | bit kalyamna | ||
| SUPERFICIE Parte externa de un cuerpo | witzir | ligibuagu | surface | purara | a á rí | muinh minitkau | ||
| SUPERIORIDAD Persona de mayor autoridad | nojta | íñuni / baügua tungua / iñu tálana | superiority | sut purara lukanka | asãta atónna | tunun as | ||
| SUPERVISAR Inspeccionar | chujkun | iríyahati | supervise | pura kaikaya | chã tech | wat wi talnin / lawi talnin | ||
| SUPLANTAR Ocupar fraudulentamente el lugar de otro | irb’ir | liwauhaun biyabun lau marásualugú | impersonate | taiban lâka | uk pani yak kana | |||
| SUPLEMENTO Complemento | lârun / launa | supplement | tabaikanka kum | árcha tís | sutni / birna / wa | |||
| SUPLICAR Rogar | k’ajtina | ebégira | plead | aiumpirka aisaya | suplikarka | yultayang | ||
| SUPONER Dar por real una cosa | erach | egésihani | suppose | lukanka kum | iñas yar tapari | ramh kapatki | ||
| SUPREMACÍA Superioridad sobre los demás | b’ajxanir | luwain iñuni | supremacy | karnika tara bri kum | atonna | muih nuhni | ||
| SUPRIMIR Omitir | sata | agúmuchaguagüda | suppress | tikaya o dikaya | yaknin | |||
| SUPURAR Echar pus | lokpo’j | lábulehan lühü | suppurate | sawikara mabiara alkiba | atâ tih áchewa | pulni kalahwi | ||
| SUR Punto cardinal opuesto al Norte | suedi | south | sur | saut | ôkre | dang saitni | ||
| SURGIR Brotar | lakna | áfuacha | arige / to emerge | takanka kum | tishkua | dut kalahwi | ||
| SURTIR Proveer | b’utur | abúinchagüda lau ilagu | supply | diara auhbi bangkaya | wé chú | mahni punin | ||
| SUSPENDER Detener una acción temporalmente | jacha | aramagüda / áhalachaguagüda | suspend | bukaya | íshpak | kunh duwasak ki | ||
| SUSPIRO Expiración sonora en señal de pena, alivio, etc. | musijk | awáraguguni | sigh | sari wal aiwangka buhbiba | síhmak | wingni puhwi | ||
| SUSTANCIA Lo que hay de permanente en un ser | ubúñaü | substance | dira kum selp ailaya aipaswiba | sustanciaha | di wasni | |||
| SUSTENTAR Sostener | chona’r | ichiga tideregubu | sustain | tabaiki brikaya ba | kaunh atnin | |||
| SUSTITUIR Poner a una persona en lugar de otra | gemêguani | replace | wala sins munaya | akwas tuk | plini yak uk kanin | |||
| SUSTO Temor | b’ajkut | hüchü / disídei | fright | siran | âhpíchá | yamandu | ||
| SUSTRAER Extraer | tares | aságara / anüga / iweruha | substract | dira kum diara wala wina saki ba | sukuha pé | murdainin | ||
| SUSURRO Murmullo | aru | gülülü / agülülüha | whisper | karma muntara aisayaba | yuyulwaki | |||
| SUTURAR Coser una herida | chuyma’rchek | ahüchagua waunu | suture | sipaya klakanka kum | ka pórka | binin | ||
| TABACO Hoja para fumar | k’ujtz | iyúi | tobacco | yajua | tuaku | wĩru | akâ | pjiya |
| TABERNA Bar | atagülei | tavern | plun piyaya an diyaya watla | wasni bakanwa pani | myü’ünt ’a | |||
| TABLA Pieza de madera plana | kwat | fulânsu lúbâti egi | board | tat | pẽh pak pak ta | tat | tjicjilil | |
| TABLETA Pastilla | kwatb’ir | dábuledu | tablet | kuku o leche damni piakiba | tabletaha | pils | lemelyú tsjan po’o | |
| TABÚ Cosa que no se puede tocar ni decir | arámuduwati / maniwati lau | taboo | dira kum sip aisaras ba | pãhpartu | yulnin din awas | tsajay pajal püné jaylacj | ||
| TACHAR Borrar | satar | lagúlûdun | cross out | m nark daukaya | tacharka | burnin | licjücj | |
| TÁCTICA Disposiciones para el logro de algo | sumadi | tactic | diara smatka | ampat | syama napj mp’üy mpe | |||
| TAJADA Porción cortada de una cosa | tajchir | tahá | slice | piska tanta kum | iñas tasprapak pak kapar | pisni / yayan | lat’üjün | |
| TAJO Corte | tajch | ügürügü | cut | wina baman piska kum | taska | muinh bunh / sahna | pis popa | |
| TALADRO Instrumento para taladrar | agirigülei | drill | diara unta klauhbaika | taladroha | alhnin din | lalul lattejay | ||
| TALAR Cortar árboles | xuru | agirihani | cut down | bataki yakabaya | peh taska | pan pihnin | ’iyo t’i’üjün | |
| TALENTO Capacidad | imb’utzir | lanügün lúmagua | talent | rayakara painkakum | talentoha | talint | newa mapolel liji | |
| TALISMÁN Objeto al que se le atribuyen facultades sobrenaturales | lúyawa uraü | talisman | dara kum karnika yabiba | taliman | témel cá jinwa | |||
| TALLA Estatura | tab’en | timísure / tisaisin | height | pitka | akalaska | naini / parahni | po t’"ucjz jinquipa | |
| TALLAR Esculpir | agiweihani | carve | pitka kaikaya | pẽh karspar | kawi talnin | po t’ücj jintiquipa | ||
| TALLER Oficina para trabajo | ototpatna’r | luban saráfangai | workshop | diara paskaika watla | tayir uni | jin mü’üsüs mo’o | ||
| TAMAÑO Dimensión de una cosa | inb’on | luwain | size | yahpika | ããka | nuhni | jin justa | |
| TAMBIÉN Igualmente | ub’an | giñe | also | ba sin | ekawa | yamni yang / man laih | nin wa | |
| TAMBOR Instrumento de percusión formado por un cilindro y membranas de cuero | tuntun | garawaun | drum | drum | témpúk | tambur | sisüpj / tülüm | |
| TAMPOCO Negar algo después de negar otra | nenjax | ni ligia | neither | ba sin apia | ãkahrína | dikah yultasman | t’ücj tülücj | |
| TANGIBLE Que se puede tocar | yub’ipijchi | gagúmuchaditi | tangible | ganbaya sip ba | pãhparwa | kanghwi talwi | ||
| TANQUE Depósito grande | duromu | tank | tangk | aso sukuha | tank,ki | ’üsü mo toncja | ||
| TAPADERA Parte movible que cubre la boca de una cavidad | idaü | cover | tapar | akahtishka | tapar / ni | junquipj / colocj’ina | ||
| TAPETE Paño que se pone encima de la mesa | b’ujksenwenib’ | idaü dábula / seiwedu | table cover | diara mangkaika | mesa akaíshka | darasa bintis bin | nina pücjü’e | |
| TAPIZ Alfombra | haubuati / lura emégeni / ladaüragun ílagu | tapestry | sakahkaya wauhtaika | alpunbra | t’"unü’im jinwa | |||
| TAPÓN Pieza que cierra la abertura de una botella | ututi | idaü ñüraüti | stopper | pur bita | akatíshka | taparni | junquipj | |
| TAQUILLA Lugar donde despachan billetes | gárada ebelagülei lidaun sumu buidun | booking office / ticket window | diara sunaika sirpi | risibo bakanwa pani | papel mo japayj nt’a | |||
| TARDAR Pasar más tiempo que lo esperado | e’xnar | adárasara | delay | let takaya | ôh íshtwa | watwi sak atna | püs | |
| TARDE Porción del día después del medio día | ch’uyujk’in | tarühali | evening / afternoon | teli | let | ã ñíh | masan sait / pisni | t’awaná |
| TARIFA Tabla de precios | toma | faini | rate | praiska kulkanka | tarifaha | prisni balna | jay lacj jinwa | |
| TARJETA Pequeña cartulina rectangular con datos personales | líburu ñuraütu mideti tubana | card | tarjeta / wan lilka waungkataya | tarhetaha | mâ wayaki / idintidad | lya tjapacj jinwa | ||
| TATUAR Grabar dibujos indelebles en la piel | atánpuha | tattoo | tayara ulbaya | akorska akawãña | muinh yak ulna | mp’uy po’o pyacj | ||
| TAXI Coche de alquiler | gabálaba ahayaruwaügütu | taxi / cab | pasis trukka | taxiha | sau kuring bin | tsom yulupjana | ||
| TAZA Vasija pequeña con asa para beber | chew | kopu | cup | cagga | plastik kab | tazaha | kapi kapni | mo la müs |
| TEATRO Edificio destinado a la representación de dramas o conciertos sinfónicos | efeduhagülei / luban mochanu | theater | marikamka dauki watla | teatroha | yakisdinin | pülücj jil janucj ne’a | ||
| TECHO Cubierta de la casa | oroto | tábulugu muna | roof | thoromar | utla bahna | utunun | wa tjipitj | |
| TÉCNICA Propio de una ciencia, arte u oficio | gafansehadi | technique | natka nani | ting warkni | po selé | |||
| TECNOLOGÍA Conocimientos propios de una técnica | topob’ir | gatauhadi | technology | misisn raya paskanka | di bahawi ting karak yamwa din | po salejepj | ||
| TELA Paño tejido con hilo | b’ujk | gamisa | cloth | kuala | íña | asna trit karak yamna | pülül tsu | |
| TELARAÑA Tela de la araña | tügüra gunwenwen | spider’s web | uswita watla | arara atápeha | supai ûn | colocj tpe’ioja | ||
| TELE Televisor | bigibigiti | t.v. | televisan | pesh akarwa cha ã | waya ra talwa din | p’ülül tsats / mo la nucj | ||
| TELEFONÍA Relativo a los teléfonos | luban lemein gágamu | telephony | telefon / aisaya baxka | yul bawa dini | tjaná lavelés tsjicj | |||
| TELÉFONO Aparato que transmite la voz a distancia | gágamu | telephone | aisaya baxka | akapachka | sidan wanh | tjaná velé | ||
| TELÉGRAFO Aparatos para transmitir despachos a distancia | ladaünhagüle uganu | telegraph | maisa pakan misinka | yul parahni yulnin | tjaja la pacj | |||
| TELEGRAMA Mensaje telegráfico | gárada daunwaügütu | telegram | maisa pakan prahni | yul parahni ulna | tjana tjepyacj | |||
| TELENOVELA Novela de la televisión | parafuduwaü | television serial | upl lilka ra taki ba | wayara | quepj yom juslanucj | |||
| TELEVISAR Pasar por la televisión | asügüragüda lídagiñe bigibigiti | televise | televisan kaikaya | wayani talwamunah lanin | mpes tjinyucj | |||
| TELEVISIÓN Sistema de transmisión de imágenes y sonido a distancia | bigibigiti | television | televisan | pesh akarwa cha a | wayani talwi, binniduwi | mpes nyucum | ||
| TENER Poseer algo | ayan | adairaguni ûnguaü / gáni ban | have | briaia | di dunin | tyatj | ||
| TENIA Solitaria | ayan ani | hauyei heweraü | tapeworm | bri kan | chen akahtech katesh katesh | babil duwadai | tya’a tjsa | |
| TEÑIR Dar tinte | tz’ijb’arir | adareira / agálada / adínguha gamisa | tinge | kalatka kum yabayaba | mák | ikirhnin | te tjeme | |
| TEORÍA Razonamientos para explicar un asunto | ubaliti / ereuni | theory | turbi kaikanka | yakisdinin yamwaki | nina siyüsa jinwa | |||
| TERCO Necio | b’urutna / ku’kna | maganbaitu (f) maganbaiti (m) | obstinate | kiama karna | ñahweshtú | ambuk | jay tsinya jinwa | |
| TERMINAR Finalizar | k’apesnar | ásura / agúmucha | finish | danh takaya | yakka | danhkalna / danh yamna | tjequi’awaja / tjecyaja / tjecyawaja | |
| TÉRMINO Plazo | k’apes | dagá ñein / ñein gali | term | nata alkanba | ahi | taimni as duwi | cuwa | |
| TERMÓMETRO Aparato para medir la temperatura | misure lun lára uraü | thermometer | rih kaikaya misinka | awi talnin | ncu si’yawa jus layes | |||
| TERNURA Calidad de tierno | inchoj | lirahüdün ínsiññeni | tenderness | yamni briaya | ayẽ | dalan talwi | quelel lejay jinwa | |
| TERREMOTO Sacudida de la superficie terrestre | yujkb’ar | harabaganali | earthquake | lulumzilaina | tasba nikbanka | kuk ahpán | sau ishna | jus tiquitsa / siquitsji |
| TERRIBLE Atroz | ajb’akta | heneimeti | terrible | diera saura | ĩ warkwah | yabadanghni | lapj nyuca | |
| TERRITORIO Extensión de tierra | sya’n rum | ubiebara / fulasu | territory | tasbaya | kuk kríhas | sau pisni nuhni | nosís | |
| TESIS Proposición mantenida con argumentos | dugumedu lunti bedegerunú lubâ beresibihan tidagiñe tihuduhu luban furendei | thesis | smalkaya sturka wihta | ramhni karak ulna | tsjilajay salejepj tesis | |||
| TESORO Cantidad grande de dinero o alhajas | ajchojtamira | irisini | treasure | gul main | aoh we | lalah mahni, gul din mahni | t’emel pülücj | |
| TESTAMENTO Declaración para que se disponga de los bienes de uno después de muerto | dugumedu luagu alágantai | testament | frisand yaban waungkataya | korska akasteshka | kalanin din ulwi dawi dauna | mpapay püne popel | ||
| TESTIFICAR Brindar testimonio | warnij | lubaliti le gawagubalin aban kesi | testify | witnis aisaya | nau ñahiĩ | talna din kalulwi,na | po üsüs latjiji mpapay | |
| TESTIGO Persona que presencia una cosa | ajcheksun | le gawagubalin aban kesi | witness | witnis takaya | restigoha | kidi talna | napj justinyucj | |
| TESTIMONIO Declaración de conocer algo | warnimb’utz | ubalini | testimony | wan dahra aisaya | chaurí ñahiĩ | di talna din yulna | napj tjevele wa | |
| TEXTIL Relativo al arte de tejer | jarma | aruwahani / acharaguni gaunwere | textile | kuala paski watla | iñah ishkerñah | ana yamwa pani / plisni | mp’ül po’o canacj | |
| TEXTO Lo que está escrito | tzijb’anb’ir | uganu tidagiñe garüdia | text | ulbanka prahni kum | awikawã as korska | ulna sak kidi | mpapel | |
| TIBIA Hueso grande de la pierna | unábulugu | shinbone | bitu | kapuk apãñah | wakal nuhni | |||
| TIBURÓN Pez marino feroz | waibayawa | shark | ilili | uchã ãhka take shíta | ililih | jul püné | ||
| TIEMPO Duración de las cosas | ajk’inob’ | dan | time | taim | ã pish tapuna | taimni duwi | qui po’o | |
| TIENDA Almacén de ventas | chonma otot | budigü | store | pasa diaya watla | kao ítakah ũcheruña | bakanwa ûn | jay lacj lajay nt’a | |
| TIERNO Delicado | ch’o’k | funagili / würigili / matinhati | tender | swuabni lupia | méh meh | bintis | tsjicj | |
| TIERRA Terreno | rum | muan | land | lú | tasba | kuk | sau / ni | ’amá |
| TIJERAS Instrumento para cortar de dos hojas | t’ixk’anan | isiresi | scissors | kuala sisarska nani | iñah taska | basni bu dakwa | mpes lat’üs | |
| TILDAR Acentuar | tz’ijb’a chochojron | epegiha | tilde | sauka wiyayaba | asentuarka | lik dana | tsjicj lyüt’üt | |
| TILDE Acento | chojchojron | pegi | tilde | turi kum purara sain munaya ba | likwi | tsjcj way t’ulu t’utj | ||
| TIMAR Engañar | majree | amáñauhani | cheat / swindle | kunin munaya | arkasa | alas kalyamna | litsu’ile jinwa | |
| TIMBRE Aparato para llamar la atención | ajkesna | rauwa | bell | dur kungbaya bilka | timbreha | tamp | jaspjacj | |
| TÍMIDO Temeroso | ajb’akut | maniti (m) / manitu (f) / haramaguaügüti | timid / shy | aiswuira bri uplika | íshkí | yamanduwi | leqjueya | |
| TIMÓN Rueda para gobernar una nave o un auto | simunu | rudder | misin mihta pulaika | timonha | wauhnin din | mola ’osós mo’o toncja | ||
| TÍMPANO Membrana de oído | ub’inchikin | tumadigien | tympanum | kiama luhpia | suhtapak asaya | tapan suman | mpats jul ja ’asa | |
| TINTA Sustancia de color para escribir | tz’ijb’anir | dingu / daseiti | ink | pluma | maka | rawasnin wasni / tinta | lopisis yü’üna | |
| TIRAR Arrojar | joru | fêlâ | throw | lulkaya | akasna | rumnin / rumpamnin | tjana lits’i / tjinyu | |
| TIRO Disparo | jurma | balu | shot | bulid | tun | bulit,tutwidin | lits’i | |
| TIROIDES Glándula situada en el cuello | ubuñaü lu ugubu | thyroid | piska kum yan pitka wanbriba | katoktoka | dinitsuru | quis p’uy popa ca nacj | ||
| TITUBEAR Dudar | mak’ub’se | adagaha | hesitate | lalauhbi aisaya | atate atate | ramh kulwas | ma polel vele | |
| TITULAR Poseedor de un empleo | ayanpatna’r | guirigagüda | appointment | skul snata alkaya | titularka | wark tunun | yom pajal sele ne lo | |
| TÍTULO Documento que acredita profesión | k’otorerjun | dugumedu | diploma | skul snata diplomka | tituloha | ayangni | püné tjapacj jup ló | |
| TIZA Arcilla blanca para escribir | takinojob’ | sebi | chalk | tisa | tizaha | ulnin din pihni | pje mpes la pacj | |
| TOALLA Tela para secarse | payuj | amabaidagüdütu | towel | tawil | kũ kũtah | tawil | ||
| TOBILLO Sitio en que la pierna se une al pie | tuniryok’ | umûrugutai | ankle | guag sa | wan nina dua ma | kũ kũ | burinmak | tüm po’o |
| TOCADISCOS Aparato que toca los discos | lalirihagülei uyenu | record player | miusik baxka | tukadiscu | tyüla jast’un t’un | |||
| TOCADOR Mueble para embellecerse | ajajkes | tagai daüguaü | dressing table | wani swiaya tibilka | kangwi yaaksihni | po le t’e | ||
| TOCAR Entrar en contacto | ajkes | agûra / áfara | touch | kanbaya | pãh | laih talnin | pole’otj | |
| TODAVÍA Aún | to | aniahagua | still | kau aiska | téwá | baisaki | newa nin | |
| TOLDO Lona para cubrir algo | idaüwaitu | sunshade | li luras karpika | toldoha | karpa | p'ülül latsinya | ||
| TOLERAR Permitir | awanda / gagurasuní | tolerate / bear | sip wipras swiaya | tahwish | awantarkanin | jupj nin latjiji | ||
| TOMAR Asir | uche’n | áta / arügüda | take | diaya | sukuh | ninigyaknin | mü’üs | |
| TOMATE Verdura solanácea | dumadi | tomato | tatum | tomatiz | tomatê | tumati | tsjan jast’unt’un je | |
| TÓMBOLA Rifa de objetos benéficos | huraraü lauti sensu | raffle | dais pulaya baxka | payak awi yuwi | ||||
| TONELADA Medida de capacidad | ühüru gubeti kai dîsi gidalu | ton | tausi wal paunka nani | kintal salap bû | tsjay pülücj jinwa | |||
| TONO Modo de decir algo | majxya | umalali | tone | karma binka | tonoha | ampat yul baunin kidi | jaspcjaj | |
| TONTA Boba | merex | ibidirauga tau / abidirauga tau | fool | sinskas | ahranu | sinskas | ma selé jin liji | |
| TOPOGRAFÍA Superficie de un terreno | kocheyaj | furendei luagu ligaburi lesetirun | topography | utla makaya tasbaya lilka | kuk a a | sau wayani | ’ama javu nt'a nin ló | |
| TOREAR Provocar | k’ijnarir | agañudagüda bagasu | tease / mock | bib bul wal manki pulaya | kanghnin | latje ’yapjca | ||
| TORNILLO Clavo con surco helicoidal | gürabu | screw | kru | atórchka | kru | sip ’üy / justjip’iya | ||
| TORNO Máquina para tornear | mahina ladgüle gürabu | winch | kru | tornoha | wirnin misinni | tsjan jul pü’ü | ||
| TORO Macho de la vaca | tatawakax | wügüri bagasu | bull | bib bul | wakach arwa | turuh almuk / bul | majola cocoy | |
| TORRE Edificio muy alto | nojotot | wewe gürabu iñuti labunun | tower | slaub purara | tuk ilna | tsjan campayna toncja | ||
| TORTILLA Torta de maíz cocida | pa’ | durudia | tortilla / corn cake | ei | tortiya | máska | am laban | tséts |
| TORTUGA Quelonio con caparazón | kanjich | gadau | turtle | tex | kuswa | tôra | kuwah | lycoteya |
| TOS Expiración brusca y ruidosa | ojob’ | tunú | cough | siahka | aúh | uhdana dutni | mü’en tsi ’utsca | |
| TOSTAR Secar en la lumbre sin quemar | koxkox / ch’ixres | asagasagüda | toast | ankaya | príh | bukulna | tsí ’al | |
| TOTAL Totalidad | tuno’r | sungubai | total | aiska / sut pali / ull | ãpên | ul, danh kalna | t’ücj way | |
| TRABAJAR Ocuparse en un oficio | patna’r | awadigimaiduni | work | wark daukaya | kahtúnch | wark yamwasak atnin,ki | tsji lejay | |
| TRABAR Atar | kacha | alaküruni | tie | kakahwan | akapeh | kaknin / kaksaknin | jast’o sa | |
| TRADICIÓN Costumbres culturales | twachir | échuni | tradition | la almuk | óría | umani din yamwa banki | lapj la ntjiji | |
| TRADUCIR Interpretar | chenpayaj | ariñagai lau amu nechanu | translate | bila walara lakaya | ñahkorska | wirlanin | tol vele | |
| TRAER Conducir de allá para acá | tares | anüga | bring | brih balaya | peh | wauhwi kaiwi kiunin | que’e | |
| TRAFICAR Negociar ilícitamente | k’ech’en | gudûbanu | illegal trade | yukuki brih waya | ukiri ũ chah | bakanwa atnin | t’ya témel jaylac mpes | |
| TRAGAR Hacer que el bocado pase de la boca al esófago | b’uk’i / yujyin | aguncha | swallow | diaya / lankaya | tok | dalnin | tási útj / jeve | |
| TRAGEDIA Suceso desgraciado | mab’anb’anir | magülegu | tragedy | batluk saura | warkuas tíshkuẽ | di dutni kalahna | lapj tjepyala | |
| TRAICIONAR Engañar | aluguruti lumadaü | betray | nakra prakan kuninka | arkasa | alas kalyamna | |||
| TRAJE Vestido completo | pik | sutu / daüguaü | suit | loronina | taus kunhku | awishka kaenka | parak ul | jasquipj |
| TRAMAR Preparar una traición | chenamb’anb’ir | abundilia lubara / abôdaha | scheme | dira kun daukya lukiba | tramarka | yulwi alalu atwi | mpes juslalul ücj lajay | |
| TRÁMITE Paso de una diligencia | kostik | tasagahaun gárada | transaction | nina ulbi mankanka | Tramiteha / trampaha | tamp | ’ücj la jinwa | |
| TRAMPA Infracción maliciosa | pajch / warajn | sádara | trap | batahkaya smatka daukaya | trampaha | trampa ana | walan jinwa / walan | |
| TRANCA Palo para asegurar puertas | fadaguaü | bar | dus ni kaina bapan | kaosapa akatakka | pan, durunta kaknin | mpes juntat’olon | ||
| TRANQUILIZAR Calmar la angustia o agitación | tza’yerir | adusumâgüda / aüha / adiliha | calm | lamni daukaya | apẽhtitawarkua | yakat danin | ||
| TRANSACCIÓN Convenio, negocio | daradu | transaction | banku waungkataya nani | pramis kakalna | ||||
| TRANSCRIBIR Copiar un escrito | tz’ijb’an | labürüdün tila garada tidaunya amu garada | transcribe | bila walara ulbaya | akakorska | ulwi yaknin,wi | nasa tjepyacj | |
| TRANSCURRIR Pasar el tiempo | numuyajk’in | lasügürun dan | pass | diera taki wan ba | ãtechkuaĩ | taim bayakwi | lots’acj tjeme | |
| TRANSEÚNTE Peatón | aibuguti | passer-by | trinzar kum | tah techta | tâ nuhnilapaknin | jümücj casa jama | ||
| TRANSFERIR Pasar una cosa de un lugar a otro | takren | asügüragüni | transfer | lakaya upla walara | pa uk yak dukiunin | t’emel mo pyatj | ||
| TRANSFORMAR Cambiar de forma o contenido | asansira / aganbiada | transform | diara kum sat wala lakaya | awah tamanka | sat uk yamnin | ’ücj etjepala | ||
| TRANSITAR Pasar por la calle | xanar | aibuga | walk / pass | taukikaya | tah teshka | ta munh bayaknin | jümücj po’o jun | |
| TRANSMITIR Difundir | irsena | asügüragüda | transmit | turi lakaya | ñahas neĩ ñéhwe | kalyunin | nt’an velen | |
| TRANSPIRAR Sudar | ub’urich | ahîra / afuha líheme | perspire | uyeguás pulaina | insait wina autra wan laptika takibba | ontish tish | walahnin | |
| TRANSPORTAR Llevar carga o personas de un lugar a otro | kecher | afayaha | transport | diara kum plis kum wina plis wala ra lakayaba | pesh kûrtesh | dukiunin | tjaná ét’a | |
| TRASCENDER Empezar a ser conocido | asubudiragüdüni | transcend | ailal takaia | talyang kalnin | nasa simü | |||
| TRASLADAR Llevar de un lugar a otro | uk’ech’en | aguyuni | move | plis wala lakaya | úkpech | pa uk yak lanin | tjana tjetj | |
| TRASNOCHAR Desvelarse toda la noche | waynijut’ | marumuguni | stay up all night | timia ailal yapansauhkaya | kaki wak | makauh wauhnin | nasa pusta jinwa | |
| TRASPASO Cambiar de propietario | ajk’un | asügüagüda | transfer | m wan dukia upla wala ninara lakaya | traspasoha | kalana | tjana tjetj | |
| TRASQUILAR Cortar la lana a los ovejas | sutur | ásararuni | shear | tawa klakaya | saustás | guks butun daknin | nay t’üjü | |
| TRASTORNAR Cambiar de orden | kekewa’rir | agarabagau | overturn | sinskas takaia | dinitkahna | jay üts’a | ||
| TRATADO Convenio | ererna | daradu | treaty | lukanka kuni daukiba gabamait ailal | tratadoha | pramis kalna | papel tjapacj t’ücj velé | |
| TRATAR Manejar una cosa | ayen ayanir | afansehani | treat | sikniskam rawi waya | tratarka | amat yamnin kidi | jupj lal vele | |
| TRAVESAÑO Pieza que atraviesa | ebu bayarati | crossbeam | dira kum dingki piska wal alkiba | úkpéch | pirinhta lana | t’ats pü’ü | ||
| TRAVESÍA Camino o calle | üma / émeri | crossing | quin | pis ka kum pasak luwaya ba | tahas uktesh | lapaknin tani | ín t’ats pü’ü | |
| TRAVIESO Propenso a cometer travesuras | ajpijch | susuti (m) susutu (f) | mischievous,naughty | ruk puliba | traviesoha | tapdadas | ma nin lat’iji | |
| TRAYECTO Recorrido | xamb’arir | üma / aibuguni | trajectory | plis kum wina plis walara luwi bilka ba | táh akera | ta naini / parahni | jümücj in campa | |
| TRAZAR Hacer un trazo | afiyuha / ariyaha lübügü | design / draw | lain lulkaya | akakítuka | lain rumnini / yamnin / anin | tjilyüt' | ||
| TRÉBOL Planta leguminosa con las hojas de tres en tres | ubanaü ürüwaguati ledegeragun | clover | dus wahya ta yumhpa yumhpa briba | pan basni sutni bâs | tsu ts’üsüs justa tsi tuja | |||
| TREGUA Descanso | jiri | ameraguní / gurasusu | truce | wapanka yari kum | ukua maí | pawatnin / laihwatnin | ||
| TREINTA Tres decenas | uxch’mojy’inte’ | darandi | thirty | guamastalisis | myawan aiska pura matawasip | salap bâs | cont’e mat’ya cuwa | |
| TREN Serie de vagones tirados por una locomotora | îngini | train | uli plapaya yari ba | trin balna | pilücj tsom jast’unt’un | |||
| TRENZA Entretejido del cabello | aruwahani | braid | tawa pitban | maĩska | labuna | ts’il campa | ||
| TREPAR Subir | tab’er | awaira | climb | ulaya | tawe | kilnin,kilwi | vya jum | |
| TRES Dos más uno | uxte’ | ürüwa | three | yumhpa | dasin bâs | la con | ||
| TRIÁNGULO Figura de tres lados y tres ángulos | chununuj | pisi ürwaguaü lígiri / supérasi | triangle | ta yumpa | trianguloha | sutna bas | conté nacampana | |
| TRIBU Clan | néchanu | tribe | kiamka | pesh wrís kekeri chíta | indian | ñcum nt’a patja jinwa | ||
| TRIBULACIÓN Angustia | lûdûgu | tribulation | upla ailal duri kumra auya ba | trabil yak sak ki | ||||
| TRIBUNAL Lugar donde se administra justicia | k’anpa’rir | aguseragülei | court | la watla | tribunalha | lâ uni | yom malala liji nt’a jatj jawelepj | |
| TRIBUTO Impuesto | tojma tumin | fayei bufaran | tribute | lalah ga | aohtamíha | duwa akupak launin | jepja témel se ’aya jinwa | |
| TRIFULCA Pelea | jajtzb’ir | chagaü | row | blahwanka | apáhã | kalbabawi | nicunu jinwa | |
| TRIGO Gramínea cuya harina sirve para hacer el pan | tubuña fulurau | wheat | plawar ma | trigo | ||||
| TRIPA Intestino | sojyon | isasaü | gut | manzuhulin | biara sirpika | kuteshta | ban bikis | ts’ul |
| TRIPLE Repetido tres veces | üruwa waiyasu | triple | aima yumhpa | krihmaí | wat bas lamna | |||
| TRISTE Afligido | tzajtakir | hiruti | sad | sari | amenchkwa | sari ki | ’onanyuca | |
| TRITURAR Machacar | kik’irna | amuligida | triturate | kriki tikaya | kriha | bahwi bikis dana | i’ul jinwa | |
| TRIUNFAR Vencer | imb’utzir | awansera | triumph | wintakaya airayakara | tríunfeshkwa | winkalna | napj netj jinwa | |
| TROFEO Señal de victoria | cheyajirimb’utz | ideweresei luagu tahuarun bali | trophy | puli wintakan yabiba | trofeoha | win kalahna saini | tsan püne c’a | |
| TROMPETA Instrumento musical de metal y de viento | fidu | trumpet | trumpit | trompetaha | trumpit | molajos | ||
| TRONCO Tallo de los árboles | b’ot | idibú | trunk | imutú, yli. | dus lal | pêhsã | pan saran | tlonconsos |
| TROPEZAR Topar con un obstáculo | yob’o | achugeragua | stumble | mina prukan | tropícoha | tuihna | tjo p’os / p’ojos | |
| TRÓPICO Región comprendida entre los trópicos | fulasu harati | tropic | tawa plapaya | tropícoha | pan nunuhmana | |||
| TROTE Carrera lenta | chantaka ajner | aibaguni | trot | sarhwanka | tahri ohwa | tan kiri | vya tolos jum | |
| TRUCHA Pez comestible | chonma otot | chapu / aban hauyei uduraü | trout | sap diara atkaika | ucha ãparas | pahwa | tsjan motjo | |
| TRUENO Sonido de un rayo | kaxini | wauhuyu | thunder | trueno | alwana | wawa aráná | alawana binni | ti la |
| TRUNCAR Impedir | mayanche | adürâgua | truncate | dauhbaya / li plapaika ailal tamankan | tahwishtu | dakpamnin,na | pwelan lapj latjiji | |
| TUBERÍA Conducto formado por tubos | huentiugu | plumbing | diara kum pîs dakbaia | tuberiaha | tubu birwi uduhna | tsan pje jul | ||
| TUBO Conducto de metal u otro material | gürabu huenti | tube / pipe | li plapaika kum | tuboha | tubu | pjani pje jul | ||
| TULIPÁN Planta con flores, liliácea | luruyei fuluri | tulip | tangni kum | katruh ãõh as | pan pulun karak | |||
| TUMBA Sepulcro | mujr | umúahaü | tomb / grave | raiti | pesh onchka | sau û | ’amá tocj | |
| TUMOR Masa anormal del cuerpo | chur | lúti | tumour | yukri | kamukka | banghna | mo túm col mo’o | |
| TUMULTO Motín, relajo | hibe mutu | commotion / riot | prumhni paskan kum | kalpitikna | jaspjacj | |||
| TÚNEL Paso subterráneo artificial | che’n | üma huentiugu | tunnel | tasba unta laihura takiwiba | kuk atapak kaa | sau kurhna sulihni | püne lajul nosis nt’a jümücj | |
| TÚNICA Vestidura exterior larga | nojpik | chegidi adúrutu | tunic | corolacoto | kuala pis aipuar prakiba | awishka | umani parakni | jasquipj campa |
| TURBINA Motor hidráulico o de vapor con paletas | mahina laguagüle gumulali | turbine | misin wilwaika insaitra briba | misin turbinani | tsjan jast’unt’un | |||
| TUTELA Autoridad de tutor | iduhuñu amainirutiña irahüñu | guardianship | lalka kum mita yabam upla kum mainka kaikiba | tutelaha | tunun | pya jyama wa | ||
| TUTOR Persona encargada de la tutela | ajirseyaj | agonigihatu | tutor | tabaikiba, hep muniba | tutelaka | tatuna minh | pjay si yüsa liji | |
| UBICAR Estar en determinado lugar | k’atb’un | adagagüda / afidira | lócate | aipliska briaya | píã akis | kidi paniyak | ’ücj | |
| UBRE Teta de la hembra | chu’ | timimi animalu | udder | tialka | tutú | tanya | mojola jotsots' | |
| ÚLCERA Daño en la mucosa y tejido que cubre un órgano | cheknak’ir | gumain | ulcer | taga | yukri sirpi insaitra wantakiba | bróh warkí | ban pa siknisni | nina malala jos sepala |
| ULTIMAR Concluir, acabar | k’apes | agumuchagüda / áfara | finish | danh munaya | yák | dang yamnin / dang kalna | ||
| ULTRA Extremista | disegiñe | ultra | aih uplika | tanit yak ais | jupj a p’acasawa vele | |||
| ULTRAJAR Injuriar | k’ayena’r | aguaguni | outrage | mapa aisaya | ultrahaka | kas yulnin | lipalan jinwa | |
| UMBRAL Entrada | ochen | ebelagülei | threshold | dur piska mayaraba / ba baman | toka | saran | junvilicj jütsül a jinwa | |
| UNÁNIME Personas en una reunión con un mismo parecer | jaxtaka | uwarati / aundadati | unanimous | upla ailal lukanka kumi sakiba | unanimeha | bitikpak | ’amulú seplá | |
| UNGÜENTO Medicamento que se unta | asupahagülei / gürisi | ointment | yukaika | pumada | ||||
| ÚNICO Singular | inte’reytz’ijb’ | labugurati / ligia lunguaña | unique | yakan | asla witin manah | yuwa jinwa | ||
| UNIFICAR Unir | nut’ur | aundara saminaü | unify | diara ailal asla daukayaba | askan | birnin | jay tenon | |
| UNIFORME De igual forma o intensidad | inxojtir | aban hagaburi | uniform | kuawala sat kumi dimayaba | askanpe | sim satni atnin | sinquipapj jajasts | |
| UNIR Concordar voluntades | nut’u | aundara | join | asla daukaya | aspéka | birnin | jay tenon / ’amyula | |
| UNIVERSAL Que es común a todo | wiru’tnik | ñeu lumuti lachülüra | universal | tasba aiska | muih bitik univercidadni | pjü jinwa | ||
| UNIVERSIDAD Institución de enseñanza superior | nojk’anwa’rotot | luban tihuduhudu | university | kul tara dimi ba | ahchiwíshko atónha | unverrsidadni nuhni | sin yüsa mo’o | |
| UNO Único | ínkojt / inte’ | aban | one | etta | kumi | ás | asla witin manah | pjaní |
| UÑA Lámina dura del extremo de los dedos | ejch’ak | ubaraü | nail | cuma | asmala | chûná | tipismak | mpepj |
| URETRA Conducto por donde se expele la orina | aisihagü | urethra | iska untika | ichíko | us wahni | mpes latsus mo toncja | ||
| URGENCIAS Calidad de urgente | wa’kche ub’a | fuesei | urgency | isti lâka | unwaripe | isti / baina | leñ way | |
| URGIR Instar a su próxima ejecución | wa’kche | afuesha | urge | isti kabia | kalyamwak bainh yamnin | leñ | ||
| URNA Caja para guardar cualquier cosa | korote’ | gafu lun abuduhani | urn | but yabiba baska | urnaha | i apakwa kahani | papel mo lopj jepja mpes | |
| URRACA Ave parecida al cuervo | b’eya’ | aban hauyei dunuru | magpie | daiwan knawira kum | píã píãh | au | tsitsimulmul | |
| USAR Hacer servir una cosa | k’anpes | auseruni | use | yusmunaya | ka | di yusyamnin | ninana p’in | |
| USO Práctica, costumbre | k’anpa | ausera | use | yus | taoriaha | umani din balna | ninana t’as / pjü lejay | |
| USTED Segunda persona, forma de cortesía | ne’t | hugia | you | man | pâ | man | jipj / nun (plural) | |
| USURPAR Apropiarse ilegalmente de algo | xujch’ | asiuragua | usurp | upla rayaka ra dimaya | pape tahra sukúhya | niningyaknin | jupj p’in quelel mojasá | |
| UTENSILIO Lo que sirve para el uso manual | ch’ejnib’ | isugei | utensil | yus muni dukia sirpinaniba | síra káa lerwa | ting warkni din | ninana p’in wa | |
| UTOPÍA Plan halagüeño pero irrealizable | lubanege | utopia | wark kum sip daukaya apia ba | katun kaá tua | ramnh din awas | jepja jola lamijis | ||
| UVA Fruto de la vid | baibai | grape | dusma piaya dukia | wáhkrû | uba | ts’uluts’ul | ||
| VACA Hembra del toro | wakax | bágusu | cow | bip | wakách | turuh yal | wocasás | |
| VACIAR Verter el contenido de un recipiente | jocho | amaladagüda | empty | bila man daukaya | awar | uh raknin | motapjaja | |
| VACILAR Dudar | ma’k’ub’e | amalaha | vacillate | rait baku yaka upla lukayaba | sipawas | litsuwü’ile | ||
| VACÍO No ocupado | tojb’en | malati | empty | latig | bila baman | akachitú | pan mana | mopja |
| VACUNA Sustancia para inmunizar | tza’ktix | araní lubaramagiwati | vaccine | siknis takaya apia taliara sabiba | vakunaha | akuna panin | ninpe jastsacj | |
| VACUNO Relativo al ganado | xek’e’n | bagasuagai | bovine | na bip | wakachtiñehwa | bakuna / indiksiung | po jastsacj | |
| VAGO Holgazán | ajtakrumen | aibugañahadügüti (m) aibugañahadügütu | layabout / lazy | kakirbra | teshta | watiang | ’osin wine | |
| VAGÓN Carro de ferrocarril | tajchtrum | tili ingîni | carriage | kakirbra waitna | bagun | ma quelel tsjan liji | ||
| VAINA Cáscara de algunas legumbres | pat | tin wewe migifeguati / carau, eifi | pod | diara taya | akao | untak | plomay jas quipj | |
| VAIVÉN Movimiento alternativo en sentidos opuestos | achugühani / abalahani | swinging | wih balba | neĩ tékí | wihwi | tsjan wütsa jinwa | ||
| VAJILLA Conjunto de utensilios para el servicio de la mesa | we’ynib’ir | gafu asiedu | crockery / table ware | diara krakriura | vahiaha | trasti kitsin din | mo la müs pülücj | |
| VALENTÍA Calidad de valiente | k’ek’oner | ganigiti / manufudei | bravery | kupia karnira | álawawa | al kaldakawi | ma leqjueya | |
| VALER Tener valor una cosa | tujrir | gebegini / ubafu | be worth | aipriska | aohwa | di balna minit duwi | jay lacj | |
| VÁLIDO Que vale legalmente | imb’utz | gabafuti / gayaraguati lengua | valid | taim kum kata i yuska briba | validoha | minit | jaylacj jinwa | |
| VALIENTE Que tiene valor | ajk’ek’wa’r; ajkikrun | manufudeti | brave | kupia karna | álawawa | balur duwi | ma lecj tjeya | |
| VALIJA Maleta | nojchijr | yamadi / bagusi | case | balis | vaulha | balis | t’emel ’e’a molat’olón | |
| VALLA Vallado | fadaguaü | fence | kutbanka yari kum | vallaha | daklana | len way | ||
| VALLE Espacio de tierra plano y extenso entre montañas | chawa’rum | fulasu ünabuti uwarati, gilumati lun bunaguaü | valley | tega | tasba lanngni tara kum | katára | walang / pan pas | lay mo’o |
| VALOR Conjunto de cualidades de una persona | b’utzxir | ganigini | value | kupia karna | aóh akachua | yamni | püne jaylacj | |
| VALORAR Poner precio | b’utzxirna | ichiga lebegi | value | aaiwina ra latuanka yabaya | aohka | minit anin | majaman nta’an | |
| VALUAR Evaluar, valorar | ichiga ebegi | assess | uplara painka yababa | evaluarka | lawi talnin | ma lequeya jinwa | ||
| VÁLVULA Pieza que cierra o abre una abertura | mahina lun la sagarun duna ünabugiñe | valve | misin piska kum | valvulaha | balbula | mo jun la t’olon | ||
| VAMPIRO Murciélago hematófago | sutz’ | buriri / musagalun | vampire | güiza niania | sakanki tala diba | tíkímí uya | umis | tsúluts’ul ’as mü’ü |
| VÁNDALO El que comete acciones vandálicas | masalitiña / magüigientian | vandal | upla ap taki la mapara takiba | pesh warkí | muih kulnin dis | na’a lis tjequi’oya | ||
| VANIDAD Ostentación | mab’anb’anir | buegini | vanity | luwaya dukia | ĩtahra ñaha | di dauh | pajal ’ücj jos wine p’alal | |
| VAPOR Gas | tikwar | hiti | vapour | diara kum ailaptika sakiba | âwaska | wayauni | vya myolca | |
| VARA Palo largo y delgado | ub’ijsib’ | wewe / fiafia / badun / maruba | stick | klala | peh wavista | pan bilingni naini | yo in campa | |
| VARIAR Cambiar, modificar | jispa’r | asansira / aganbieda | vary | sat miks munaya | tamamkaa | sins yamnin / yamni yamnin | p’alap’a | |
| VARILLA Vara delgada de metal | lambara duruti | rod | ayan dusa yari | barillaha | wayar | yo in campa c’a way | ||
| VARÓN Hombre, masculino | tejron | eyeri / wügüri | boy | emeshi | waitna | arwã | al | yom |
| VASELINA Sustancia traslúcida y lubricante | guisi / garaba / agüisihagülei | vaselinne | batana kum | vaselinaha | basilina | naypa lats’ucj | ||
| VASIJA Recipiente | tzijk | fudu | vessel | cata | glas krakriura | sêríkas | basu | mo la müs |
| VASO Recipiente cilíndrico para contener líquido bebible | chew | weru | glass | diara diaika | vasoha | basu | mo la müs jinwa | |
| VECINDARIO Conjunto de vecinos | yaturwob’ | bou bafugutu / bubiebari | neighborhood | tawan kumi uplika | abríchith | wanaihki | pü’üs tjana’a pü’üs | |
| VECINO Que habita en el mismo barrio o pueblo | yaturu | bou bafugu / bu vecina | neighbour | utla lama uplika | tabríchítah | wanaih | pü’üs tjana’a pü’üs | |
| VEHÍCULO Medio de transporte | xantar | bugune | vehicle | truk | vehiculoha | sau kuring | mo la 'osos jum | |
| VEJEZ Tercera edad | winikix | awaiyaduni | old age | almuk lâka | chuarahtísh | muih barak bin | comuy jupj | |
| VEJIGA Órgano en donde se almacena la orina | worik’ar | lagai biñe | bladder | iska watla | íchiko | usunun din | ’iyus mo latón | |
| VELA Cilindro de cera con mecha para alumbrar | sanudelu | candle | sail, tihmia ingni daukaika | velaha | kandila | yam ts'aw simü | ||
| VELERO Nave impulsada mediante velas | bira | sailing | but sail wal wapi ba | veleroha | sail buhwi | |||
| VELLO Pelo corto y suave | pixtzutz | iyu / iyurugu | fuzz | tamaya | ũs tâpúk | bas / butun / yudutni | ’us ’us | |
| VELOCIDAD Medida de la rapidez | wa’kchetaka | furesei | velocity | karnika, pawika | aóha | isti | yümücj jama | |
| VELOZ Muy rápido | wa’kche | fureseti | fast | istika | unwarí ohua | sirihni | yümücj | |
| VENA Vaso sanguíneo que conduce sangre venosa | chich | ilagülaü | vein | wakia | apís | sininwah | as mo lowinin | |
| VENADO Ciervo | masa’ | usai | deer | aguingui | sula | îchá | sana | p'üs |
| VENCER Someter | gañeina / heretina luwai | defeat | pura luwaya | abríhchítah | bit kalyamnin | malala pyala | ||
| VENDAR Tapar los ojos con una venda | makanakut | auburagua | bandage | nakra prakaya | awa múk | minikpa sitnin | jun tsi'upapj | |
| VENDAVAL Viento fuerte | k’ek’wa’rik’ar | lere garabali | gale | cuy zooror pulaina | pasa karna ba | ompísh unwékas | wing nuh | lüpjü sejoja |
| VENDER Entregar algo a cambio de dinero | chommar | aluguaha | sell | atkaya | ũchah | bakannin / bakanwi | témel jay ne ’aya | |
| VENENO Sustancia que puede causar la muerte si se bebe | paisini | poison | malten | puisin | omnísĩh | puisin | ma polel mü’üm mpyapatsca / tsjin lats’ucj | |
| VENGANZA Agravio en respuesta a otro | laguyu ladüga / suti aguyuti | vengeance / revenge | pana munaya | artawrakpra apah par | talwarang | tji ’yuna mpes ca nin lamejay | ||
| VENIR Ir de allá para acá | yopa’r | tiabi | come | balaya | nate | kaiwi, kiwi | was / cuwis | |
| VENTA Acción y efecto de vender | chojma’r | agañeihani | sale | atkaika | ũchah | bakannin plisni | tsjan t’emel jaylacj se’a | |
| VENTAJA Provecho, beneficio | imb’utzir | le lubuidubai | advantage | painka | ventajaha kausapaye | win kalna | ’icampa jüstsa nenin' | |
| VENTANA Vano para dar luz y ventilación | funedei | window | windar | kaosapa aye | wing, dwak ingni kanin | tsicj junvilicj | ||
| VENTILAR Entrar aire para sacar el aire viciado | ch’amik’ar | afuhani | ventilate | pasa yabaya | úkka | wing kanin | lüpjü wama jama / mojyojo | |
| VENTISCA Borrasca de viento | hiriri | blizzard | ais payaska | ompísh unweka | wing san wauhwi | mol mo toncja | ||
| VENTURA Felicidad | tza’yer | igundani | happiness | ta pain | felicidadha | yamni sakyang,ki | ücj najas jinwa | |
| VERACIDAD Certeza | inaruni | veracity | raitka paliba | yarñẽhuaĩ | ranmh din | t’ücj jinwa | ||
| VERANEAR Disfrutar el verano en alguna parte | wark’in xamb’ar | agobaha irumugu | spend summer | mani luwaya | kuíhteshka | ma kalbusnin | yawa ni’uca wa | |
| VERANO Estación seca y calurosa | irumugu | summer | mani | kuíhá | kurih dawak was mâ | yawa ni’uca | ||
| VERDAD Lo cierto | erach | inarün | truth | rait | yár | ranmh | t’ücj way | |
| VERDE Color de las hojas | yaxax | inaruni / ligiati | green | siga | sianki / sangni | sáka | wi / sangni | tsu |
| VERDUGO Quien practica la tortura | ajchamse | konkûsa | executioner | uplara rausasaukra | pesh amasta | muih dutni | li’yüya ncu ücj la unan | |
| VERDURA Productos hortenses | kar | tubana wewe eigana | vegetable | dusma bara wahya piaki pi ba | verduraha | birdura | jupj | |
| VEREDICTO Fallo | imb’utzir | lafâraradun kesi | verdict | la kum dan daukan ulbanka ba | lâ laiwarang | jupj nin latjiji | ||
| VERGÜENZA Pena | sub’ar | busiganu | shame | suira | akápã | sim dunin / kalnin / kalahnin | nimayca | |
| VERIFICAR Comprobar | erachirna | leibigu lubug | verify | laki kaikanka | yar ísre | yamni talnin | ’inyuca nucun | |
| VERJA Cerca, valla | makte’ | fadaguaü | grating | klar nani kutbanka | perchkas | kutlana | cá sejawca junvilicj | |
| VERSÁTIL Que cambia fácilmente de opinión | gaganouti | versatile | isi sins taki ba aibrinka | ñehua uwari tamankiwa | pani kat awas | ma lenway | ||
| VERSÍCULO Verso | luwainamu aburuhani | versicle | baibil ulbanka piska sirpi kum | versiculoha | birsu pisni uk | mpapay popel mo’o tjapjacj | ||
| VERSO Línea de un poema | ayawaduni uwarati | verse | triwa turka kum | versoha | birsu lain bu ulna | po ’ücj popel mo’o tjapjacj | ||
| VÉRTEBRA Cada uno de los huesos de la columna vertebral | b’aksi’pat | lebuanagani | vertebra | nina tusa ul | suk pãña | dangni wakaln | qjueje mp’üy po’o lején | |
| VERTER Hacer correr un líquido | lokja’ | esehani / lachúwanhan duna | pour | diara laya kum autra laikiba pliska wina | ãhwar | yamwak was kirinin | tsjan playaca ma mü’üm | |
| VERTICAL Que sigue el hilo la plomada | tojb’ir | laini laramati | vertical | pura wina aimuntara wapni kumi | verticalha | kasakni | toncja | |
| VÉRTICE Unión de dos líneas en ángulo, esquina | nat’ojb’ir | ligiri biama laini | vertex | ta kumra prawaba mahta nani | sutni | amulú sepala | ||
| VÉRTIGO Mareo | lagiribudu aunü | giddiness | plis kumra srinka briba | warwíchĩ | nining iwitwi / ni | ma jastyocj quinam | ||
| VESPERTINO Relativo a la tarde | chuyujk’in | rabaweyuna | vespertine / evening | teli | tutni saitra | âní | masan sait | t’awaná |
| VESTIDO Lo que sirve para vestir | pik | tadauragun hiñáru | dress | loronina | mairin praka | awíshka | asna kanin yamni | t’üncjül |
| VESTIR Colocarse un vestido, cubrir | pikes | dauguagu | dress | kuala dimaya | awíshku | parak kanin | nin quipapj | |
| VETERANO Antiguo y experimentado en una profesión | onyan pak’ab’ | weyali | veteran | diara kumra almuk takanba | veteranoha | di lan ki | comuypan | |
| VETERINARIA Ciencia que trata las enfermedades de los animales | surusia haun animalu | veterinary | daiwan saika atkiba | pech wakua achana chana | tinglas kulni kan | castlya jasts’ucj nt’a | ||
| VÍA Camino | b’i’r | uma | lane | quin | yabal aisaitka kum o ailal ba | táh | ta | jümücj plavin vyavin |
| VIABLE Posible | ma’tran | gemeiti | viable | yaba wapaika ba | kaarapárwa | sip karang,ki | ’ücj polel pü’ü | |
| VIAJAR Ir de viaje | xanb’ar | fawayasuabu irah | travel | plisra takwaya | techna | kiwi pa uk | nasa jum | |
| VIÁTICO Prevención monetaria para quien hace un viaje | lebegi baigin luma pasei | travel allowance | plisra takaya lalahka ba | platoh tah teshka | basni tatuna kalawa | |||
| VÍBORA Serpiente | chan | hewe | snake | piuta | ebis | bil / | lats jinwa | |
| VIBRAR Moverse rápidamente un cuerpo | aseiha | vibrate | sararwaya | chok chok | nik nin | siwüts | ||
| VICEPRESIDENTE Persona que sustituye al presidente | cha’wajjorir | laigieti abuti | vicepresident | pre sident sekanka | ãsãtah asuk achahta | gabamint sikanni | jepj püne locopya | |
| VICEVERSA En doble sentido | sutunoj | ñundu giribuya | vice versa | waya balaya | náa téka | wat nawatwi akiwi | junta ’ama | |
| VICIO Hábito de obrar mal | mab’anb’anir | isibañani | bad habit | diar kum kihkiba | vicioha | bisiu | jo’osin mü’ü | |
| VÍCTIMA Persona que sufre un perjuicio | tzajtakir | fugiabugu | victim | pat brin ba | warkuas arpeshkua | trabil yak sak ki | lapj latjajay ne nin | |
| VICTORIA Triunfo | k’ajna’t | ôbuhauni / agañeiruni | victory | pat pura luwan ba | victoriaha | winkalna | ’ücj najas ntepala | |
| VIDA Fuerza mediante la cual obran los seres vivos | b’ixirar | ibagari | life | rayaka | wák pásk | sangka sak ki | jun ’ina | |
| VIDRIO Cristal | k’es | bidiyu | glass | glas | vidrioha | bahyang | c’a jasjaw | |
| VIEJO De mucha edad | noy ;noya | weyali | old person | dama, kuka | chúara | muih barak | quepj yom comuypan / c’omüy | |
| VIENTO Movimiento de aire | ik’ar | garabali | wind | zooror | pasa | ompish | win wauhwi | lüpjü |
| VIENTRE Cavidad abdominal | agai | abdomen | mairin playa | ishki a | ban / utunsar | quepj jüp’üy mo’o | ||
| VIERNES Día después del jueves | wadaradi | friday | fraidi | vierneska | pan bas mani | ts’acj linqui’a jinwa | ||
| VIGENTE Que está en vigor | imb’utzir | marumugutu | valid | kau sipba | vigenteha | waradi kat | newanin | |
| VIGILAR Velar sobre algo | chujkun | awachija | watch | pura kaikaa | arkoyoch | di maintalnin | mo nucu tsjan liji | |
| VIGORIZAR Dar vigor, dar fuerza | ichiga gurasu | invigorate | karnika wal siara kum daukiba | atanpunhwa | parasni kalanin | ’ücj jos | ||
| VILLA Pueblo pequeño | chuchu’chinam | aüdüraü / | town | güiran | utla yakan kumtangni briba | kaha aye | tawan | jümucj vyavin plavin |
| VILLANO Pícaro | ajmab’anb’an | gürigia wuribati | villain | plis sirpi wina uplika | warkwas | miuh dutni | jümucj la ntá pü’ü | |
| VINAGRE Líquido agrio producto de la fermentación de las frutas | inpajja’ | binigá | vinegar | binigar | asosanewa | binagri | ts’sulusts’u larjüpü jinwa | |
| VÍNCULO Unión, lazo | ugunei | link | pana pana aitanka lakikaikba | askentishker | albu duwi | yon ne quepj lal vyayin jinwa | ||
| VINO Licor de uva | saksakja’ | binu / átuni / wisu | wine | rum satka kum | tokna wahkru yo ka | uba wasakni | ’üsü tüpjü | |
| VIOLACIÓN Acto de tener relación sexual por la fuerza | mab’anb’anir | arügüdaguni | violation / rape | kupia lâka apia daukiba | éh titu unsheruwa | parasni kaupak laihwi payahna | lapj letjejay | |
| VIOLAR Obligar a alguien al coito | arügüdagua | rape | kupia lâka apia ruk muniba | sukuhra uncherua | laihwi payahna | lapj lejay | ||
| VIOLENTAR Usar medios violentos | awüibuguda | violate | praut lâka wal daukiba | akeipra iñas ishpari | sinskas lani yamwi | lyümucj junt’yo na | ||
| VIOLENTO Persona que usa la violencia | fúndeti (m) fúndetu (f) | violent | praut kira | apahkó | muih sinskas | je ne tsu jin justa lasupjutj | ||
| VIOLETA Color morado claro | yaxtunen | aban tûyei fului daseiti guc hu tewegerun | violet | suns | broni | blu | yümücj nin latjiji | |
| VIOLÍN Instrumento de madera y de cuerdas que se toca rozando las cuerdas con un arco de cerdas | koroch | tiraüraü gidara | violin | pus biara tiun kanbaya | violinha | biuling | lanets’ | |
| VIRGEN Que no ha tenido relaciones sexuales | ma’k’urk’wa’r | mámarigiru | virgin | kau mairin takra | pãhtã | siraubin ki | quepj yom lal pü’ü | |
| VIRTUAL Con existencia no real | b’ixirna | huwaiñu | virtual | ulbaika piska kum | yamnini dis | pjuway nin liji | ||
| VIRTUD Disposición para el bien | imb’utzir | gausani | virtue | daukanka upla briba | virtudha | yamnini | ’ücj polel lejay | |
| VIRUS Agente infeccioso | mab’anb’an | lagücha sandi | virus | yula saura | viruská | siknis sunlu | tsjan tsjicj ma polel sinucj | |
| VISIBLE Que se ve | ucheker | lagücha sandi | visible | tatan kaikiba ainakrara | chamar | talwaki | nan mpes la nucj | |
| VISIÓN Efecto de ver | irb’ir | le gawangunbaliwa | vision | yapi o ainakrara kaikan | chã | talwi / talnin | nin nola nsem | |
| VÍSPERA El día anterior a otro | numk’in ani | lubûmagiwa | eve / day before | ipka | visperaha | yaihnitki | ts’acj wala way nep’a | |
| VISTA Lo que se ve desde un punto | irna’r | arihini | sight | yzquin | kaikiba | karah akacha | naikau talwi | nyucj |
| VISTAZO Ojeada | eronb’ir | lariyawase | look / glance | kaikanka | chããkas | talwasak ki / talwi | justji nyucj | |
| VISUAL Relativo a la vista | irna’rir | garihuwadi | visual | wan nakra wal kaikiba | chámár | minikpa / makpa / mak | sinucj jinwa | |
| VITAL Que posee gran energía | kuxtar | gabagari | vital | pain ba | parasni / dadasni | jun yüna jinwa | ||
| VITALICIO Que dura durante toda la vida | ligiaguti | for life | diara kum ra ban kaya swiba | uhweka chichu | bansak karang / kaunh sak karang | püs jasa majama | ||
| VITAMINA Sustancia nutritiva indispensable para la vida | tza’knik’ek’wa’r | liguni aigini | vitamin | tala mapara pain ba | ĩsí | â wasni | tsjan c’a moja jinwa | |
| VITRINA Mueble de cristal para mostrar la mercancía | gafu lautu bidîyu | showcase | glas | vitrinaha | bahyang payak taldi | was c’a tsjan sejawquele popa latjajay | ||
| VIUDO Que ha perdido por fallecimiento a su pareja | chokem winik | hiláli tu | widower | piarka | akawá arónni | tingmak al | quepj woyum tjepe’e / ’anwül | |
| VIVAZ Perspicaz | babagaidun | sharp | intawaya isti pruras | cha uhweka | kamas sak ki | nin jisla nepenowa | ||
| VIVERO Criadero de plantas | ch’i’rb’axyaj | fulasun lun tahüchün nadü | tree nursery / vivarium | sauhmuk aila yaba pawi oliska | viveroha | di minik ûswa pani | mo tocj jasin | |
| VIVIENDA Morada, habitación | otot | ibaganu / muna | dwelling | utla kum | kao chaa | kawa ûn | patja nt’a | |
| VIVIR Tener vida | turer | abagarida | live | iwaya o raya kaya | cha | sangka sak ki | p"’ü | |
| VIVO Que posee vida | b’ixiri | nibágaiti (m) / nibagaitu (m) | alive | raya | chá awa | sangka ki | ||
| VOCABULARIO Conjunto de palabras | ojronerob’ | ligaburi ayanuhani / iyumagu | vocabulary | bila aisa ka wapnikamankanba | vocabularioha | yul minik uduhna | ||
| VOCEAR Hablar a grandes voces | aru | lridaguni | shout | kisbi aisayaba | wahna kapash | parasni yulbaunin | ||
| VOLAR Desplazarse en el aire | tob’sen | ahamahani | fly | palaya | akapesh | wing yak balhnin | ||
| VOLCÁN Cerro con un cráter por donde sale lava | tz’uku’ witzir | bulugán | volcano | pulgan | tasba munhta wina pauta asra baiwi baltakiba | chokuya atewa akashua | asang anwi | |
| VOLTEAR Poner al revés | sutur | agarabaha | turn | mawala lakaya / pauwa karhnika kaikaya dukia kum | warpish | wirlanin,nawatlanin | ||
| VOLUBLE Que cambia fácilmente de parecer | afuaditi | changeable | lukanka mini sintaki ba | baina / isti / sirihni | ||||
| VOLUMEN Espacio ocupado por un cuerpo | úmalali | volume | dira ailal kuna ingni ba / wilinka | volumenha | bultu | |||
| VOLUNTAD Deseo | osrenikb’ir | igundani | will,wish | kupia lâka | tahrarí | putni kaupak yamwi | ||
| VOLUNTARIO Que hace acciones sin que se le pague | ajosrenikb’ir | lau igundani | volunteer | lukanka | tahrariká | kulnin kaupak yamwi | ||
| VOLVER Retornar | sutpa’r | agiriribuda | be back | kli balaya | warkite | nawatnin,nawatwi | ||
| VOMITAR Arrojar el contenido del estómago por la boca | lejtzi | ewrehani | vomit | aikabaya | áta | takang yaknin | ||
| VÓMITO Lo que se vomita | xej | ewereha | vomit | aikaban | á | takangyakwi | ||
| VORACIDAD Comer mucho | wa’kche | tumugua harigua | voracity | ista papira | vorázka | di kasyang | ||
| VORAZ El que come mucho | rófu | voracious | plun isti piba | vorazka | di ukyang | |||
| VOTO Promesa | abuduhani | vow | lulka | votoha | pramis matayang | |||
| VOZ Palabra | maxya’ | úmalaü | voice | man | ñah | tu binni / yul binni | ||
| VUELO Acción de volar | tojb’en | hamaü | flight | palanka | akapesh | balhnin | ||
| VUELTA Movimiento en torno a una cosa | sutrum | gararaguaü | return | lakaya | arwichih | tayalnin û pirin munh | ||
| VULGAR Común, general | tuno’rb’ir | manichiti | vulgar | minipis aisasara | vulgarka | dutni banki | ||
| YA Ahora mismo | turix | guetó / uguñememe / orale | now | nawas | ké | waradi / warminit / warman | t’ücj | |
| YACER Estar echado | uxuni | aribiga / auwe | lie | upla kahwi prawiba | apishki | kalangna sak ki | t’ücj lejay | |
| YARDA Medida inglesa de longitud, se usa para medir telas | badun | yard | yar kum | yaryak | ||||
| YEGUA Hembra del caballo | tu’chij | gabayu | mare | yax | aras mairin | ohlak pacha | aras / tabark yayal | cavyú |
| YEMA Masa amarilla del huevo de ave | k’anar ku’m | tuguñau gâñé | yolk | kalila mahbra lalanhka | apono asewa | sakara suman lalahni | cstlya pejel mo’o toncja | |
| YERNO Respecto de una persona, marido de su hija | nya’r | ibaimu | son in law | taunepa | inma waya | kéka | uksa, waslakbis alni, yalni | navay |
| YESO Tiza | sebi | chalk | ulbaika pihni | yesoha | yisuni | tsjan mpes lapacj pje | ||
| YO Primera persona singular | ne’n | nugia | i | uná | yang | tas | yang | napj |
| YUCA Tubérculo para hacer el casabe | tzijn | yuguru | yucca | yuca | yauhra | yohra | malay, kasabi yamwi | qjuiviel |
| YUGO Instrumento de madera para unir los bueyes | uyarar | amasuhagülei | yoke | yuk | peh wakash asa pishka | turuh yuk anin din | mayola jay la patj | |
| YUNTA Par de bueyes | chatatawakax | biama bagasu áluduhatiña lubá bunaguaü | yoke of oxen | yuk mangki bipka ba | wakash pok kai | turuh almuk parni | mayola mat’e | |
| YUXTAPONER Poner junto a otra cosa | awairaguagüda | juxtapose | diara kum wala wal praki swiyaya | uduhnin | tsjan no’o te ’yonsa | |||
| ZAFARRANCHO Escándalo | mab’anb’anir | chagaguaü | up roar / mess | plun piaika kum | apaĩru | blalahn | ||
| ZAFARSE Desatarse | aluguchagua / adilia | free | swakwi takaya | atavár | subitna | ts’opj ta | ||
| ZAFIRO Piedra preciosa color azul | tun witz | seiri | sapphire | walpa manakira blu kum | sáwrahná | kidara yaksihni | ||
| ZAGA Parte posterior | aigili | rear | diara nina sat ba | asúk ákta | dang ahni / pirin sit | cjü ’ipa’a jinwa | ||
| ZALAMERO Que actúa con cariño afectado | inchoj | kainabaguagüda | flattering | daukas | sulyar | |||
| ZAMBO Mestizo | kaxlan | idiudu / miguasi | half breed | karibi wihki indian wal baikan tuktika kum | kumah | miks | ||
| ZAMPAR Meter | sajb’a | ahabucha uniñein | gobble | diara kum ban kum dinkiba | achaha | dalnin | ||
| ZANAHORIA Hortaliza de raíz anaranjada | ilagülaü aiganaü iñelitu | carrot | intawakia lalahni pi ba | zanahoriaha | sanauria | 'olos jas lú | ||
| ZANCADA Paso largo | esetiraguni / ahudêraguni | stride | wapra yari | umas karak naini lapakwi | ||||
| ZANCADILLA Cruzar la pierna delante de otro para derribarlo | estranpa | trip | sita mangkaya | tahyo akáshrá | kalni baranhmak walsah yak ana | tsjom tsyupjapj naá yaca | ||
| ZANCO Palo largo con sostén para el pie, para andar | tugudi falandigana | stilt | umas | umas, yamna | ||||
| ZANCUDO Insecto que transmite con su picada muchas enfermedades | uch’a | marin | long-legged / mosquito | shaishay | tairi | tairi / sasah | ||
| ZÁNGANO Haragán | ajk’oyir | nagualiti | layabout | nasma yula waihnkika | apãhkó | payasu | lapj vele nemen | |
| ZANJA Excavación larga y angosta | sanjir | lemei duna | ditch | tasba salhkan yari | tisá | sau kurhna | ’ama mo’o tocj | |
| ZANJAR Resolver un asunto | ustan mab’anb’anir | adüga lemei duna | settle | tasba salhkara | barangnin | mo etyoca | ||
| ZAPATERO Persona que hace zapatos | ajxanab’ | afansehati sabadu | shoemaker | sus papaskra mairin | tahko íshta | sus biyang | ntjsam osopj liji | |
| ZAPATILLA Zapato ligero para estar en casa | xanab’u’t | sabaduraü | slipper | sus tanhta, pain sus | tahko ayéas | lukwata | tsjam osopj tsjicj | |
| ZAPATO Calzado | xanab’ | sabadu | shoe | zapatuina | sus | táhkó | sus | tsjam ’osopj |
| ZARANDEAR Mover con ligereza | aguluweda | knock about / shake | diara sinbaika | achawák | isihnin | jay jyasts jinwa | ||
| ZARCO De color azul claro | tzijb’arwitz | harungati | light blue | nakra sangni o blu ba | bohni | kî, sangni | ||
| ZARPAZO Golpe dado con la zarpa | baiti | snatch | but kum plis kum wina takiauyaka | kurhna | ||||
| ZARZAMORA Mora | majk’uy | lirahüñu baibai | blackberry | kiaya ma | tásuh | zarzamura minik | jül | |
| ZINC Metal blanco y maleable para hacer láminas | takin | singi | zinc | pan taya | pan pihni yudutni | |||
| ZÓCALO Rodapié | tiyaduwe muna | socle | diara klar ra prakiba | pan tulwa,wi | ||||
| ZONA Extensión de terreno | turerum | kuata | zone | plis kum | kukasña | sau pisni | ||
| ZOOLOGÍA Ciencias que estudia los animales | b’ijnwa’rak | furendei hawagu animâlu | zoology | daiwan ailal kutbanra briba pliska ba | peshwakua estudiakakiruĩ | ting la kulni duwi | ||
| ZORRO Mamífero de cola larga | b’ay | mabîdu | fox | zorramini | sikiski msirin | wá | wasa sala | |
| ZORRO Persona taimada | ajchantaka | wügüi mabîdu | crafty | sikiski wainka | muih sinkas | |||
| ZOZOBRA Inquietud, congoja | ma’nata | susugati gulásurugu | capsizing / anxiety | trabil sibrinka tara | dingkakiwi | |||
| ZUMBAR Hacer ruido continuo y desagradable | chachakna | hahunhan marin | buzz | binka daukay | ârâh | binni ndutni yamwi / dakawi | ||
| ZUMO Jugo | uyarar | ligele | juice | andris taya kismika ba | aû | wasni | ||
| ZURDO Que usa predominantemente la mano izquierda | k’ab’tz’ej | barünati | hand left | smih | yarwih | wadah, kau yuswyamwi | nancupwempe | |
| ZURRAR Castigar con dureza y golpes | aguluweduni | deck | daiwan taya paskiba | arpísh / ashtapak | anwi dawak dalan bawi kalyamna | mosipj |
Diccionario extraído del Diccionario de las Lenguas de Honduras, coordinado por Víctor Manuel Ramos, Doctor y miembro de la Academia Hondureña de la Lengua. Obra realizada con el apoyo del Centro Cultural de España en Tegucigalpa. Link |

A partir del Diccionario de las Lenguas de Honduras (ver izquierda), hemos preparado esta presentación, agregando un vocabulario Lenca -dialecto del Guajiquiro- preparado por Hernández y Pinart en 1897.
Los isleños, habitantes de las Islas de la Bahía en la costa Atlántica de Honduras, hablan un inglés criollo, adoptado cuando los británicos -durante casi dos siglos, entre el XVII y el XIX- ocuparon las islas.De las demás lenguas podés informarte más ampliamente en los siguientes links:
Fuentes:
http://issuu.com/ccetegucigalpa/docs