>

Lenguas indígenas de Honduras

Lenguas Pueblos Originarios
Portada Pueblos Originarios Secciones Pueblos Originarios Facebook Pueblos Originarios Twitter Pueblos Originarios
Español Chortí Garífuna Isleño Lenca Miskito Pech Tawahka Tolupan
Español Chortí Garífuna Isleño Lenca Miskito Pech Tawahka Tolupan
ABAJO En o hacia lo inferior ejmar ünabu down tepere munhtara abajoha dinityak dan ’ala’a
ABANDERADO Persona que lleva la bandera ajk’ech’e eb’ujk gafanidira standard bearer plakintira muih as bandera dukiwi
ABANDONAR Desamparar, renunciar aktan igira abandon lulki swiyaya akastech dapamnin / rumpamnin ja’asa jum / pü ’ü jüm
ABANICO Instrumento para hacer aire uyujma afuhagüle larauga fan pasayabaika win yamwa din
ABARATAR Bajar el precio ekmen utujri aünabudagüda ebegí / meseruni lower price diera praiska alahbaya sipar ki
ABARCAR Comprender, contener, rodear tzakir aduruchagua / ageredagua cover ailal alkaya awaihlanin / nukalnin / watnin / awaihnin
ABARROTE Artículos comestibles de primera necesidad moro we’sena fagudira / aigini / katabalán groceries adkaya dukia alsut nit din balna
ABASTECER Proveer lo necesario b’ut’u labuinchaguagüdüba supply wandba kat yabaya siramus nit ddin balna punin tyatj
ABASTO Provisión de víveres b’ut’ur büidügüti supplies plun ailal síra úmus punin kasnin din balna pülücj tyatj
ABATIR Derribar, perder las fuerzas o el ánimo k’oyres aguluwaiduwa / áfarahauwa demolish aubi batakaya kalsuhna bangh parasni diski / parasni diki
ABDOMEN Cavidad que contiene el estómago y los intestinos akt’omen urágarigu abdomen makadusa banmak pisni yak ban bikis sak ki / ban saran jos juna
ABECEDARIO El conjunto de las letras del alfabeto lubuña demurei alphabet letra lal nani tu minik balna papatna / tû manik papatna
ABEJA Insecto volador que fabrica cera y miel chab maba bee sira nasma yula asesã amak muinh balas yamwi / dawak sareapni bik / amak sunlu ts’its’is / unucj
ABERTURA Agujero, entrada jab’ab’ajir ladâru / láfudun / líhuren opening kuakanka takreh sahna yakut kawi / sahna juncjol
ABIERTO No cerrado ch’e’r xix darati / madauti / lebeñu liña open bukutban âpríh apahna sak ki lamawas / apahna ki lamawas juncjol
ABIGEO Hurto de ganado makte’ wakaxob’ hiwauhaun bágasu cattle rustler kalat wal saura mix munanka turuh tan / tipismak
ABISMO Profundidad grande intam gulin / fálu depths pakni oh tihu sulihni / tuhni dawak nuhni / sulihni nuhni ts’entuna
ABLANDADOR Sustancia que sirva para ablandar ajk’unna añuludagülei / agubegubedagülei softener swapni daukaika yudutni yamnin din / di yudutnin din
ABLANDAR Poner blando k’unk’unres añuluda / agubegubeda soften swapni daukaya yudutni yamnin / yudutna
ABNEGACIÓN Renuncia voluntaria a los propios intereses xejb’eyajir igira / adiseda luwai abnegation wan raidka upla walara yabaya wamtawas yulni dana / danin
ABOCHORNADO Que tiene bochorno ajtz’ejruma ichiga busíganu abúsigaigüda embarrassed swira daukan simyamna / sim kalna ntjimayca
ABOCHORNAR Causar bochorno tz’ejruma adusîgarigüda / ichiga búsisi blush swira paskaya peshwaka simkalana / sim kalahna
ABOFETEAR Dar de bofetadas worb’irk’ab’ apataraha / abaucha igibu slap mawanra wipaya wisna volap’itj til
ABOGADO Profesional de las leyes ajkorpes ñaraguati / wügüri tuma würi chamutiña lidan lurudu lawyer layar la kulni kana / la muinh
ABOLICIÓN Efecto de abolir agidaruni / agidahani abolition diki tikaya yakpamdana / yakpamnin
ABOLIR Derogar una ley xoyoyojira agidara lúrudu abolish diki sakaya lani kidi dutni ki / la kidi lih watnin
ABOMBAR Dar forma convexa aludagüda / eresiragüda make convexe mistik takanka tuyulna
ABONAR Fertilizar la tierra uyok’mar larândarun muan fertilize tasba karnika yabaya sau sinka uhnin ’e’ajinwa
ABONO Fertilizante yok’ma hilumagüdati fertilizer tasba karnika sau sinka
ABORDAR Acercarse a uno para hablarle t’ab’er ayanuha luma approach aimakaya yaihnit yak kiwi yulbaunin
ABORIGEN Originario del suelo en donde vive binádü mutu aboriginal patitara kiamka ñahchatah sau dawan ne ’apatja
ABORRECER Tener aversión aktanb’ir eyereguduni hate misbara tayak duwi
ABORTAR Dar a luz antes del tiempo esperado k’ates agüriyaguni abort iki sakaya akain dawi kalahna ma polel myana
ABORTIVO Sustancia que provoca el aborto agüriyaguagülei abortive iki sakaika iwi yaknin sinka
ABORTO Acción de abortar k’axem agüriyagua abortion iki sakan dawi bakwarang patki
ABOTONAR Ajustar con botones makjob’nuk abudunagua button butin mangkaya butin birwi danh yamnin
ABRAZAR Ceñir con los brazos mek’run aúbura / asálagada / agúlichahani hug blaki alkaya artabrik salahni karak wakaihnin
ABRELATAS Instrumento para abrir latas pasalat ladaraha dabarasi daruguati can opener pan bukutbaika pan wapahnin din ncjol vela
ABREVIAR Reducir a menos tiempo o espacio xerma añuraudaguagüda / adiñuraguagüda abbreviate turi prahni daukaya parahni yamnin
ABRIGAR Resguardar del viento, la lluvia o el frío ichiga tidaü / adaüraguagüda shelter aibakaya wadatnin / sanni / was / win yulni ’üsüs nin nquipj
ABRIGO Prenda contra el frío b’och’jor darüguaü tubachabacha overcoat aibakaika armoka yakit / sanni parakni sipijit
ABRIL Cuarto mes del año ab’ril gadürü hati april li wainhka katy Yawika yapu waiku
ABRIR Descubrir lo que esta cerrado u oculto pasa adâra open bukutbaya aprih nukalnin / di lamana sak kidi jun cjyol
ABROCHAR Ajustar con broches o botones makjob’nuk adáhiragua abúdunagua button butin mankaya tuk bruchi / butin karak danh yamnin pot’elón
ABROGAR Abolir, revocar agidara / agumuchaguagüda abrogate / abolish briras ba danin / yamnin awaski
ABRUMADO Agobiado, molesto k’o’yer magurasugua be overwhelmed pain munanka limind luwanka wark dutayang / yasuhnaki / sipawasyang
ABRUMAR Agobiar, causar molestia k’o’yer magurasuni / gitaranigi overwhelm diara wirha munaya anna / kalsuhna / dutni kulawi
ABSCESO Tumor por acumulación de pus chur luti / gahüguati / giburi abscess rugu mabiara takiba kamuka suru / pulni duwi
ABSOLUTO Independiente, sin restricción ja’xtaka lunguali absolute aiska pali nitki / pri lani ambuk dfis
ABSORBER Embeber, empapar pach’ataja’ achûra absorb utki sakaya suihnin / suih / lubuyihna
ABSTENERSE Privarse de algo ma’chi inche arügüdagua ûnguaü abstain alki takaskaya ap atnin / malnin / di as
ABSTRACTO No concreto maja’x pijch’ya’r lunguaña abstract kaikras ba ramh awas / rait din awas
ABSURDO Contrario a la razón k’ijna’r papichôti absurd sinska lâka apu ba ramh awas / raitwaski
ABUCHEAR Rechazar con rechiflas aüha boo bin dauki upla o diara kum lawaska kikaia anw kalyamna ’avutsjy
ABUELA Progenitora del padre o de la madre noya / noy áruguti grandmother / grandfather tashu kuka (f) dama (m) Sua (f) / wãwã (m) titih / kukungh ncocoy (m) nümümuy (f)
ABULTAR Agrandar, aumentar ahabuchagugüda enlarge kau tara daukaia / drabaia mahlaunin pülücj mot’elon
ABUNDANCIA Gran cantidad b’orwi’r gibeguaü / aundarati abundance ailal pliska mahni / dunin ki
ABUNDAR Tener en abundancia b’oron agibedaguni abound ailal unhuekachua mahni / duwarangki
ABURRIDO Fastidiado por no tener que hacer k’oyresb’ir mesebehabuti bored tayat takan tayat / wantawas / yamninawas yulni
ABUSAR Usar mal warkun itaraniagiduni abuse saura munan warkwa kíwa dutni yusyamnin jupj jin jola
ACÁ Aquí, en este lugar tara yahaunbé / yâbé here nabá nara ñaha akat / adi paniyak
ACABAR Dar fin, terminar k’a’pes agumucha / asura finish danhtakan yaka danh yamnin
ACAECER Suceder numerir asusereda occur diara takiba di as kalahna / kalahawarang
ACALAMBRARSE Estar con calambres akaranpuda have a cramp sulawakia alki ba kunitueka ya puruswak sakyang cüipe
ACALENTURARSE Padecer de calentura purerb’ir abiriwaha have fever rih daukuya artechkintok yamah duwi / laihna
ACALORAR Padecer de calor tikwarna arügüda hiti make warm zigua paziuna lapta takaia patoktich buswak daihni yawi
ACAMPAR Detenerse, hacer alto turu na’ta kianpotu camp takaskaya unta munhta kumra nahak watnin / pawat danin ma mo jive
ACANALADO Que tiene canales gayadureti grooved diara bilabila ba kanal nin yamna duwi
ACAPARAR Adquirir y retener de un producto todo tajwintza auyeda lau hoard saki briyaya sukuhche yakwi dunin / wat din jastüpues te’é
ACARAMELAR Convertir en caramelo, comportarse muy dulce ich’ires siudugua / abímedaguagüda cover with caramel sugar piakan aimakaya damnin / yamwi dam atnin ’üsü caramelo mo tupju
ACARICIAR Hacer caricias chojran amúlidahaní cherish sapaya arõhchãh salapnin po le’otj
ÁCARO Arácnido muy pequeño haruyei haráhüñü guwenwen mite daiwan watla sirpi babil bikisni
ACATARRARSE Padecer de catarro sijmres yedúnun cash cold siaka alkanka auhchokua uhdana duwi cacam t’enc’a
ACCIDENTAR Producir un accidente kejkem damíchî have an accident pat dimaya kekari aínwá pat duna / trabil kana ts’entun
ACCIDENTE Circunstancia no prevista ukejkem lamiselu accident pat dimanka pat yak kana na’a tjeyaca
ACCIONAR Actuar, gesticular pijch’ya’rna adügüni / ahingiruni gesticulate tukbi takuaya yamwarangki
ACECHAR Aguardar con cautela ch’ub’an duwarini / gaunigi observe kanbaya talna apaknin
ACEITAR Untar de aceite xanja’poyir agüledagüda / agürisira add oil lup yukaya da sala ikirhnin
ACEITE Grasa líquida para cocinar o lubricar xanja’poy garaba oil lup atû di sala lahnin din / ikirhnin bik pan jin / casa’a ts’ücjün
ACEITUNA Fruto del olivo aseytuna tin wewe olive olivo dus ma pẽh atuh situna minik julupj jin
ACENTO Mayor intensidad que se da a una sílaba chojchojron pegi accent turi lal bukaya mark ka likna jay toncja
ACENTUAR Poner acento tz’ijb’an / chojchojron epegihani accent turi lal bukaya mark munaya liknin
ACEPTAR Recibir voluntariamente k’a’rb’ir ánhara accept ao takaya ekatua bahang nin jin nola
ACEQUIA Zanja para conducir agua ch’enja’ febû / mabaiguaü irrigation ditch pakni li plapaika kuk árpra tísahkapár sau kurhna ’ama tocj jul mim
ACERA Parte lateral de la calle destinada a los peatones tutib’i’r hemeri gürigia uburugu sidewalk yabal unra wapaika ta kungni
ACERCA Sobre la cosa de que se trata tama e luagu about dukiara yaihnityak
ACERCAR Poner a menor distancia yataka yarafa / madise bring near lamara waya yaihnitparuh
ACERO Aleación de hierro y carbono aseru gürabu steel ayanstil wayar busna
ACERTAR Dar en el blanco. Conseguir el fin deseado tzuyir ahitira be correct / to hit on pliska kat yabaya ba kidi palniyak
ACHACOSO Que padece achaques chekran gakanpleiniti be ail aitani kulki briras archouwa sangka dawi
ACHAQUE Molestia o enfermedad mwakres anútai kanplaini ailment sikniskira archoukuwa siknis kira nin vyaná
ACHICHARRAR Freír, tostar o asar demasiado ch’ixres afuridura sagasagua overcook uba kiskan kakar lukitnin
ÁCIDO Agrio insut’ garühüti / süsühali sour / bitter pasa swahni sane sapahni / sapuh
ACLAMAR Dar voces la multitud en aplauso de alguien k’ab’ajsen ôbuharuni acclaim makabanka arika ting wqiswi
ACLARAR Hacer algo menos oscuro janch’akna afúanguagüda / afúranguagüda clarify klintakaya oh kler munaya klir yaknin t’ücj velé
ACLIMATAR Acostumbrarse a un clima no usual k’ajyesb’ir échuda / ésebeda acclimatize taim wal lantanka kuk asña chaenpitíshkwa lan kalnin ma tsojo sa
ACNÉ Enfermedad cutánea por obstrucción de los poros biyugu acne wan taya klin saika cha umala
ACOBARDAR Infundir temor ub’a’kres hanufudeguani / dürüguaü be coward sibabira takaya inchana yamanduwi
ACOGER Admitir en casa, amparar ch’amya’r ebelagüdüni shelter briyaya sukuhacha yakwi dunin
ACOMETER Atacar con energía adüga erei charge lawi dimi alkaya parasni yamwi
ACOMODADO De buena posición, bien situado mochor buidu tidâni comfortable diera pitka daukan yamni sansni duna
ACOMODAR Ordenar, componer mochores apaküha accomodate diera pitka daukaya ehka yamni ki
ACOMPAÑAR Dar compañía yet’okir gapanani / tuma / luma accompany yula kahbaya arwak minik danin
ACONDICIONAR Dar determinada condición ustanya’r atauhani condition diera kum pain daukanba yaksihnin
ACONGOJAR Afligir tzajtakir ahüchüni / adüraguagüdüni upset sari takaya oh kupia lukiba lililya yakisdi ’ona nyuca
ACONSEJAR Dar consejo ariñawaguni / ererehani give advice smalkaya la yabaya arcõs smalknin ’üsüs vola vele / salepan
ACORDAR Resolver algo k’ajpes aban saminaün agree lukanka kum aikuk sakaya ahtak isning tarhnin nin nola
ACOSADOR Quien persigue sin tregua ajtz’ojiro heregu / heretabura harasser nina blablikra aracha uwi risdika
ACOSAR Perseguir sin tregua tz’ojiro awachiruti harass ninabliki apich uinin risdika
ACOSTAR Tenderse en una cama ch’a’rin arauaunra go to bed piamaina prawaya krikri yak kalangnin pü’üs
ACOSTUMBRADO Habituado k’ajyesb’ir hechuhali be accustomed baku ainatka lan kalna
ACOSTUMBRAR Adquirir una costumbre k’ajyesna hechuguduwali accustom ainatka paskaya lan kalahwi
ACREDITAR Dar crédito o reputación ajk’un ragabumutu bisimisin luagu damuri accredit aimayunanka yamnini yakwi
ACREEDOR A quien se le debe una obligación ajk’un ub’a yûti lun / adueihati creditor tras yayabra ramhni
ACRIBILLAR Abrir muchos agujeros jujrib’ir adûrawagun wuisiyu balu luagun gürigia / áfuduha riddle unta ailal klauhban artunha alh wi uduhna potincja
ACTA Relación escrita de lo tratado en una sesión akta jun dugumedu luaguatauhati lidan aban danuriguüa record lukanka saki ulbi swiba akta ulna
ACTITUD Disposición de ánimo me’yniwa hemeni / benefaü attitude diera kum daukaya wilinka ampat atnn
ACTIVAR Hacer funcionar tojb’an adâgüda / aransegüda activate sinska yari takaya yamwak wark kalahnin
ACTIVIDAD Acción de una persona o entidad nojk’ina’rir barasegu / dasi activity wark nani kaluduhna warkni
ACTIVISTA Persona que participa en una actividad política o social ajme’yni mutu gemeniti gingiti luagu lawanserun aüdü activist politik warka tabaiki ba aktibista
ACTIVO Que actúa tikruma le adügübai active upla ridi baman ba pĩhôwa yamwi
ACTO Hecho realizado adügüwali act daukanka di yamna din
ACTUAL De ahora rayir oralé / guwetó current nawas waradi
ACTUAR Poner en acción chempa adügai act diara daukaya yamwasakatnin
ACUÁTICO Que vive en el agua b’rixja’ dunauguna aquatic li daiura asochita wasp din ’üsü mo’opü’ü
ACUCHILLAR Dar cuchilladas chekres imiragua stab kisura wal klakaya kasurusta porka kuhbil tuswi coló tsyacj
ACUDIR Ir a un sitio axin ñündün ñaihin go / come nitka pliskara waya pa as yak kiunin
ACUERDO Resolución de un problema k’a’r lerederun kesi agreement lukanka kumi bahang kalahna jele palas
ACUMULAR Juntar, amontonar morojseyaj aundaragua acumulate ailal paski briyaya unwahatuk uduhnin
ACURRUCARSE Encoger el cuerpo mochwanb’ir éfedegua asáraguagüda huddle up / to shrink slukwi iwi krukma takaya tawriha achah yadat lahnin pla pi tjis
ACUSADO Persona a quien se acusa uchompati le gadurunbai accused saura munan uplika arñapichka dahra yakna
ACUSADOR Persona que acusa ajchompati le ichugubai dúru accuser saura mamunra arñapichta muih dahra yakna
ACUSAR Imputar delito chompatir konkurusá accuse saura munaya dahra yakwi po velé
ADAGIO Sentencia moral breve k’ayen cho / rapotu adage tiun tawa kangbaya dutni kalahna po quina
ADAPTAR Acomodar kanwen esebeda adapt plis wal lan takaya lan kalna
ADELANTAR Ponerse delante numb’es ubaragiñeti get ahead / to put forward taura tawaya ates ak tanit yak bayakna
ADELANTE Más allá, en lo venidero tu’b’ir amuñegü forward thoro taura wab atesña kiwa tanit yak
ADELGAZAR Poner delgado b’akranir adúraiduni become thin biawaya wabistich araknin qjuele pyala
ADEMÁN Gesto que denota un sentimiento unijkesk’ab’ marialon expression / look daukanka kum wilinka yabiba yamnini
ADEMÁS También ub’an lumagiñe besides pura luki kamanah bik
ADENTRO En lo interior maku; makwi’r luragarigu inside bilara asaya payak mo’ensó
ADHERIR Pegar, unir nut’ur abadilera / afadara adhere diara kum diara walara prakaiaba askenka birnin
ADHESIÓN Apoyo, consentimiento takresnarir ideragua adhesion hel munaya sinskan aiskawal putni lâka
ADICIÓN Operación de sumar aundahani addition numba nani pura pura sunayaba minit birnin
ADIESTRADO Que ha obtenido una destreza setiwali / aranseruwali trained krikan uplika ku lan yamna
ADIESTRAR Hacer diestro asetirei / aranserei train krikaya lan yamwadai
ADIÓS Saludo de despedida chekento ayô good bye aisabe achame parasta nasum
ADIVINAR Descubrir lo que no se sabe por conjeturas k’inir adibinahani guess luki sakaya yul dauh
ADIVINO Persona que adivina ajk’in adibinahati fortune-teller luki sasakra muih adibana yamwi
ADJETIVO Palabra que designa una cualidad at’jetib’u igaburi adjective diera kumra praki kaikanka naksinhki
ADMINISTRACIÓN Oficina del administrador ch’arib’tumines atauhagülei administration diera pain daukanka maintalyang
ADMINISTRADOR Que administra ajch’arib’tumines atauhati administrator diera main kakaira di maintalyang
ADMIRABLE Digno de admiración irb’irna chubaluguti / inebewati admirable aihka pain ba yamni tatalwi
ADMIRAR Ver con placer irb’ires inebeda admire auya pah kaikaya yamni talnin
ADMISIÓN Sitio de entrada ucher ebelagülei admission dimaya natka kanin pani
ADOBE Ladrillo de barro secado al sol para construir casas tzihk dafa muan / abürügülei adobe tasba wal paskanka adobeha sau busna ’ama popa / ’ama ts’aw
ADOBO Salsa dumari / grebí dressing plun auhni saika salsa ni
ADOLECER Tener alguna enfermedad k’uxoner áfaga be ill latwan wawaya apãhnachua / archaneiwá siknis duwi tejevyaja
ADOLESCENCIA Edad que sigue a la infancia b’yo’nsrenob’ nibuteigiña adolescence wahma sirpi teim walabiski
ADOLESCENTE Joven que está en la adolescencia ajb’yo’nsrenob’ nibureingili teenager / adolescent mishu wahma sirpi apara wahma paruh
ADONDE Donde tya’ halia where cabá anira piãhã angkat
ADOPTAR Recibir como hijo legal al que no lo es uk’anpik anurihani adopt tukta lawalninamra daukaya artonna birnin ki
ADOPTIVO Que ha sido adoptado uk’anpikna anurihauti adoptive ninara daukan walan bis duwi
ADORAR Honrar, amar k’ajpwa’r insiñeni adore mayunaya watni ki
ADORMECER Dar o causar sueño waynes áriha / arúmaguaraü / irufada send to sleep yapaya kalsamana tjejya / tyusa
ADORNAR Poner adornos chirirnarir ewendedagüda deccorate sakakaya yaksihni ’üsüs justa
ADORNO Lo que sirve para embellecer chirirna uewendeni decoration sakahkan yaksihwa
ADQUIRIR Empezar a poseer tajwina adaira acquire saki briyaya atah tuka sukuh di dunin na’apj
ADUEÑARSE Apoderarse de algo winkirye’n auyeda lau take possession dawanka takaya aiwatich danwankalnin,na na’ayapj
ADULACIÓN Mostrar servilismo para ganar la voluntad de uno aduruhauwa adulation karna munanka kulnin yamni
ADULADOR Que adula aduruha adulator karna mamunra alaskira
ADULTERAR Desnaturalizar, falsificar mab’anb’anir eyeredaguni adulterate mairin wala aisaya tunun dutn
ADULTERIO Ayuntamiento carnal fuera del matrimonio po’xb’ir gabualitei / giraitei adultery marit lâka krakrikra marit lani bahna
ADULTO Persona que supera la adolescencia winikix gürigia derébuguhali adult almuk ãkâ muih barak cat müy
ADVENEDIZO Persona que pretende figurar apantahati upstart trinzar kakalra kum muih nuhni as
ADVERSARIO Oponente ajk’ijna’r mama bumageti / mama baubageti adversary wailhka wainhla / nila
ADVERTIR Llamar la atención sobre algo pejna’r gabaraunwani warn laiguin kaina manis maisapakaya amangtala
AERONÁUTICA Ciencia de la navegación aérea nuksosolchich yafayahadi aeronautics teim kakaira ba nautikani
AFAMAR Elogiar tatz’a apantaha luagu make famous mayunra yabaya afamarka al kaldakawi ’üsüs justa
AFÁN Trabajo excesivo sya’npatna’r febigi hard work / effort wary taki lalukra katunpe ichkua uba wark ’üsüs ts’i liji
AFECCIÓN Padecimiento mab’anb’anres kanpleini affection uba wandkira ba archanewa dalani matalayang
AFECTADO Falto de naturalidad ajmab’anb’an küringüda affected saura munan ba dutni lani
AFECTAR Fingir afara parafu affect saura munaya sari kalna
AFECTO Cariño inseñehabú affectionate fren kum ahraen talayangdalan
AFEITAR Quitar la barba con cuchilla susjor ásaraguni shave unmaya irbaya kiusbers karhnin ts’ücji t’ijü
AFIEBRADO Que tiene fiebre puremar abiriwati have fever rih karna dauki ba techkinkiwa yamah laihwi / waki
AFILADO Que tiene filo taxen hamanatu / yarawatu sharp mala daukan akioha vaina duwi
AFILAR Poner filo a un cuchillo tax ayarahani sharpen mala daukaya akioh baini yamnin cyol / quelol
AFILIAR Inscribir en una organización morwi’rna adagaragüda lidn lurudu affiliate tilara dimaya kal uduhna yak kanin
AFÍN Parecido inxojt lenege / tafurugu related / similar las kat achen talia,ki
AFINACIÓN Acción de perfeccionar lajb’irna gen liña / suñaini refining sit munanka yamni yamnin ki
AFINAR Perfeccionar lajb’ir suñari tune sit munaya yamni yamnin
AFIRMACIÓN Acción de afirmar erachb’ir ariñega hanha lun katei affirmation raitka yabanka bahang
AFIRMAR Dar firmeza, corroborar erach afiñarei affirm raitka yabaya nina sain munaya lawi talnin
AFLICCIÓN Tristeza tzejranir iruni affliction kupia sarka amenchpar sari kira
AFLIGIR Apesarar tzajtaka durúmadai / libe saminaü afflict sari takaya ahramench saridunin,wi ’ona nyucj
AFLOJAR Disminuir la presión adugudugudag loosen slakbaya aryok uyungnin
AFLUENTE Que afluye liyumau fluent li aubra was kalahwi
AFÓNICO Falto de voz matukumaxya’ harân tagüle / harán tumalali hoarse karma prawan añah apástu dinit sumni
AFORTUNADO Que tiene suerte ajimb’utzir gabunuruti fortunate suerte ull suirti kira ki
AFRENTA Vergüenza sub’ar gagibuguaü affront mayunra luwa pechua munh simdis
AFRENTAR Avergonzar sub’ajres anüga busiganu affront mayunras pechuaki muhnina kat
AFRICANO Natural de África kaxlan wagüchauguna african afrika wina aprika kaupak
AFUERA Fuera del sitio en que se está patir barugudi outside latara arahná ahniyak
AGACHAR Bajar una parte del cuerpo b’utb’a elemucha bend / to bow slukwi iwaya yuuh yadatnin pla pitja
AGARRADERA Asa nacharna larügüdagüle handle alkaika akasukuha laihn kira
AGARRAR Asir fuertemente chuku arügüda grab alkaya tapura sukuuh laihnin,na tjü’ilis
AGARROTAR Apretar fuertemente jitik’ek’o amuruduni tie up / to adjust dus ni prukaya sukuh arron parasni laihwi
AGAZAPAR Esconder muktar aramuduni crouch bawi yukwaya ûh yakmaldanin pla tipi’tja
ÁGIL Ligero ajwakche sumaditi / fureseti agile wina isti ba unwã isti
AGITACIÓN Movimiento prolongado anijk’ina hitau / hitauhali haraugali lun agitation singbi slilkaya achawãk isihwaki
AGITADOR Persona que provoca conflicto ajtzojiro inchahat / afuraguti agitator sasingbra isihyang
AGITAR Mover t’iprume’n arügüda hiti shake / to agitate singbaya isihnin pju ’i’awa
AGOBIAR Doblar o encorvar ni’kcham abuchagüda uragu weigh down kupia turban munaya unweh kawini,nin
AGONÍA Estado previo a la muerte warok’o’y ahawahani agony pruwaya spab alkan akapehi pishkua dawrahki nasa pe’é
AGONIZAR Lucha entre la vida y la muerte warok’o’yr ahawahani/ ayúmahani be dying pruwaya swapanba õnipichkua dawarahki / dawasak ki
AGOTAR Consumir del todo ma’k’ek’wa’r hawátarani exhaust / to wear out danh takuya ba yaktichkitonch danh kalahna nintulupj
AGRACIADO Que tiene gracia ajchojran magadireti good looking tingki yabaya tingki lani
AGRADABLE Que agrada ajimb’utzir buidutu / gagasûntu nice / pleasant brinka pain ba tahra yamni kaldakayang,wi
AGRADAR Complacer kunersyaj ichiga igundani please aibrinka ba yâmki
AGRADECER Dar gracias ch’ajb’e’yxb’ir atengiruní thank tingkika yabaya kaparkua tingki mayultayng
AGRADECIDO Que agradece ajch’ajb’e’yx gatengirati grateful tingkika lukiba kapar en tingki palni
AGRANDAR Aumentar de tamaño algo nojta’res awaridagüda enlarge tara daukaya ãkatich nuhni yamwi,na
AGRARIO Relativo al campo arâbugeti agrarian unta warkka sturka sau / pan pas
AGRAVAR Hacer más grave mwakres lâraun wuribani aggravate kau sauhkaya uba dutni kalna,wi
AGRAVIAR Afrentar sub’ajresna agibubagua affront lahtuban willaya blalahwi
AGREDIR Acometer mab’anb’anir afundehani attack dimi prukaya apah dalani kalyamwi,na
AGRIAR Poner agria alguna cosa inch’ajna achuhagüda / asürügüdüni turn sour swahwaya saneka sapahni
AGRICULTOR Que cultiva la tierra ajpatna’r abunaguti fagudira arabu farmer tasba warka tatakra kukña katich sau dahyang ’ücj lije
AGRICULTURA Cultivo de la tierra patna’rir labunawagun muan agriculture tasba warka takanka kukña katich dahwi yakwi,na ’ücj siná
AGRIO Ácido inpaj sürürüti / gaühüti sour paza, papza suhni kanona sapahni / sapuh
AGRO El campo arabu / ichari agro plun mankaya pliska sau warni
AGRUPAR Reunir morwar aundara group up paskaya unwa uduhnin
AGUA Líquido transparente, insípido e inodoro ja’ duna water guaz li asó was ’üsü
AGUACATE Fruto del aguacatero un wagadi avocado pear zial sikia pêhwa sikia / sarin sitj
AGUACERO Lluvia repentina, abundante, fugaz ja’jar lahuyagun downpour li awan tara asówa waslawi
AGUANTAR Soportar uk’ina’r era awanduni bear with pura luwan tapuhna wantarnin
AGUAR Dar agua a los animales ajk’un eja’ atagüda duna haun animalu water down li dakakaya daiwanra asówich tinglauwas kalanin
AGUARDIENTE Bebida embriagante saksakja’ malasisi / binu / atuni hard liquor shupu dus maka laya asópatewa wasak / urum ’üsü myona
AGUDEZA Perspicacia ju’kb’irna diksisi sharpness kakma ingni dutni yamwa lani
AGUERRIDO Experimentado en la lucha ajtz’ojir gerguâditi / hanaimeti / ganigiti hardened kupia karna kalbaunin nuki
ÁGUILA Ave rapaz t’iw garún eagle yakal pachrah yakal pjiyo
AGUJA Barra metálica puntiaguda para coser kuxaj agusa needle silak tahsiki silip jaw
AGUJERO Abertura redonda che’n huyu / hurenti hole untika atapak ye sulihni tuylni lajul
AHÍ En ese lugar tarix ñein there bahara añah kidi yak / kayak
AHOGADO Muerto por inmersión ajjak’pa añaradaguti drowned liura pruwan asotokí wingni birwak dauna
AHOGAR Matar con impedimento de la respiración jak’pa añândagua drown liura pruwaya kãk wingni birwak dauwi ’üsü tjümü’ü tjepe’é
AHOGO Opresión en el pecho kuchpa chatiwurini breathing difficulties liura pruwan makmak usukuhtua palak pamwak datayang mü’ü pe’e
AHORA En este momento kone’r guetó / reitinau / oralé now nawas ikatape waradi minit ni
AHORCAR Colgar por el cuello atigira hang ailanwaya tawabruk wah dauna,nin
AHORITA En este momento eri’x guetó / oralé / reitinau right now naminit pikataripe waradi palni / minit
AHORRAR Reservar dinero chujb’an awauraguai biseinsun / araida seinsu save apahkaya platoh unkatich lalah apaknin ne’a potja
AHORRO Lo que se ahorra chujb’anb’ir areidaha saving apahki waya platoh unkatishpahrrã apakwi
AHUECAR Hacer cóncava una cosa xuyu agiwaiha / achiga make hollow unta daukaya atapaka kurnin sulihni li pjut’u
AHUMAR Llenar de humo b’utz’a’n agumulada fill with smoke pauta lakaya kismika awãs umus wayau kahnin,nin
AIRE Gas que rodea la tierra ik’ar garábali air pasa ompích sau wingni lüpjü
AISLAR Incomunicar adiñura / adidedagüda isolate nayara yakan sakaya lamanin
AJAR Arrugar churukres ayaudagua / achügüra rumple srikisbi sauhkaya wriha sirinin,na
AJENO Perteneciente a otra persona najtir mama wani someone else’s upla dukia akua éá muih din pa’ts’a’as
AJO Bulbo blanco para cocinar aju’ / yax tzan lai garlic kiarlik ahoha ahu jajás
AJUSTAR Acomodar chuchu’res autaragüda / atauhani adjust pitka daukaya birnin
AJUSTICIAR Matar chansen áfarahani execute cazlana lara batakaya amás inin
ALA Extremidad modificada, en algunos animales, que les sirve para volar ahamahagülei / agairaü wing yala tnawa wĩch lawan sepjsepj
ALABAR Celebrar nojk’inarir eñurahani / efeduhani praise mayunaya aiwan nin
ALACRÁN Arácnido con una uña venenosa sinam agû scorpion guanquiriri kuisry parsĩkĩ wakurus tsjew
ALAMBRAR Cercar con alambre ajtz’ojnok’ adüga farüga wire up wayar aubaya kwemis asĩkĩ pershka wayar murnin
ALAMBRE Hilo de metal para alambrar ta’k’int’i’x lámbara wire wayar kwemis asĩkĩ wayar colal lawücj
ALBAHACA Planta olorosa usada para cocinar alb’ajaka harani china basil kalila saika katru aprohka kumasirpi ’alvacas
ALBAÑIL Obrero de la albañilería ajchempayaj abunaguti müna bricklayer mason semendwatla mamakra kao kahtah simint warkni yamyang wa liji
ALBAÑILERÍA Técnica de construir edificios chempajir tabunawagun muna masonry utla mamakra semend wal albnilni
ALBARDA Aparejo principal de las bestias de carga tzub’uk a hagaubadagun animalu packsaddle arasnina palkaika bip taya ni tabark dangni laknin
ALBOROTO Desorden, gritería bürübun / chagaü / chauchau disturbance unsaban tara minpis lani
ALCAHUETE Persona que encubre un amor ilícito alkawete magúmadihaditi pimp mistik purapraki ba yul kulawas püne tsyo’a
ALCALDE Persona que preside una alcaldía winik ajk’ampar galidi / agalidihati mayor kabildo lalka alkaldeha akaldi ni
ALCALDÍA Territorio de su jurisdicción uyototir e k’ampar gabilidu mayoralty kabildo alkaldia saun
ALCANFOR Sustancia blanca de olor característico gianfia camphor siahka saikawalpaya alkanforka alkampur lemelyu lajay
ALCANZAR Llegar a algo que va delante tajwintza asügürei / adairei / abudei reach bliki alkaya arũh ui laihnin
ALCOHOL Sustancia embriagante y desinfectante alkol alcolu alcohol alkul tokna / isi iskarí / toknah / isí ũska sákah alkul mpes myona
ALCOHOLISMO Adicto al alcohol mok’ab’ekarir gatadi alcoholism rum din sikniska mistokta wask diyang
ALDEA Caserío dependiente de un municipio úbien-agai village güiran tawan sirpi kum kahã pâ bin pülücj patja
ALEGAR Citar razones tzayerb’ir asíginaha allege unsabaya aperah awanerwa alana levelel
ALEGATO Razón que sustenta algo siginaü allegation unsabanka blahna
ALEGRAR Causar alegría tzayjres gundaü cheer up lilia takaya lilia kalni,ki
ALEGRE Que siente felicidad ajk’ajyer gúndarati happy lilia ahrarí lilia ki ’ücj jos
ALEGRÍA Placer, satisfacción tza’yer igundani happiness lilia takanka ahraritish alasni / lilia ’ücj tjo’os
ALEJAR Poner a mayor distancia ki’sparir adiseguagüdüni move away laihura takaya kãrã pish naikau
ALENTADO Que se ha sanado ajimb’utz buidu latuadi recovered wina pain rauna
ALERGIA Reacción patológica ciertas sustancias gaumeruti lun / ahusida arusida / súsuti allergy wan wîna tara ra diara kum taki ba wan srinhka ãkawa ohoh alasni lani
ALERO Parte saliente del tejado pya’r umadaü eaves pana añaki ahtak sutni
ALERTA Vigilante agaunigihati / awachihati alert danhra walikaya ridi atnin,ki
ALFORJAS Talego de dos bolsas sadili saddlebags plun tuilkaika alpurhani ’opopa
ALGO Alguna cosa ayantuka katei something diera kum iñasnamá di as
ALGODÓN Fibra para tejer telas tinam mauru / maú cotton nopán wahmuk bíkî wahmak tü nü’im
ALGUACIL Oficial de policía ajkojk habuti súdara sheriff pulis lalka pulis apisni
ALGUIEN Alguna persona ayanchi somu gürigia someone upla kum asnakén muih as ki
ALGUNO Alguien indeterminado inkojt abadinaguti any diera kum asnamá wais / yah,kidi nepenówa
ALIADO Que ha convenido alianza tzoror umagietí ally wan uplika kalpak
ALIANZA Convencimiento tórorna lumagiñeti alliance aikupia kumi takanka askan tich alansani nin p’iya yola
ALIENTO Respiración musik’ awaraguni breath winka puhbra wingni
ALIMENTAR Dar alimento way’rna aigagüda feed plun piyaya diuknin
ALIMENTO Sustancia que sirve para nutrir we’sena aigini / katabalán food pun sirah wish diukna lo las
ALIVIAR Causar mejoría tzakarna auchadagua ease rawi waya ehtich raunin,nin ’ücj jos
ALLÁ En ese lugar yaja’ yagüta there bukra kutkau
ALLANAR Entrar a la fuerza a casa ajena afusurun ebeluruni munadaun / achachiha break into dara walras alkaya walna
ALLÍ En aquel lugar tarix yagüa there yabá bara kidi yak
ALMA Espíritu teska’ iwani / afurugi / sifili soul rayaka piritni
ALMACÉN Lugar para guardar o vender mercancías turerchujb’an gamasei warehouse diara ailal atki watla almasin ni
ALMÁCIGO Simiente de plantas ut pa’kb’ajte’ ichariguaü nursery diera ma wawan minikrana
ALMENDRA Pepita de algunas semillas alment’ra almendâ almond dus kum pêhwa awasá almindrani ’yo jülüpj jana
ALMÍBAR Azúcar disuelto en agua y espesado a fuego lacháuhuaun murei galuduti syrup sipaya dukia yahamni kuh nyak tubuhna ’üsü tupjü wüja
ALMIDÓN Sustancia blanca procedente de yuca u otras plantas darara starch yauhra taska taksni
ALMOHADA Saco mullido para reposar la cabeza tajsib’ ichügübai pillow trocuzquin tilar wanlal kabaika sãh parka tungkang jay pjal
ALMUERZO Comida del medio día orajk’in aigini amíditi lunch walal pata sira ãhar ã ma tunak kungni culuwpün jasa jalá
ALOJAR Hospedar takresna apusaraha lodge utla tayabaya pesh tawarkra ôhker kanin patja
ALTAR Mesa para celebrar ceremonias religiosas chirirnar áuku / lubiñe sandu lidan leferiyahaun altar pulpit sikinko prias darasani mpapay lal la velés
ALTERAR Cambiar jispa’r asafaragua alter pura luwaya kupia baikaya sinsyamwi,nin
ALTO De altura considerable tab’es arâmuni / gágubuti tall shololo purara pawan kah ãh naini campayna
ALTURA Elevación tab’esna iñu / huwariñu height yari pawanka kah ãhchã makauni
ALUD Gran masa de tierra o lodo que se desprende de una montaña agululuha / guguluti avalanche ais pîska nani il banhta wina munhtara iwi bali ba táyúk sau irhwi asang kaupak mol jin justa
ALUMBRAMIENTO Parto a’ner agurahani / agüriyahani delivery aisubanka ingni daukanka sahnin / wang
ALUMBRAR Poner luces k’ajk’irb’ir egemecha / ebeda light up ingnj daukaya yunin jepé
ALUMBRE Sal astringente k’ajk’ir lalein alum ingni dauks yuki
ALUMINIO Metal ta’k’in dabarasi / gürabu aluminium pan dukia alumiñani
ALZA Elevación de precio uyachi eserudagüda increase praiska sunanka minitki
ALZAR Levantar yachpes iñura / huwariñu rise bukaya ishpak dulaunin
AMABLE Agradable ajkunkun gamadauti kind daukanka pain ba dalan talwi
AMANECER Tiempo en que empieza el día ajwank’in arugaduni dawn cashiguaina ingwaya tawi ba payahlawi
AMANSAR Domar tzajtza’r amasura tame tim daukaya kaiká tim yamnin
AMAR Tener amor chojres insiñehabuni love latua kaikan / kupia aika latuan en achãh watni / wat talnin quelel lejay
AMARGAR Causar amargura unijkesk’ab’ agañudagüda / asafaraguagüda sour sumunaya yuwawi,nin
AMARGO Que amarga inch’aj gifiti bitter paza, papza tahpla akamé tapalni ’ono
AMARILLO Color limón k’ank’an iñeliti yellow shuninga lalahni gul lalahni lu
AMARRAR Atar kachma agüragua tie wilkaya sitnin tsyupapj
AMASAR Hacer masa con la harina k’ot’o ayaudagua fuluaru knead akbaya untor lungnin le’opj
AMBICIÓN Deseo desmedido mab’anb’anir îgâbuwaü ambition brinka uba wat ki
AMBOS Los dos cha’kojt biyamagubai / biangua both wal sut pok askan bupak
AMBULANTE Que va de un lugar a otro ajintyachturer aibugañahadügüti / aibudügüti wandering aipliska apu ban taukiba lapak yang
AMENAZAR Hacer amenazas uk’ayenb’ir asiradiruni threaten saura muniya wiba tusna dana
AMIGA Que tiene amistad et’ok umadaü friend aipana mairin painika jomica
AMISTAD Afecto desinteresado pak’irisna’r gamadaü friendship wan panika wahai lani pulucj pan
AMOR Sentimiento de amar chojeresyaj insiñeni love latua kaikan taturusã watmayang ts’a’as
AMORTAJAR Vestir a un muerto pikir e chamer adaüraguagüda hilâli to shroud pruwan kum praka dinkaya pesh oní aranú dauna asna anin
AMPARAR Proteger chojb’an esefura / agonigira protect tabaikaya ilpyamtayang
AMPLIAR Extender jaya achawaragu / awaridagüda amplify yahpa daukaya ãkaká isrinin
AMPOLLA Lesión de la piel con líquido nejpar liñuraü luti blister utki sakaya lakash ahni ki
AMULETO Objeto al que se atribuye virtud protectora lúyawa uraü amulet paski bapanka markkum tup jast’as
ANCA Nalga de las bestias sakpojra anca lanágan animalu rump daiwan nata ohlak aporâ aras saran jasa’ala jojos
ANCIANO De mucha edad noy waiyai mutu / waiyali old man toolo (m); texta (f) waitna dama chuara muhbarak co’müy
ANEMIA Con poca hemoglobina sakmojla libibien hitaü anemia tala mayara â dis muinh as pja
ANGUSTIA Aflicción tzajtakir magúndani anguish suapanka karek sariki ’ona nyuca
ANIDAR Hacer nido sijki adüga tumasa ñein make a nest aiwatla briyaya uhbin ûni tsintsil lije
ANIMAL Ser viviente arak’ anímâlu animal daiwan peshwakwa tinglau mayolapán
ANÍS Especia anis anisi aniseed intawahya kum sirá aprohka á anis sitj janis / pjos
ANO Orificio por donde se defeca utusuy edei edeugu anus unta tete banluk / tumin pü’ila
ANOCHE La noche de ayer akb’ar wurinauga guñau last night na tihmia kakañah warpukta püsta
ANTES En el tiempo pasado b’ajxan lubáragiñe before morab uena pasten pastimni / kau / yak walá
ANTIGUO Muy viejo onya’n binadü antique patitara amâ á umani / kau / taimni püna
ANTORCHA Luminaria igimeri / watu gemeti torch diera ingni kum antursani
ANUAL Que ocurre cada año Jab’ir irúmuau annual shid etta mani bani takiba kwihas karih bitk ’üy ’üy
ANZUELO Garfio para pescar answelo güwüi hook kiulh awa kaska kuyuhl la tsicjucj
APACENTAR Dar pasto al ganado ajkun e ak adíniliha pasture tui dakakaya bipra tiriski kalanin tsuts lyaja
APAGAR Desconectar tajpes eñégucha turn off daskaya aoh pinin qui’as jasa
APARECER Dejarse ver chekta achülaguni appear takan dawak talwi,nin lay pyalá
APAREJO Montura para cargar las bestias peleru tack aras ninara sunaya dukia munturani
APARENTE Que parece la’r enegei apparent mawan wala ãchen talya
APARIENCIA Aspecto de algo maja’xut’ enegei appearance daukanka talya ki
APARTAR Quitar de un lugar xejrob’ir agidaruni set aside nayara takaya peshkás saityak lanin jastjan
APEDREAR Tirar piedras juru achüragua dübu stone walpa sabaya kakisbar kidara brhnin po jats’í
APETITO Deseo de comer ay’ntz’a’ hapite appetite plun pinpin daukiba ãish uk kingh ma syama
APLANAR Poner plana una superficie uguaraguagü fulasu level langni daukaia pishka ah langni yamnin la jüljül
APLASTAR Comprimir lat’tz’a apuechaguni squash taibi tanhta daukaya akahpish taihlaban nin jay jyats / la ts’ama
APLICAR Poner una cosa sobre otra laparna ichiga / adagaragüda apply takaya yamnin
APODO Sobrenombre ada’wahani nickname nina saura apin artuk ayng sutni jin lo
APOYAR Hacer que algo descanse sobre otra nachar ideragua support tabaikaya wala nani dukiara akatah ilsaknin
APRENDER Adquirir conocimiento kanwa’r afúrendera learn lantakaya ahchiwish lankalnin nin üsa
APRETAR Estrechar con fuerza na’ta ámuruda squeeze taibaya arrom tirisnin c’a lelay
APUNTAR Tomar nota tz’ijb’an îcha luagun write down ulbaya apuntahka ulta dutah jay nyuca
APUNTE Nota tz’ijb’anir abürühauti / bürüti note ulbisuis ultah
APURAR Apresurar wakche arufudaha / afureseha hurry shubugmali isti munaya unwarí bainhnin,na
APURO Aprieto sakta furesei tight spot isti dutni sakyang
AQUEL Aquella persona eyaja’ gürigia ligita / gürigi tuguta that baja atá uk kidi
AQUÍ Acá tara ñahaunbé / yâbé here nabá nara ñahá akat / akah / adiyak
ARADO Instrumento para arar lagarabadun muan lubâ labunawagun plow tasba baikaika sau sahnin tatsecj
ARAÑA Arácnido que teje am guwewen spider cátu usiwihta arârá supai colocj
ARAÑAR Herir con las uñas amna afiyuragua / apinchagua scratch asmala wal samaya bikis kurhnin,na,wi,wa
ÁRBITRO Juez ajxuxb’a lurudueimuna / gumadima referee bal pulan pura wasbiba bal wiuhyang
ÁRBOL Planta perenne te’ nadü tree yli dus pẽh pan nuh yo
ARCO Instrumento para lanzar flechas ch’anti’n gimara bow tian panta kuakuá las / panta jastjülüpj / jalecj / tsjemya
ARDILLA Mamífero arborícola y cola larga chuch bigibû squirrel shurishur bustun trueña buska ’ütsjü’
ARDOR Dolor quemante kirka’r haraharati / süsüti burning kisni ók dahwi dalani,wi
ÁREA Superficie turer ira larularu area bila kum pani
ARENA Partículas pequeñas de piedra ji’ damusagara sand togo auhya kauhmak sus
ARENILLA Arena fina pixji’ sagaun fine sand auhya sitni uú chã kauhmak bukui pe’üy
ÁRIDO Infértil mab’anb’an gayabênti arid tasba lawan kum sau dutni
ARMA Instrumento para defenderse jujrib’ aruma weapon wan ikaya dukia kum awá arakbus
ARMARIO Mueble con puertas y anaqueles b’ajch ebú closet wauhtaya sunaika di ilnin
ARMONÍA Congruencia tzajyer idichani / buidu harmony asla takaya watkira
ARO Pieza en forma de circunferencia xoyoyojte’ aunwerebun bagü ring hoop wan lal mankaika gul pisni tayalni
ARPÓN Punta para pescar ni’chukchay aufuru harpoon dahka senporka suk suk
ARRANCAR Sacar de raíz b’oko alugucha ilagülagulaü pull off daikaya ú á rikni kunh dutnin tjepyoca
ARRANQUE Base de una construcción wi’rotot tugudi muna base aubaika saran
ARREAR Dar prisa a las bestias ajnerir aibaha spur on kangbaya daiwan ohlak kanghnin sin tjejyama
ARRECIFE Escollo en el mar lubana dübu baranahana causeway tasba arrecifeha kabu din
ARRENDAR Alquilar k’ajtin áhayara rent out rins munaya unweh û lawi kawi
ARRODILLAR Ponerse de rodillas kotren ahuduragua kneel lula krikaya akosãtuk limbabahnin tü’icj jin tjüjünsa
ARROYO Pequeño caudal de agua t’u’ welu / chururuti duna stream li takaika asômâka wasbin ’üsü tsjicj
ARROZ Grano comestible aros ri rice rais tibiwa rais / tilus jalós
ARRUGA Pliegue de la piel churuk yaungurati wrinkle sriwanka maĩs utak siri jastjulujupj
ASADOR Instrumento para asar ta’k’in asüagülai roaster diara ankaika yuku iriska busnin wayarni mpes la ’üm
ASCO Náusea b’i’b’a hahünai nausea / upset stomach auya warban aish tiningdulihwi ma syama
ASEAR Limpiar mesun arumadaha / asuñeiha clean klin daukaya suk klin yamnin salá
ASESINAR Matar con alevosía afarahani / áfaraha murder ikaia ahmas ipamnin / ipamna / ipamwarang ’inan
ASFIXIA Ahogo, falta de aire ma’yk’ar ñaraguaü / chatiwurini suffocation winka prakan kãk win diskat dauna tje’ele
ASFIXIAR Ahogar ma’yk’ares añaradaguagüda suffocate winkaprakaya wingni birna
ASILO Lugar para refugiar a quien no tiene hogar haban waiñaña maduheña / larigiñe maunihaña shelter help briaya watla pa uk kiwi,na
ASISTIR Estar presente turen ira ñeinñadibu assist dimaya sak atnin
ASTILLA Fragmento pequeño de madera tixpa hiyû splinter dus piska sirpi aniska pan yayangh jay jam
ATACAR Embestir tz’ojir ladagihan bagasu mutu attack kutbaya baunin
ATAQUE Acción ofensiva militar tz’oyi edérehani attack war aiklabanka asukuhá war kalbauna lapalan
ATAÚD Caja para un cadáver gahun / agari coffin kapin pesh achaha onchkah kapin mola put’üs
ATERRAR Atemorizar rumtujor ánuñecha terrify bikaya patapicháh yabadanghni amamo pe’atja
ATIZAR Remover el fuego ustan e k’ajk’ afuragua watu poke mukaya atuk muknin set ’ol
ATMÓSFERA Aire garabali atmosphere kasbrika onpish mukus wing karak
ATRAPAR Coger al que huye chuku atrapar árügüda / acátaura catch alkaya sukuh laihni tji lis
AUGURIO Vaticinio agobuwali / ariñahauwali lasúsedubalan augury yauhkara diera takaya ba prapi
AULLAR Dar aullidos arwa’r awauha howl yul baku inaya wahas auhnin lipiyú
AURORA Luz que aparece al principio del día ulok’i’b’k’ajk’ idawamari / lubaraun larugan dawn ingwanka raya kum arahkipeh payahlawi
AUTONOMÍA Que funciona solo ererb’ir hagia-haunguaña autonomy klauna lâka iwanka autonomíaha pri lani
AVANZAR Ir hacia delante xanut’ir awanseruni advance kainamra waya unwah nah tanit yak kiunin
AVARICIA Afán de atesorar riquezas tzunil îgâduwaü greediness brinka non tich ish suhl suhl
AVE Vertebrado con plumas y pico mut dunúru bird siros daiwan nawira kuas uhbin butun / ana karak
AVENTAJAR Tomar ventaja kote’rb’ajxan ligia buwai excel pliswapitaukikaya aventahaha winkalwi
AVERGONZAR Causar vergüenza sub’ajresna abúsigaigüda / íchiga busíganu make someone ashamed wan swira takaya peshwah sim / sinskas
AXILA Sobaco ch’e’ úgalagaü armpit klukia laklak baltak
AYER Día anterior a hoy akb’i würinauga / guñarü yesterday teloán nahwala bara naiwa kecha damai t’an
AYUNO Privación de alimentarse ira awe’ ayúnera fast plun wawan ãtawa yuhwauhnin, wi
AZAFRÁN Condimento abaicha / ichigataigun saffron wina ankaika trinka azafraha asaprangni
AZOTAR Dar azotes jatz’b’ir aguluweduni / árada whip wipaya arpish wisnin,wi,wa,rang
AZÚCAR Sustancia blanca dulce chab’ sugara sugar sugar prewá yahamni / sukar / damni
AZUL Color del cielo sin nubes dinguti blue sinca sangni kî sang mukus dis tsu
BABA Saliva tzukti’ lira iyumulugu / arürei spittle yncán bila laya kilía susuihwas tjutj
BACALAO Pez comestible b’akalaw bagálau cod kabu naskaya kum ûchã ãparas bakalau n
BACTERIA Ser microscópico que causa infecciones xeroj lagai igemeri bacterium / germ yula saura chãnah ishta / bacteriaha baktiria ni la vit ’way
BAILARÍN Diestro en el baile ajk’ut gabinahaditi dancer dans papulra pulyang mpivits
BAJAR Llevar hacia abajo ekmen aléiruni get down alahbaya monoka dinit yak dukiunin pla jum
BAJEZA Vileza mab’anb’anir ünabuduwaü meanness alahwanka sim dis ts’i’in
BAJO De poca estatura ekmay ünabuti short tepere mayara boboh parahni pla jum
BALA Proyectil de arma de fuego balu bullet bulit awahwa bulik ca popa la nü
BALANZA Instrumento para pesar b’ijsib’ balâsu scale paun munaika pehá paun yuval
BALAZO Herida de bala jujrichek lagayawahan balu shot bulit baiwan bulik pana
BALDE Vasija atib’ir bugidu / fudu bucket cata bukit baldehá bukit ’üsü motoncja
BALDÍO Terreno abandonado najpesrum fulásu mabiawati wasteland tasba pis diera daukras ba sau danwas dis ’ama elesecj
BALLENA Mamífero marino gigante nojchay udu whale inska kabura kau tara ba ûchâ uya take chatah ballina ni
BALÓN Pelota wororoj bali ball bal wichĩ bal
BALSA Embarcación en forma de plataforma ch’awark’o’ durari raft rap paskan balsahá pala ’ama jul
BÁLSAMO Resina aromática asupâgülei balsam dusa klawan batanka peh atu porprou balsamuni jas la cjolol
BALUARTE Lugar fortificado manúfudeti laúwagu bastion karnika baluarteha kutlana
BAMBÚ Planta de tallos ahuecados b’amb’u banbu bamboo pulranga kauhru suku visyú jinwa
BANANO Fruto, plátano kene’ bímina / fulágun banana mira pori siksa sonkua wakisa patán
BANCO Asiento k’ajn halaü / müna lagai seinsu bench iwaika puruh achâah / platoh unkatishka sini casá’os
BANDA Faja ancha iyanâsei / beliti dabuberti band aiwawana daknika kum yatika kãs banbani jas cjüin
BANDADA Conjunto de aves que vuelan juntas mutob’ irna’r hátulun flock daiwan dakkra kum kuas wris akapechter mahni pülücj
BANDEJA Pieza plana con bordes de poca altura ch’ew tagai fein lubâ tasürahaun tray batea auhbaya panka akka kãs nandihani
BANDERA Insignia de tela b’ujk yaxpwe’n bufanidira flag plakin bamdira asna pisni
BANDIDO Maleante ajmab’anb’an bandisi bandit maliand pesh warki malianti ni,ki malala
BANDO Facción hátulun aban haúyei lau hibe side wailhka bandoha pandia ni tsüla jin wa
BANDOLERO Ladrón hiwauti / guruti luhabu / hungulemu bandit âimplikra / bandis pesh warki tah arnastâ dî malyaang jusapj quelel wine
BANQUETE Comida espléndida nojk’inir adíneuni / hiagin gibetina lidan sumu fedu banquet lillla pata tara katok diukna yamni was nlajam
BAÑAR Asear el cuerpo con agua ates ágawahani bathe aihtabaya ok / okawa waskawi,nin mo’o pü’es / sit’u
BAÑO Lugar para bañarse ater ágawa bathroom aihtabaika watla okka waskanin plisni ’ots’üts
BARAJA Naipe naype bará pack of cards dais baxka naipeha naipi papel latü
BARANDILLA Pretil barandâ balustrade utla barandikira kaowaki perska û sutni ’yo popa
BARATO De poco precio yemtujri meséruti cheap sipar sipar ki pjan p’in jaylacj
BARBA Parte de la cara debajo de la boca tzukti’ idiumaü beard imsug mawan tamaya kîus kan mak bas ts’ücj
BARBARIDAD Crueldad mab’anb’anir ítaranigi barbarity mistik tara îwarkuasâ dutni dutni ki ’onin tse’é
BARBERÍA Lugar en donde se corta pelo xurutzutz asaraguagülei barber shop tawa irbaika pliska sãus taska bas daknin plisni
BARBERO El que corta pelo ajxurutzutz gasaraguáti barber tawa klaklakra sãustasta bas dakyang ts’ücj
BARBILLA Punta de la barba t’et’e’ idiumaü chin una tamalla kĩus anu kung bas sutni ts’ücj tsjicj
BARCO Nave k’o’ ugúnei wapô boat chip butka puru uya take teshka but
BARNIZ Pintura brillante tz’a’prumtzijb’ar banichi varnish barnis laya pitiha bârnis
BARRA Pieza mucho más larga que gruesa gürabu waiti / garánati / migifiti / lachíaha muan bar ayan piska yari kum barraha barrani yo jin campa
BARRANCO Despeñadero ch’en barâgu ravine albanghka kuktayuhi ataini ts’entuna
BARRER Limpiar con la escoba meswa’r abuidahani sweep prun wal pahbaya kâûs bitnin lyapjún
BARRERA Obstáculo ichaküü barrier wan yabalkara pat takiba barreraha tanit dakwa jusqjuin pya
BARRIGA Vientre nak’ urágarigu belly manquera, güeri biara ban ncol
BARRIL Depósito grande de metal o plástico nukater barin barrel tanka barrilha tank,ki tsan püne
BARRO Arcilla tz’ijk muan / baribâbu clay tasba wal paskan dukia kuknaska slaubla / saubla ’ama tsülücj
BASE Fundamento yokb’ir tebu / aügüchaü base playa bapanka baseha saran / kalni rahni jas quini
BASTANTE Mucho me’yra gibeti / saragu lot ailal wés mahni pülücj
BASTARDO Hijo no reconocido por el padre pech agaraühüwaügüti maguchiti bastard luhpa bastar suasukutârâ arahnachii bastar
BASTÓN Vara para apoyarse al andar jarar badûn walking stick wan kaina sabaika dusa kúsh kin tacá
BASURA Desecho sojk hime trash taski katukush lusuhni
BASURERO Sitio o vasija para amontonar la basura turersojk himerugu / ábaruchuti trash can taski auhbaika kaktukush achaha lusuhni plisni / pani
BATA Prenda de vestir larga para estar en casa gaunu / beluba nidaun dressing gown prâk sâtka kum utla ra dimaia dukiara korta bokin anuhâ bakau parakni watas
BATALLA Combate tz’ojyerna dadayaugati / ereguni battle aiklabanka anúk kalbawi / warek üsüs lija
BATIDORA Instrumento para batir pik’itnib’ abádihagülei mixer akbaya misinka untórkâ kawaihnin din motse’acaná
BATUTA Varilla para dirigir una orquesta pulpiti baton tabrabrira batutaha walawana kanghnin panan jitsaa jinwa
BAÚL Cofre kojre baulu trunk dus karban kamgka inñah unkatishka baulni tsan mo patja
BAUTIZO Acción de bautizar ch’uyma’r badisai baptism tahbi daukaya kâmûha lubuihwi ’üsü jay t’u / jayt’iy’u
BEBER Tragar un líquido uch’en ata / atagura drink talguin diyaya tók diwi,nin mü’üs
BEBIDA Líquido que se bebe uch’na’rja’ unirein átuni / furusigu drink diyaya dukia tokna dinn din
BELLEZA Armonía física imb’utz uwirna’r uburiduni beauty painkira prana yamniki
BELLO Muy bonito imb’utz imb’utz buiduti beautiful painkira eñatis uba yamni ki üsüs justa
BELLOTA Fruto de algunos árboles como el pino b’eyota lîn gudi acorn zuuno polgo dus ma taika kum sĩ / wâ minik tsjan la jul
BENDECIDO Que ha recibido bendición chojb’esna abínirúni blessed blisin bangki únñah blisin duwi jay po le’otj
BENEFICIAR Hacer bien ch’ami chojb’es íchiga idemuei benefit help muni ta baikaya ápurupish ilpnidunin,wi jipj etja apj
BENEVOLENCIA Buena voluntad ache imb’utz gudémehaduti benevolence diara frisand yabaya áhrás enish kulnin yamni
BERENJENA Verdura nadü baitu / ñüraütu guchu tewégerun eggplant intawahya kum wẽ mís wa wrâh babil kungni ’iyo julupj jana
BERREAR Chillar a’rwa’r akinchagura bawl bip sirpi inra daukaya bewi / miwi / sarahwi
BERRINCHE Enojo k’ijna’r würibu tantrum inanka sirpi kum akaiwa anwi sarahwi ts’inyá
BESO Tocar con los labios tz’ujtz’in ichuraha kiss mawan klakaya ohnásh umnn,wi,na lyupj jipis
BESTIA Animal cuadrúpedo chij bágasu beast daiwan saura aras oh Iak tinglau kalnikarak ’iyó tji’ama
BIBERÓN Utensilio para lactancia irahü habuden feeding bottle tala paintakaya saika kum mamadira
BIBLIOTECA Local con libros para la lectura uyototirjun liburuagai / garüdiagai library buk nani watla awikawako wauhtayayulwa plisni
BICARBONATO Sal básica b’ikarb’onatu lebini bicarbonate diara sal talia kum bikarbunatuni
BICHO Animal pequeño b’icho heweraü bug ini liwa wan biarara chen babil bikisni
BICICLETA Vehículo de dos ruedas con pedales chuchu’xantar baiki bicycle baisikil bisiklitani
BICOLOR De dos colores cha’tz’ijb’an bian lewegeruniwa bicolor mapla wal awak pok wayani bû mat’e pücüe
BIEN Pertenencia imb’utz buiti / buridu possession pain ên yamni ’ücj
BIENESTAR Comodidad imb’utzir lubuidun aturadi well-being wina pain ba enchá yamni atnin ’ücj najas
BIENVENIDO Recibido con placer imb’utz iyo’parir buiti achülürüni welcome pain balan enté yamni aiwanaman po üsüs tjucuy
BIGOTE Pelos sobre el labio superior tzukti’ idirumaü moustache una tamaya kîũs kungbas ntsücj
BILINGÜE Que habla dos lenguas cha’wojroner ariñagati biama nechanu dumurei bilingual bila wal aisasara ñah pok ñah yul mahni yulyang
BILIS Liquido segregado por el hígado b’ilis igifigiñe bile bila laya plapi sikniska ape bilyas
BILLETE Papel moneda tumin isigalen / sensu bill / note lalah wahya platoh lalah bbasni
BINOCULAR Larga vista chujksani migife tarihin binocular diara laihura kaikaya dukia kampas
BIOSFERA Parte de la tierra en donde hay vida b’yosjera dabiyara biosphere ipka sau daklana
BISABUELO Padre o madre del abuelo o la abuela tiri’ iyunaü great-grandfather kukiki yabtika cherka kukung ki
BLANCO Color de la nieve saksak haruti white shogo pihni kamasa pihni
BLANDO Suave k’un lifinu soft / tender paipay suapni ba meh me yudutni luluy
BLOQUE Trozo dafa block semet piska kum pan dakna
BLUSA Camisa femenina job’nuk chegidi / patua blouse mob coron mairin praka lal cotaiñah yal parak tunun
BOA Serpiente no venenosa nojchan üwüri boa boba waula tuvi wail tjem
BOBINA Carrete para producir electricidad b’ob’ina lurunei magina bobbin misin trit blakaikaba bubinani
BOBO Tonto merex ibidiauga tau silly lal saura i arirtu tuntu
BOCA Abertura por la que se come ej iyumaü mouth im bila sapa tinpas nala
BOCADO Porción de comida que cabe en la boca we’ti’ ñâti / weruguaü mouthful wan bila kum piaya sajas tinpas as
BODA Matrimonio nujb’ya’r mariei wedding marit takiba sua sukuh marit
BODEGA Sitio para guardar mercancías uyototir ech’ujb’an bagadira warehouse diara auhbaika watla katora achaha budigani
BOLA Pelota wororoj bali ball bal wichi bal
BOLETO Billete de teatro, etc. nik’ab’ajun ebelagülei ticket pasis atkram wauhtaika tiatru waunhtaya
BOLÍGRAFO Lápiz de tinta tz’ijb’ abürühagülei / lapisi pen lapiz korska lapis
BOLLO Panecillo woroj fein ñüraütu bun diara krukma kum brit bin
BOLSA Recipiente de tela u otro material chijr sagü bag diara mangkaika achaha krukus
BOMBA Artefacto explosivo worik’ar ponpu / faünfaüntu / dudutu bomb diara aubaika bombaha bumba nuhni pjoltja
BOMBEAR Impulsar el agua con una bomba worikna apopuhani pump diara aubi sakaya auska paa was bumbani
BOMBERO Encargado de combatir los incendios ajworikna eñeguhati gudaü fireman pauta dadaskra tenwa aohta bumbiru piyang
BOMBILLA Foco incandescente i gemeri / leiti bulb lamp ma lait minikpa
BONDAD Calidad de bueno sijpa’r mañawarauni / ubuiduni goodness shia kupia suabni en ish muih yamni
BONITO Agradable a la vista imb’utz buiduti / magadieti nice painlupia eñatis yamni bin minikpa yak üsüs justa
BORRACHERA Embriaguez karer bacharuwati / gawidinuti drunkness bla baman misto kka wasak diyang tjemyona
BORRADOR Utensilio para borrar ajsata agurudagülei eraser diki sasakra onchka usnin din
BORRAR Hacer desaparecer sata agurûda erase diki sakaya onch usyaknin din cjy’ücj
BOSQUE Terreno poblado de árboles tyob’ dabiyarugu wood / forest unta mundta pan pas nuh
BOSTEZO Expiración por el sueño japti’ awaraha yawn siran iwi aisanka oasak kalauhwi,nin selaján
BOTAR Desechar choko agura / achagara trow away lulkaya akasna rumnin le coy
BOTE Vasija pequeña b’ote fuduraü jar / can but sirpi baten batil bintis
BOTELLA Vasija de cuello angosto b’oteya fudu bottle batil baten batil kungnimak moj’üsüpj
BOTIQUÍN Mueble, caja o maleta para guardar medicinas turutzaka lagai árani first aid kit lalah watla isih ko sdika pani
BRACEAR Nadar sacando los brazos nujxirk’ab’ áfuihani / tabudunaguagüle galasun swim klahkla wawaya kramanas salah wauhwi
BRAGUETA Abertura delantera del pantalón tabudunaguwaguagülei galasun fly trauska klawan kalanin sulihni
BRAMAR Dar bramidos b’ojb’a a’ru aunhani roar / to bawl kisbaya wahna sarahnin,wi
BRASA Carbón encendido u’tk’ajk’ eñeguaü ember pauta ma ten wasa kuh pau
BRAVO Valiente ajk’ijna’r madüraguti / manufudeti / ganigiti brave kraskira akaih anwi / yang
BRAZO Miembro superior del cuerpo nojk’ab’ arünaü arm quenin klahkla kra salah ju pjuel
BREA Sustancia que se obtiene por destilación de las maderas uchu’ ete’ ligele watu tar dus maka laya atu yain
BREBAJE Bebida unirein / átuni potion laya tahpla kum tokna dinin din
BREVE Que dura poco wakche fureseti / malüti brief kunghku unwari isti danhkalna
BRILLANTE Que brilla tz’ab’rayir miriti brilliant lipni pali kamas lipni
BRILLO Resplandor tz’ab’ray labirichagun brightness lipni akamas lapwi
BRISA Viento suave yarik’ar lafuhan garabali breeze pasa suabni wawisa onpish uhkiwa wing sanki
BROCA Instrumento de carpintería para abrir agujeros lagiriha wewe bit ayan klauhbaika napa atorchka brukani
BROCAL Boca de un pozo wejch’en liyuma fusu curb kakma mankaika awa sau pan
BROCHE Dos piezas que enganchan entre sí adahihagülei tuaguti daüguaü brooch pint dinkaika tuk ka salaiyang din
BROMA Burla arastir amulahani / adüga bula joke / prank pulan bila wrah burla yamwi
BRONCE Aleación de cobre y estaño b’oronse lubuña gürabu bronze ayan laknika daukaika bronce miks yamna
BRONQUITIS Inflamación de los bronquios b’ronkitis chatiwürini bronchitis siahka siknis kum auh warki uhdana palanyak
BRUJERÍA Maleficio oficiado por una bruja b’ax abiñaragülei witchcraft sukia warka wihna ichta bruhu
BRUJO Que hace brujería ajb’ax gabiñarahati witch pasin taila wihna saikira pünacj pan / clucita
BRÚJULA Aparato para orientarse irseyajut lemeri lisimunu afayahati compass yabal wapni lulkaika misinka lain rumyang
BRUMA Niebla mojme’n hemereti / luburuwaniga / gurumu mist shotangui kabu mukuska awas mukus
BRUTALIDAD Crueldad merexnib’ agürewaiduwa / gasügürüni / afagagüda brutality lal pain apia daukanka iwarkuasa rausauhyang
BRUTO Tonto merex ibidiauga tau silly lal pain apia ahranu tuntu
BUCAL Relativo a la boca b’ukal iyumagiñeti buccal bila asa paken tninpas
BUENO Bondadoso imb’utz gürigia gidehaiti good shia pain yamni ’üsüs
BUFIDO Voz del ganado a’ru ewakax lemêhan bagasu / lamûlan bagasu snort bip inra wakash awahna turuh mahwi
BÚHO Ave nocturna b’wo duguyu owl wauya uku wauya
BUHONERO Vendedor ambulante de baratijas ajchomma yemtujr bogoneru peddler sipar atkaya kamkasiry iñah techkra u cheruh tâ yak bakanyang
BUITRE Ave carroñera wadubi vulture cus usus chú kusma
BUJÍA Bombilla para linternas leiti / egemeri spark plug lamp ma bupiya
BULLA Ruido ub’nar irein racket / noise bin arah bin
BULTO Volumen de una cosa b’ukur habuguati bundle asla paskan kum burti bultuni
BUQUE Embarcación yark’o’ uguneri / waporo vessel but tara puru uya take techta butnuhn
BURBUJA Glóbulo de gas chirja’ lubuligi gasi bubble li ukatka buch buch was lukwi
BURGUESÍA Parte de la sociedad que posee la riqueza ajtuminik daünbu middle-class upla tara uplika lalahkira balna
BURLA Ofensa ejtz’un adüga bula / leherehaun au taunt / trick suira daukaya suk ña burla yamwi
BURLAR Engañar majresyan eyerehani / siñagariguaü trick upla patka dukiara kikaya arkasah burla kalyamwi pits’ün
BUSCAR Hacer diligencia para encontrar sujkun ariyahani look for / to search for plikaya proh walnin le pal
BUSTO Pechos de mujer chu’ turi würi / timimi hiñáru bust mob ipalán mairin lankuka korta atutú yal tân
BUZO Persona que trabaja sumergido ajnujxya’r abuluhati hugawaü diver kabu kakapra aso wak ok kabu waskayng
CABAL Exacto ja’xja’xtaka ligiraguti exact pidka kat chenkiwá papatki
CABALGAR Montar a caballo k’atb’un agáfuleha ride guaglan concauren aras ulaya ã,chahtesh aras kina,wi casa’a jasa
CABALLERÍA Animal que sirve para cabalgar chijob’ bilügün gabayu / ineweyu bagafulehagüle cavalry daiwan dakni kum aras kilnin din
CABALLETE Parte más elevada de un techo que lo divide en dos vertientes indanu ridge bahna kao âsãrâ û tunun casaa
CABALLO Mamífero, sirve para montar y transportar carga chij enéweyu / gabáyu horse cayu aras ohlak aras di ilnin /kilnin cavyú
CABAÑA Caseta rústica yarotot müna abéluhagülei árabu luma béyabu cabin kiamp watla kao kawarkí kiamp nol witjacj
CABECERA Parte inicial de algunas cosas o’rjor lichügünaü headboard lal / wihta asã tãwãkre tunun sait joc casa’a
CABECILLA Jefe, caudillo ichügünaü / ábuti / ichügübari leader uplasaura nani wihtka asãtah tunun jaypujucj jinwa
CABELLO Pelo de la cabeza del humano tzutz lágiu ídiburi hair hazha wan tawa sãũs bas / ni ts’il jinwa
CABEZA Parte superior del cuerpo jor ábulugu / ichúgü head tsoo wan lal tunuk mâ sait yak ’ütü’
CABILDO Sede de la corporación municipal gabilidu town council tasba kum tabriba watla alkaldi plisni
CABLE Haz de hilos de cobre ta’k’in lanbara cable ingni daukiba awa kabli
CABO Extremo de las cosas yok tebu haráwa / lichügü erébei baránaha end pura luwan iñas atah di kalni jam jay ja’asa
CABRO Rumiante doméstico kabru gábara goat guds kabroha kabru
CACA Excremento ta’ gege poop daiwan kanka asá piyá
CACAO Árbol que produce la sustancia para el chocolate kakaw gabu cocoa cau saklit kâkú kakau panan cjaw
CACAREAR Voz de las gallinas ch’e’kna akákaha / akáraha crow kalila aiwananka totoh páchá wãh sakara kakarwi castlya nets’e
CACEROLA Vasija de cocina más ancha que alta ch’ew afuriduhagülei saucepan bred ankaika plitka sirã túhã lahnin din pa nuhni tsjan mo jatja
CACHA Pieza que junto a otra forma el mango de un cuchillo tebu bisiledu / agühaü handle mihtaalkaikadusa kasurusta atah kuhbil kalni tsü ’ema
CACHETE Mejilla idiñei / ubuyubu cheek inseg wan mawan watapak atẽ is munh laban
CACHO Cuerno kajkam tiganchun / abukuhagülei horn kiapka ahã tamni ts’ü’eme
CACIQUE Jefe de una tribu kasike ubuhudu chief indian lalka tara pesh asatah pâ tunun jepja / vola velé
CADA Elemento a elemento de los integrantes de un conjunto inkojt ka / sagü each diara ailal tilaraba pisni pisni duwi di bitk
CADÁVER Cuerpo muerto b’akchamer egeburi / hilâli / auweti corpse capra pruwan wina pesh oni apechka muih dauna tjepe’é
CADENA Conjunto de eslabones entre sí gürigürin chain ta kangh wilki paskan sîn
CADERA Región del cuerpo formada por la pelvis o’rb’aker po / tupôn / arigieti hip wan maisa istapakô din minit ncol ntecj lal amulú
CAER Venir un cuerpo de arriba abajo ojremar aiguada / terenu fall kahwaya ma kaupak sau yak bukwi
CAFÉ Bebida estimulante kajwe’ wuri tagu / gafe coffee café kafi aso sonkwa kâpi capjé
CAFETERA Vasija para hacer café tagai gafe coffee pot corlateta café (colar café) kafi dikwika asotuha kapi lahnin capjé jay lacj lajay ntá
CAGAR Defecar chen eta’ ámura / ebeyebuha shit kana krahbaya pwe’es
CAIMÁN Reptil parecido al cocodrilo kayman agare caiman / alligator turha urí chen as tuyukbah ’ümütütj jin justa
CAJA Recipiente hueco que se cierra con una tapa kaja gafu box bax kahaá kaha lamawi tsajan ücj latjajay
CAL Óxido de calcio tanchij kali lime kal kalha kalsiu
CALABAZA Fruto muy grande con semillas chum galawasu /wira waitu pumpkin egua dus ma taika pis pis ’utu
CALABOZO Cárcel tororte’ galawasu / furisun dungeon silak watla wíkre silsk ûn
CALAMBRE Dolor por contracción muscular karanpu cramp yemoshuro tramp alkan kwnitaweh ya purusna,wi
CALAMIDAD Desgracia neb’e’yr gürabiyu / yumuraü calamity diera luhwa patka pat ki
CALAVERA Parte del esqueleto que corresponde a la cabeza b’ak abu / laragachagun uraü skull beeg pruwan lal kamhka sã apãnã wakanl
CALCAÑAL Talón del pié u’tyok lihilin ugudi heel guag zura wan mina snata kal trung
CALCETÍN Media que llega a la mitad de la pantorrilla bara sock saks tah /muka saks
CALCIO Metal blanco y blando ta’k’in saksak derebugu calcium ayan pihni kalcioha wayar pihni yudutni
CÁLCULO Operación aritmética egésihani calculus kulki kaikaya akakĩtuk lawi talwi minit lakwa
CALDERA Vasija de metal para calentar b’ejt saudiau boiler dikwa tabísti daihni yamnin silakni
CALDO Líquido que resulta de cocer en agua la carne mayux lasuru / iraü / tikini broth soup pilalka atia di wasni
CALENDARIO Sistema de división del tiempo por año, meses y días xerajk’inob’ haun danusianu calendar taim laka brihwiba kalendarioha waiku talnin mâ kulnin / wik kulnin
CALENTAR Dar calor b’ajnan abachara / asüda heat lapta daukaya pâtôkaa daihni yamnin pjyu / sipjú
CALENTURA Fiebre purer abîriwaü fever rih daukisa teshkín yamah
CALIBRE Diámetro de un tubo ligárana calibre raks untikaba âwâ awa neh teshkwna raumni
CALIDAD Cualidades de una persona o cosa imb’utzir ligíeguti / mama kamani quality ul pain enñasah yamnini
CALLAR No hablar tzustaka amanichuni keep quiet bila prakaya kâtírá ap atnin
CALLE Camino entre casas b’i’r üma street quin yabal tâh ûyá tâ û walsah
CALMA Tranquilidad sipaj gurasu / darangilu calm sab takaya têsh ák ap dis ki
CALOR Energía tikwar lubachabacha / erei heat siguilainá ayan lapta dahni
CALUMNIA Acusación falsa hecha para causar daño marasualugú / adimuredügü calumny kunin natka ra dahra sakanka warkua ñâh dangnit yulwa
CALVO Sin pelo en la cabeza hélu tábulugu bald tâwas sâ sursrû tun lap
CALZADO Zapatos xanab’ compadre footwear zapatuina sûs sus
CALZAR Ponerse los zapatos turb’xanab’ adaüra sabadu / afidira gaidi wear sus dinkaya sus anin
CALZONCILLOS Calzones interiores chanexob’ galasunsiyu underpants calsones waidna draska iñawakler dras
CAMARERO Mozo de cafetería u otro establecimiento ajma’n arânsehati gabana / aséribihati aigini lidan adineruni waiter wark suliar ka pesh kasarta restauranteasya kri kri riyang
CAMARÓN Crustáceo comestible tziktzik gamarun shrimp wahsi takâch wadau
CAMBIAR Dar una cosa por otra jispar asansia / aganbiada / adugeira change sins munaya di uk karak sins yamnin
CAMINAR Andar xamb’ar aibuga walk guaglan cauren wapaya tâh tech lapaknin / watnin jum
CAMINO Senda b’i’r üma way path quin yabal ta
CAMIÓN Automóvil para carga nukxantar gamiñun / durugu truck wark trukka kamuin nuhni
CAMISA Prenda de vestir job’nuk simisi shirt coron waidna praka camisaha parak
CAMPAMENTO Sitio para acampar turerb’ir kianpotu camp yukwaya pliska kampamentohá kiamp
CAMPANA Instrumento músico de metal en forma de copa ajk’ar raüwa bell bil tompanâ eya pãhã bil linhnin din
CAMPAÑA Expedición militar peksaj pailabu sudara campaign asla aidrubanka kampañahá militar wat wi quyancacj
CAMPESINO Hombre del campo ajpatna’r nadaginaiti muan farmer unta wark uplika pesh kuk katunch sau warkni tak yang
CAMPO Terreno fuera del poblado patirrum fulasu- filarugu field wark tasbaya kampohá bal yakisdini pani
CANAL Conducto para las aguas numib’ja’ adunuwe / laribaguagüle duna channel li yabalka kanalhá was kiri nin
CANALLA Gente baja eyeri gibe tumati tumarigu rabble diera takras uplika kanallahá muih awaski
CANARIO Pájaro doméstico k’ank’anmut ganaiyu canary klawira daiura kanariohá uhbin tim
CANASTA Cesto de mimbre chiki’ básigidi basket canasta auhbaya bakska kanastahá kanasta qjuilyú
CÁNCER Enfermedad tumoral makwirmok guamain aigahainati cancer prura yukrika chana warki kansir
CANCHA Local para el juego de pelota ch’awarum ilarugu ball field bal pulaya kampuka kúk abriha bal isdini plisn
CANCIÓN Composición en verso para ser cantada k’ay urému song lawana eyâ birwi yamna
CANDADO Cerradura suelta gelein padlock patlak kaô sapatikâ ki ting
CANDELA Vela kant’ela sanudelu candle kiandil kandelahá kian dil
CANGREJO Crustáceo con caparazón jopop hürü crab tapashi kaisni mâñâ diman jopj
CANICA Mable kanika mabule marble mabil kanikahá alsani
CANILLA Hueso largo de la pierna pix urunaü long bone kuhma dusa âcharâ silanba
CANJE Cambio jispa dûgari / gemereguani exchange wala briaya tamanka sins yamwi
CANOA Embarcación pequeña de madera yuchnib’ gurúyara / waporo canoe duri purû kuring
CANSANCIO Agotamiento k’o’yer gucháuwaü / lubucha uragu tiredness une paulalamina suapan karék kalsuhna
CANTAR Formar sonidos modulados con la voz k’aywa’r erémuhani sing yguetá aiwanaya éyêsh awan nin nets’equecj
CÁNTARO Vasija de barro para guardar agua b’ujr fudu bucketfuls li kamutra seri asô sukuha suba clapjón
CANTIDAD Todo lo que es capaz de aumentar o disminuir tujryob’ir libe / larundarun quantity manas mahwi / bintiswi
CAÑA Planta que produce el azúcar sik’ab’ ganiesi stem mishi rapa kallu óh tisnak ’üw
CAOBA Planta de madera preciosa kawb’a gaubana mahogany yulu dusa punsun yulu
CAOS Confusión mab’anb’anir durumadei chaos turban mistik
CAPACIDAD Propiedad de contener erewa’r gayarani capacity sinska kat brih sipki
CAPACITAR Adiestrar irsena gamasuradi capacitate sins laka smalkaya sumalnin
CAPAR Castrar xuru asafura castrate mahbra sakaya suman yakna / yaknin
CAPARAZÓN Cubierta de los animales para protegerse patb’ir lagai / wadabágai shell daiwan taya untak jolocj
CAPATAZ Persona que vigila a los operarios ajk’anpa’r gabadasi foreman pura kakaira kapatas
CAPITALINO Originario de la capital ajb’ajxchinam sigalana / ubuuguna from the capital tegus uplika tawan kaupak
CAPITÁN Oficial que manda ajk’ampar fueleidu captain kiaptin kapitang jyüt’a
CAPO Jefe mafioso hungulama capo ayimplikra kaputi
CAPOTE Prenda impermeable para guarecerse de la lluvia daüguaü lubaratu huya coat with shoulder cape ringkut was bayaknin din
CAPRICHO Deseo ma’k’ub’se egemuhani whim / desire inipis tapan dadasni
CÁPSULA Envoltura de medicamentos pattzaka pili migifeguatu capsule pels tajira isiko pils
CAPTURAR Atrapar kachma larügüdün lurudu capture alkaya laihnin / sitnin
CARA Parte anterior de la cabeza u’t / jut igibu face wan mawan munh
CARACOL Molusco de concha en espiral tutu’ wadabu snail kans kangs ’otsjó
CARÁCTER Conjunto de rasgos distintivos ju’tb’ir umenei character daukanka muinh satni
CARAMELO Confite yarchab’ bimeti / achuharuwaügütu caramel kiandy carameloha karamilu
CARAVANA Conjunto de viajeros que van juntos xamb’arir tululu gürigia caravan dakni kum kalpak kurutwi
CARBÓN Resto de madera quemada incompletamente ak’ar gaubun_ coal perper pauta aswan ma usku kûsmak
CARCAJADA Risa sonora tz’ene’rb’ir eherehani halati guffaw param kikaya karana
CÁRCEL Lugar para custodia de los presos tororte’ furisun jail silak watla silak ûn cawita
CARCOMA Insecto que roe la madera ma’x hibigi woodworm dus yula saura pansumlu
CARECER Faltar neb’a emegeituni lack diera luhwa di diski
CARENCIA Falta de algo neb’eyr megeriguaü lackness diera apu laka di dis kalna
CARGA Lo que se trasporta kuchmar anügüni / ilaü / ilagu load auhbi bangkaya kwã karga dukiwi
CARGAR Poner peso kuchu alodura load paunra mankaya kwã artuk turuknin
CARICIA Demostración cariñosa sujn amulidaha caress tahsapanka arocha watma yang
CARIDAD Virtud wajk’una’r gudemehabu charity yamni munanka enish ilpni / put yam
CARIES Destrucción del diente mach hegeti lidan ari cavity napa maka ki awawa tok sisi
CARIÑO Afecto chojres insiñehabuni care pain munanka aronka latuan
CARNE Parte del cuerpo constituida por los músculos we’r ügürügü meat / flesh rag shagua (seca); rag quiris (asada); rag petta (cocida) wina yukú muinh pisni pis
CARNICERÍA Lugar en donde se vende carne we’rir chapu laluguragüle uwi biti butcher’s shop wina atkaya watla kao yuku uchaha dimih plisni
CARNICERO Encargado de vender carne ajwe’r alugurahati wiñâdu butcher wina ayadkra pesh yukú uchahta dimunh bakanyang
CARO De mucho precio syantujri séruti expensive / dear mana tara aohua minit ki
CARPETA Cubiertas para guardar papeles tagai garüdia folder dukumend baxka awikawã unkatishka karpa
CARPINTERÍA Taller para trabajar la madera suste’ muna laranseha fulânsu carpentry tad warkka dadaukra pan warkni ûni
CARPINTERO El que trabaja la madera ajsuste’ adaraguti fulansu carpenter tad watla mamakra karpinteroha pan wark yamyang ticme
CARRERA Paso del que corre ajnes aibaragua race ylta plapi alkanka kum ôh kiri
CARRETA Vehículo de dos ruedas tirado por animales ub’ejrnib’ durugu cart wan mihta trukka karretaha krrita mola’oso’s / molacutj
CARRETERA Camino para vehículos nojb’i’r üma tubara karu road truk yabalka tahuya sau kuring tani
CARRETILLA Carro pequeño de mano yarub’ejrnib’ galalaba wheelbarrow wan mihta tukbaika trukka karretillaha ting karuni
CARRO Vehículo xantar ugunei gabalaba car truk karroha sau kuring
CARROÑA Carne corrompida we’rmamb’utz uwi higiti rotten wina aisawan yuku warkua dimuh tusna
CARTA Mensaje escrito karta gárada letter waungtaya ulbanka awîkâwâ korska wauhtaya ulna
CARTEL Mensaje en papel fijado en las paredes abürühani fadawarügüti tarubawagu muna poster imvaid waungkataya awikawã korskasaka wauhtaya ulna
CARTERA Prenda para billetes posu wallet lalah mankaika plato achaha kartira
CARTÓN Papel muy grueso karton kauton / garada durutu cardboard bax taya kartonha kartung
CARTUCHO Cilindro de una bala upatjuru lagai balu cartridge imprisor laya awa tawarchki awa bulit ûn
CARTULINA Cartón delgado karjun kauton ibibiretu card kartolain kartulinaha kartulina
CASA Edificio para habitación otot muna / ubiñai house thau utla kao û nuhni
CASAMIENTO Boda nujb’ya’rir mariyei / sibili wedding marit laka sua sukuha marit kalna
CASAR Contraer matrimonio nujb’yar amariyeiduni marry marit takaya sua sukuh marit
CASCABEL Serpiente venenosa kaskab’el garaüwan rattle piuta tanikab ebis bil
CÁSCARA Corteza de las frutas upat tura tin wewe peel yox dus ma taya kawã untak pjolócj
CASERÍO Aldea yaralt’eya aüdü / ubiñebari / agairaü hamlet güiran tawan sirpi kahã û parna
CASI Cerca de k’ix yarafaraüti lun almost nab tiayguina lamara aruntich yaihnit
CASO Suceso numer uganu / lamisêlu case diera takan ba di kalahna
CASTIDAD Abstinencia sexual magamariduni chastity suhnu laka tumin duwi
CASTIGAR Sancionar ajk’unir aunguruni punish wipaya arpichka pat kalanin
CASTIGO Sanción ajk’un aungura punishment panis munaya arpich pat kalwi sitül
CASTRAR Capar xuru asafûra castrate mahbra sakaya lawapas suman yaknin
CASUALIDAD Imprevisto kay le magorobunti unforeseen diera aihka ekari sam taim
CATARRO Inflamación de las mucosas respiratorias sijm yedunun cold karma puskan sikniska auh uhdana
CATÁSTROFE Suceso infausto y grave mab’anb’anir damichi catastrophe sauhkanka tara warkwa akas di dutni
CATÓLICO Que profesa el catolicismo lemesruguna catholic katolik católicoha katulik
CAUCE Lecho de un río tuti’xukur ligirugu riverbed awala klukya asowa was tan
CAUDAL Cantidad de agua que corre sya’nja’ chururuti caudal li karma asowa as tuhni
CAUDILLO Jefe ajjorir gumadima wuribati leader dakni lalka tunun
CAUSA Origen de algo mener lebu cause ansa wina bal takan ba irishki angkaupak kalahna
CAUSAR Producir la causa su efecto menerir gmeseme cause nais munaya ba ampat akau pak
CAUTIVO Prisionero makb’ir adaunrüti captive silak uplika akatichkasak silak yak
CAVAR Escarbar pajnir ahiga dig pakni kurbaya ar kurwi / kurhna
CAVERNA Cueva ch’en hurentirugu cave yukwaya untika atapak kidara sulihni
CAZADOR Persona de caza ajkorma aibahati hunter daiwan allikra pesh wakwa amasta di iyang
CEBOLLA Condimento bulboso cebuya onion zircuti, mátara inyan cebollaha inyan
CEDER Disminuir la resistencia ajk’una’r aderagugüda / adilira give in sans yabaya wich watnin
CEDRO Árbol maderable chakalte’ hiyuruna cedar yalam dusa mak yalam
CEGAR Perder la vista tajpes marihini blind shoto nakra bakaya wapas minikpa diski
CEGUERA Que no se ve tajpsir mariginti blindness nakras watonch di talwas ki
CEJA Parte cubierta de pelo sobre la cuenca del ojo majtzo’ isibusei eyebrow pulseg nakra tamaya koyamis mak tang bas nan quelén
CELEBRAR Festejar nojkina’r efeduha celebrate lilla pulaya alasyamnin
CELESTE Color del cielo yaxtunen diguyumati sky-blue sangni kalatka wrasna boni
CÉLULA Elemento microscópico que forma los seres vivos isügürüni cell sins lukank dî bikisni misin karak talwa
CEMENTERIO Terreno para enterrar cadáveres mujkib’ gabusandu cemetery raity kuk onerkaonchka sau û
CENA Comida de la tarde way’rakb’ar ubachatihani supper tudni pata sira ani masan kungni
CENAR Tomar la cena wya’rakb’arna adineruni / ata bachati have supper tudni pata piaya ani a masan kungni uknin
CENIZA Polvo que queda de la combustión tan kaliki ashes poggo yampus toko wan ’üpjü’
CENTENA Cien syen sânti hundred isisisis dusa piska kum panan as
CENTINELA Vigilante ajk’ampa’r awachihati sentinel wats man kohochta wardia
CENTRAL Relativo al centro yuxinib’ lamidaragua centre tawan lalka pitni papuski
CÉNTRICO Que está en el centro makwir hafuré central lila kat ahraken papusyaksak ki
CENTRO Punto equidistante a la circunferencia jam desi luragarigu gararati centre kupia kat ahrachen papuskat
CEPILLO Instrumento con fibras para limpiar susur faiñei hayuti brush napa yauhbaika / tat yauhbaika kisukka plain lasév
CERA Sustancia de los panales ch’ab’i’ mabadiga beeswax nasma blaska moha balaqs yam
CERÁMICA Arte de fabricar con barro isugai lautu muan ceramic utla bila palkaika seri saubla wayani
CERBATANA Canuto para disparar proyectiles jarart’ak’i’n dudutu blowpipe bulit lulkaya trisbaika bara arakbusni tjulá
CERCA Próximo yataka yarafa madise / malühali close nab tiayguina lamara persh yaihnit nyap’in
CERCAR Rodear con un muro o valla maka ageyedagua lau farüga enclose pins aubi mankaya persh kut lanin tjü v’ücj
CERDO Mamífero doméstico chitam buiruhu pig kuirko wari kuirku malana
CEREAL Graminácea para hacer harina riauti cereal plawar ma plawar yamwa dsin
CEREBRO Parte superior del encéfalo sa’sa’ ichügüwagu brain trosegman lal mabiarka sa srih tunba
CEREMONIA Acto solemne k’ub’esyajir serumun ceremony lillaka daukaya kech sirimuniani
CERO Signo sin valor seru nikata zero bahki tuylni
CERRAR Impedir la comunicación con el exterior mujtz’a’r gürigia daruguiti close / to shut prakaya akatich sip yulwaski sau uk yak
CERRO Elevación de tierra witzir wübu hill pala, pala buy tasba prumni chok asang tuna tucucj
CERTERO Que da en el blanco ajimb’utzir gühüneti accurate / right win tatakra artuk keru pani kat
CERTIFICAR Asegurar como cierto erachirna anarüngüda certify raidka ulban waungkataya ramh piyni
CESAR Acabar tokto agumucha / asura cease danh munaya peshka sak danh yamnin
CÉSPED Grama paspon hiduri filaruguna lawn twi damni tiriski
CESTA Recipiente tejido con mimbre chiki’ basigidi / faniñe basket canasta auhbaya kanastika cestaha wah balisni
CHANCHULLO Fraude mab’anb’an gabaridadi trickery kunin wal impliki ba wak kwas sinskas kapat
CHAPARRÓN Lluvia recia breve nuxjaja’r ahuyaguaü downpour cuygualainá li auhra clutka kum kanoch was nuhni lawi
CHAPEAR Cortar la maleza jajpin abaihahani / aburubuha veneer ispara irbaya watak baunin
CHAPUZÓN Meterse en el agua oseja’ esera murusun duna buaruguaun quick dip liura dimi takaya toka pas was yak kanin
CHAQUETA Prenda de vestir con mangas saku chegidi tenege abiri jacket li praka iña achape yakit
CHARCO Agua detenida en un terreno ut’anan baribabu puddle daprafa pakte suamp pililícj
CHARLA Conferencia o’jron araudahani lauti yanu conference la aisanka kum atauwapra kapachpar yul parahn yulwi
CHARLATÁN Que habla mucho y sin sustancia o’jron maja’x ub’an ganurigeseti talkative stury taya aisaya isih akapachki ũ chewa yul dauh yulyang
CHATARRA Desecho metálico satt’ak’inir tagübiri kataun junk ayan aisawan piska ahmah pan lukitna
CHATO De nariz aplastada mach’a’ fadá tigiri snub / flat kakma tanhta pak pak nagntak laban
CHEQUE Orden de pago sensu / aguburagülei cheque / check lalah waungkataya launin sik ni
CHEQUERA Libreta de cheques tagai aguburagülei chequebook lalah bukka sikira wauhtaya ni
CHÍCHARO Frijol eifi pea shinag bins kura sak apehaa bins / sinsk
CHICLE Goma de mascar chapupu’ chaguchagu chewing gum kuma anmak
CHICO Pequeño chuchu’ ñüraüti small / little / tiny upla sirpi aye tis bintis
CHIFLADO Loco merex lülütaru / warali crazy loco lal saura ahrahnu krisi /kira / tunnun dutni
CHILE Pimiento picante ich ati gariwati pepper chile kuma nari tewa anmak raini
CHILLAR Dar chillidos arwe ’n akinchaguni screech iniba wah sarahnin
CHILLIDO Sonido no articulado arwe’nb’ir akinchagura squeal bin kum wahna yamn sarahwas
CHIMENEA Escape para el humo uwib’utz’ layüüragüle gumuleli chimney kiasma dusa tenwa awas a paska wayau rumwi
CHINCHE Insecto kisij chincha bug shuga latrus onchin latus pjinicj
CHINGAR Molestar kaycha’che’ hanbogu / gitaranigi disturb nais munaya prichprich warkua ishkitech ambuk
CHIRIPA Casualidad kay le magorobunti lucky break sirifa siripa
CHIRRIDO Sonido agudo ajkes akenhati squeak bin sangni kum bininputni ki syoya
CHISME Murmuración ch’ub’iti’ achurahani gossip upla ninara aisanka arsukñah yul dulauyang tin
CHISMOSO Dado a chismorrear ajch’ub’iti’ gachurahaiti gossiper upla nina aisasara arsukñasta tu nai tin velé
CHISPA Partícula inflamada que salta yuch barati laru aduragun spark pauta ankanka tewasa nasta yayanh
CHISTE Dicho gracioso chab’ta’ cho herehagülei joke stury diok aisaya /kikaya sturka aisaya walabis yakisdayang
CHOCAR Encontrarse con violencia dos cuerpos kejken abuguchaguni crash kins takaya atuka parasni tuihna
CHOCOLATE Pasta de cacao y azúcar chugulâdi chocolate saklit kaku oha sukulati
CHOQUE Efecto de chocar uyob’i ub’ob’ abuguchaguni crash kins takan atuk akwasyo kaltuihna
CHORIZO Longaniza jochokna churisu sausage biara winkika surisu
CHORREA R Caer un líquido en chorro k’axib’ja’ ésera / choran drip laya kum tahkaya chrukta utuhwi
CHORRO Líquido que sale con fuerza k’axib’ja’ bulaguati squirt li aubra kum chru was kiri tsjyol tsjoló
CHUCHERÍA Golosina aigaraguni trinket diara sirpi piyaya dukia di dauh
CHULEAR Provocar awiran imb’utz amulahani provoke kakma tukaya arwrah ambuk ki
CHULETA Costilla de carne uwi le uhûwai chop snaya nina winka kuirkumuinh
CHUPAR Extraer con los labios o’ych’i achûra suck dabaya aus udutnin
CHUPÓN Mamadera k’oyo achûhagülei pacifier utbay kakma us pulun
CHUSMA Gente soez merex magürigietiña rabble upla rukkira kas yulyang
CHUZO Pujaguante pajnib’ir labunaguagüle ri pike / spiked stick makahna porka sutni subangni
CICATRIZ Señal de una herida palax gamakün scar taya markka markni
CICATRIZAR Curar una herida palaxb ladauragun biti luma warunu heal moti klakwan kum rakaya pilam rauna
CICLO Período de tiempo ajk’inob’jab’ dan cycle taim yarka kum ki sang
CICLÓN Tormenta huracanada jaja’rik’arir gunubu / beberidi cyclone prary ator wing bawi
CIEGO Que no ve tajpen jut marihini blind shoto nakras chenu mak dis
CIEN Centena syen san hundred handat / dusa kum apihas pana salap
CIÉNAGA Lugar lleno de cieno gubebamu marsh / swamp suamb pliska pak wa wasmak
CIENCIA Saber na’tanyaj subudi science sins laka arirta yul kulawi
CIERRE Acción y efecto de cerrar maka adaura closing danh daukaya akatich lamanin
CIERVO Mamífero rumiante animâlu gaganchuti / usari deer sula ichakan as kabru
CILINDRO Cuerpo limitado por una superficie curva silint’ro durusu cylinder misin piska kum kawaini
CIMENTAR Poner cimiento wi’rnes agumesera abunagua lay the foundation semend prakaya duluknin
CIMIENTO Base wi’r lugudina foundation playa bapanka rahni
CINC Metal usado para láminas t’ak’in singi zinc pan taya pan untak
CINCEL Instrumento acerado para labrar nuxt’ak’i’n lagiweha wewe chisel semend klaubaya tulska sinsil
CINCHA Faja para asegurar la montura lañuragüle agafulehati strap maisa wila pesh wakwa ayatika aras sitnin
CINCO cuatro más uno inmojy seingü five saay matsip onki singka / arungka minit as
CINCUENTA Cinco decenas sinkwenta dimi san fifty pipti / yawanaiska pura matawalsip ukua onky salap singka
CINE Sala para pasar películas muna lun lariyawagun aunwerebun bigibigiti cinema su kaikaya wayara plisni
CINISMO Descaro ma’tuk’asub’ar mabusigari cynicism mawan walkira sim dis
CINTA Tejido largo y angosto sinta riban ribbon kulki kliaika iñah akatas snta nain
CINTURA Parte del cuerpo sobre la cadera o’rb’aker iranaguaü waist wan maisa retes banmak
CINTURÓN Faja beliti / biyanase belt bilk tara bilk nunh
CIRCO Lugar para espectáculos con payasos turtze’ne’r habarasegun marumeru circus payaso pliska sirku
CIRCULACIÓN Ordenación del tránsito xoyoyojir gararaguaü circulation turnu kat arwichiha watnin kidi barangni ki
CIRCULAR De figura de círculo xoyoyoj gararati circular maisa paskaya wichi tuyulni8n
CÍRCULO Plano limitado por una circunferencia xotmakarir gararaguati circle krukma arwichi tuyulnikungbintis
CIRCUNDAR Rodear xojir agerereha taru sorround kir lakaya awaihnin
CIRCUNFERENCIA Límite de un círculo gararatu circumference raun bila kum tuyulni kung
CIRUELA Fruto murak singuela plum plum sakan blums mülacj
CIRUGÍA Operación quirúrgica chekir libigun sandi surgery aparit kum daukaya taskra isih ishker sarhwi
CIRUJANO Que hace cirugías ajchekir surusia ibahati surgeon wan wina klaki daktarka isih ishta pityang / daktar
CISTERNA Depósito de agua turuja’ lagai duna iñu sistern / tank li dron ws laihnin
CÍTRICO Fruto yutir gaühüti citric piyaya dusama andris talika tak peh walerwa pan minik sapahni
CIUDAD Población grande, importante nukchinam ubutugu city tawan kaha a ka tawan nuhni
CIUDADANO Vecino de una ciudad ajtuchinam gaburuguteti citizen wan watla aslika tawan muinh
CIVILIZACIÓN Cultura de un pueblo twach chinam anichigu civilization iura wihta kulkana tawanni
CIVISMO Celo por las instituciones inebeseni national pride tawanra latwan kaluduhna
CLARA Sustancia transparente de un huevo saksak ku’m tuguñau gâñe egg white kalila mahbra sangnika akamasa sakara suman sangnini
CLARIDAD Abundancia de luz sakopen igemeri clarity ingni pali kamas ingniki
CLARO Lleno de luz charan harungaugati clear / bright kler arhna klir ingni ki cuscjol
CLÁSICO Ajustado a la tradición chenb’ach binadü echuni classic / classical bak sakan daknika talna mayang kapat
CLASIFICAR Ordenar sikb’ar anuradahani classify wapni lain kat mankaya bayakna
CLÁUSULA Disposición de un documento kostik agobahani clause ulbanka las ba danhymna / wauhtaya as ulna
CLAUSURA Ceremonia solemne de fin k’aparir lasuraha closing ceremony snata lillaka dangh ki
CLAVAR Asegurar con clavos tz’ajb’un adaragua gürabu hammer /nail down sabaya akapor panin
CLAVO Pieza de metal con cabeza y punta t’ak’in gürabu nail tat sialaka porka silak wayar pisni
CLIENTE Persona que utiliza los servicios de otra buma hagañeiha client / customer wark sulliarka kuhtah sulysr balna
CLIMA Condiciones atmosféricas lesetirun dan climate taim nani taim
CLÍNICO Médico ajtz’akoner surusia / agaranihati clinical klinik klinik waunhtaya
CLÍTORIS Cuerpo cavernoso en la vulva leñeñe ügü clitoris pindarka yal din
CLOACA Conducto para las aguas sucias suyxejja’ lafuridagüle duna wiyeli sewer li taski taki waika aspish was taski
CLORO Elemento para desinfectar koloru külora chlorine kloroks kloroha klin yamnin subni
CLUB Sociedad deportiva ko’rapak asiworoj haundarun ahurerutiña club bal pulanka bal yakisda pani
COAGULAR Formar coágulos ederaguni coagulate sratkaya wriha tubuhnin,wi
COÁGULO Sangre coagulada lederâgun hitaü clot tala sratwan tawrihi â tubuhna
COBIJAR Cubrir b’ojchori adaüragu lau / adauragua sidi cover aiblakaya mukka umuknin capjpitj
COBRAR Pedir el pago k’ajtin aguburahani charge tras alkaya kobrark taras laihnin
COBRE Metal rojizo t’ak’inxoyoj lubuña gürabu funayumati copper / brass ayan bras cobre pauni
COCER Someter al calor en un líquido chapar abuaga boil piakaya was daihni yak
COCHE Carro xantar karu / ugunein gabalaba tirirahan car truk sau kuring
COCINA Lugar para cocinar chaparotot gusina kitchen ketsin kao siratuha kisin
COCINAR Guisar chajpa agisauhani / abuaguni cook plun piakaya katuha lahnin
COCO Fruto del cocotero wororojja’ faluma coconut coco guala kuko kokoha kuku minik
COCODRILO Reptil parecido al caimán kokot’rilu agare / agarewa crocodile turah uri turha
CODO Parte posterior de la articulación del brazo con el antebrazo suyk’ab’ ügünügü elbow cutu tinhtinka korya siringmak mancjuts
COFRE Mueble con tapa convexa para guardar cosas o ropa kojre tiraüraü gafu chest / coffer paskanka pain taparkira kum tuput taparni kira
COGER Tomar ch’amya’r arügüda take / to get alkaya / briaya sukuh dunion / laihnin / dulaunin t’encá
COJÍN Almohada pequeña yartajsib’ tiraüraü gafu cushion tilar tungkang
COLA Apéndice posterior del cuerpo nej íli / lili tail nina sait aparka mamanh sut socj
COLABORAR Cooperar utakren idehani collaborate help munaya ilpyamnin
COLADOR Instrumento para colar líquidos chajrib’ aserigülei strainer sinbaika ishka lilihna
COLCHA Frazada b’ojchib’ gulucha bedspread sixga matras kaicha takal muknin
COLCHÓN Rectángulo acolchonado para dormir patchakte’ ubâri ñulutu mattress matras kaicha kulsung
COLECCIÓN Conjunto de cosas morojseyaj pailabu collection wahbi sakaya di makni yak duna
COLEGIO Establecimiento de enseñanza secundaria nuktuyototir e kanwa’r luban furendei haun niburentiña college kul watla ulanka wal ba ahchawisko kuligiu ûn
CÓLERA Ira ch k’ijna’r iñaü / magundani anger biara plapan sikniska iswarki anwi
COLGAR Poner una cosa pendiente sin que llegue al suelo ch’ub’an adahira hang una kakras pa peh alahnin
COLIBRÍ Ave pequeña tz’unun yürüdü hummingbird rindy mis rumsik t’unún
CÓLICO Retortijón k’uxunnak gariti / ligari uragarigu colic lalaura apahnu isning dalawi
COLINA Elevación suave del terreno santar gariti / ligari uragarigu hill tasba prumni tara asang binina
COLINDAR Lindar entre sí tut’b’ir afadaragua adjoin wan lainka wala wal prawiba markni
COLIRIO Medicamento en gotas para los ojos yujy larani agu eye-drops wan nakra saika isih wachaha mak tah
COLLAR Prenda para el cuello gachuru necklace siagualin sarin puyli nana wila turuwa alah
COLMENA Recipiente para un enjambre kolmena maba-agai beehive nasma laya sukuseh mak ûn
COLMILLO Diente agudo tzureh lari lefan eye tooth napa ki ana nuhni
COLMO Desfachatez manasin / papichoduwaü last drop / height kau daukaya apia kan kau daukiba tatuna muinh as
COLOCAR Situar tz’ijb’ari afidihani place suni swiyaia / mankaya tuk en laknin yonsó
COLONIA Barrio uch’eyrchinam ubiñebari neighborhood tawan piska kum tawan piasni
COLOR Cualidad de los fenómenos visuales tz’ijb’ar ewegeruni colour kalat nani awak wayani satni ’on yustapj
COLOREAR Poner color tz’ijb’arir ewegehani colour kalat dinkaya pitiha wayani ikirhnin
COLUMNA Elemento de construcción vertical de sostén sipat tiderebugüle muna column cuan kan poste û tunun la ton
COMADRE La madrina de un niño con relación a los padres ajchuyma’r umagumeruni godmother librahka kwarch sumal yal
COMAL Utensilio de barro o metal para cocer tortillas semet liraüraü budari earthenware dish quelguin turilla pailika maska una am lavan busnin din ’ama ts’au
COMBATE Batalla jatz’a’r agibihani / badayaugati combat war aiklabanka wark kalbawi
COMBATIR Luchar jatz’a’ afaragua combat / to fight pat takaya trai talnin
COMBUSTIBLE Sustancia inflamable gemeti fuel misin laya mutur wasni
COMEDOR Lugar en donde se come wya’rotot arigagülei dining room pialla watla ako di ukninplisni molalás
COMENTARIO Observación o’jronikes ubaliti comment kupia kraukanka yulbawi
COMENZAR Iniciar ka’yen agumesehani begin ta krikaya atahtuk sutni bahwi
COMER Ingerir alimentos we’n aiga eat eorquin plun pialla ã uknin lya
COMERCIANTE Persona que comercia ajchonma’r alugurahati merchant trudsa ayadkra bakanyang
COMETER Incurrir en un error numuyir achâra commit mistik takaya di dutni yamnin
CÓMICO Que produce risa uchetz’ener gamurigeseti comical / funny kikaya dukia payasu talwi kari
COMIDA Alimento wya’r aigini food corquin plun sira diukna
COMITÉ Junta ajtz’ijpak aundaruni committee dakni ta uplika kal uduhna tunun
CÓMODO Que no ofrece inconveniente ajimb’utz darangilu comfortable auya pah dutni awas yamni
COMPADRE El padrino de un niño con relación a los padres ajchuyma’r uguferani / gúnfêru godfather padrino kwarch sumalni / sumaki
COMPAÑERO Persona que acompaña a otra pya’r upanani / úmari partner wan uplika tawa panika
COMPAÑÍA Empresa etok’in conpeni company kampani kampani lal
COMPARACIÓN Comparar dos objetos la’rik kei ligira / kei tuguya comparison praki kaikaya akakihtuk libitwi talwi
COMPARAR Examinar dos o más objetos para ver sus diferencias o semejanzas nut’u asuresiha / bibe / kei ligira compare praki kaikaya akakihtuk libit talwi di balna ampat kidi
COMPARTIR Distribuir puku afarenhani share yuwi briaya akazar yunin / sir yamnin
COMPASIÓN Tener clemencia chojb’esyaj nagamari compassion umpira kaikaya tahrapeinu dalan talyang
COMPETENCIA Rivalidad ajner asügüraguni competition ris munanka akakihtuk ritsa yamwi
COMPETIR Disputar ajnerb’ir kóntara luagu compete ris munaya akakihtuk ritsa yamwi talnin
COMPLACER Hacer lo que es grato a otro wajk’una agufuliruni / agundaragüdüni please auya pah daukaya ahrameichpar yamni kalyamnin
COMPLEJO De difícil solución intran herenguti complex turban tara sipawaski yamnin
COMPLEMENTO Lo que hace falta tz’ajtesb’ir lafadaha complement piska wala kum minit birwi
COMPLICAR Dificultar intranir añaudagua / achafira complicate turban munaya dutnikalahwi
COMPRAR Adquirir con dinero chonma agañaihani buy adkaya kuh bakanwi jaylacj
COMPRENSIÓN Entender k’ub’esyajir gufurendei unterstanding tanka briaya ñah wech tanka duwi
COMPRIMIR Reducir de volumen con presión ádüra compress kau sirpi paskaya wingni yayaknin
COMPROBAR Verificar erachirna apupuhani / futuru prove raidka kaikaya yaris lawi talnin
COMPROMISO Obligación contraída chompat daradu commitment pramas compromisoha pramis yamna
COMÚN De uso frecuente tuno’rir gayusuruwati common ai natka kat ma bitik yusyamwi
COMUNICAR Participar pejkan agumairuni communicate pana pana aisaya añawech yulbauninna lal vele
COMUNIDAD Unión de personas que viven juntas komunit’a abagaridutiña lidan aban aüdu community tawanka bilara kaha pa as muih mahni ’amulu patja
CONCEBIR Dar existencia a un nuevo ser wajk’una agaraüda conceive kli sans yabaya sangnika aklawi
CONCERTAR Llegar a acuerdo k’a’r sunbanaü lau aban saminaün arrange kupia kumi takaya bahang kalahna
CONCIERTO Función musical lajb’aresb’ir asura concert aiwawanra yuwa walawana din
CONCLUIR Terminar k’a’pes ásura /nakafu conclude danh daukaya yak ka pirua danh kalna
CONCLUSIÓN Terminación k’a’pesna lasurun conclusion las bila baikra yak ka danh kalana
CONCORDIA Conformidad warimb’utz gufûmaü concord wilin takaya papat kalahn
CONCURSO Competencia wepta ajna’tanyaj sügüguaü competition ris muni pulanka kungkursu
CONDENA Imposición de una pena ja’jtz’a lafayeirun duru sentence silakkra mankanka kondenaha pat yak awi
CONDENAR Imponer una pena ja’jtz’b’ir afainira condemn pat wawanra lulkaya kondenahka pat yak danin
CONDICIÓN Aquello de que depende la realización de algo jam ira asügürüni condition ai tanka ba di yamnin kidi
CONDUCIR Guiar k’eche abuguruni lead mina tahpakaya kutech ta dunin
CONDUCTO Tubo o canal emeri adunuweti conduit yabal baikanka kum kutechta tubu balna
CONDUCTOR Chofer ajk’eche abugahati driver tuk sailarka truk wauhyang
CONECTAR Enchufar tojb’an áchara lidaun connect prak wilkaya anin
CONEJO Mamífero doméstico t’ur masaraga rabbit tibam manih tibam cotocotj
CONFERENCIA Charla mororojb’ir yanu araudahati conference asla paiwanka yul kalyulbawi
CONFIANZA Seguridad k’ab’jseyaj afiñeni / choroti trust / confidence kasak lukaya confianzaha kulninymni kulwi
CONFITE Golosina yarchab’ konfita sweet / candy suka plun / kiandy prewa di dan
CONFORME De acuerdo ajk’a’r gufûmadaü in accordance baha kat / aitani ahramenchpar kapat yamni yah
CONFUNDIR Tomar una cosa por otra satpa ayuridaguni lidan saminaü confuse yakabrira munaya onsh tunun balaknin
CONFUSIÓN Desorden satpa’r agufesera confusion tanis turban lâka konfusionha minipis manah
CONGELAR Solidificar los líquidos sisajres dereguaü ladügagüle idili freeze suabni daukaya dadasni yamnin
CONGOJA Pena sub’ajra igarigu grief sim takan / suira takan patas
CONJUNTO Reunión de cosas morwa’r adamuriburiburiti collection / whole dakni kum askanka reunión yamdi
CONJURO Palabra para conjurar i’niri awiraunhani incantation suer takanka ram yaltayang
CONMEMORAR Celebrar en memoria de algo o alguien k’ab’ajseyaj fedu aritaguagülei commemorate ninara luki daukaya kurihni alihna
CONOCER Tener idea de una cosa wiru’t asubudira know un takaya arira talwi nuki
CONQUISTAR Someter sujkunir agañeira lau eregu conquer win taki priaya konkistarka malnin
CONSEGUIR Adquirir tajwintza adeira get saki briaya pas yak wi duwi
CONSEJO Advertencia k’ub’esyaj eweridihani advise kupia kraukanka sturka akos isning pakwi
CONSERVA Alimento preparado para que se conserve babuledu preserved food main kaikaya diukna ridi
CONSOLAR Aliviar la pena tz’ayejb’ir amalihani console / take comfort maisa nihkaya konsolarka ma snihnin
CONSTANCIA Certificado dugumedu gawaguti dasi record / written evidence kler munanka wangkataya kunstansia
CONSTITUCIÓN Ley fundamental de un Estado eb’ajxak’am lurudu habara sunbanaü lílana wagaira constitution gabamend laka bukka sau lâ ni
CONSTRUCCIÓN Obra construida chempayaj aunaguni construction paskanka kum konstruccionha pakwi
CONSTRUIR Edificar tz’akar abuna muna construct paskaya konstruirha di as yamnin sijuntsjü’
CONSUELO Lo que da alivio tz’ayejir dügüdaguaü consolation maisa nihkaya maisa nihwi
CONSULTA Acción de consultar ub’na’r alügüdaha consultation makabanka akapa yulwi dakawi
CONSUMIR Gastar sajb’esna agañeiraguni consume tuwudbi danh daukaya tonchkinewa daangh
CONSUMO Gasto usajta agumuchaguaguda consumption wan nidka kat briaya tonchka danhg yamwi
CONTACTO Acción de tocarse pijch’i aguragua lúngua contact wal prakaya laih talwi
CONTAGIO Transmisión de una enfermedad t’e’nsan aluguralá lau sandi contagion luwanka artech bayakna
CONTAR Averiguar el número de unidades tzikma’r abaüda atiri ñei lan count kulkaya awech kulnin
CONTEMPLAR Mirar k’unu ariyaguni contemplate yzquin sins nakra ni kaikaya talwi
CONTENIDO Lo que está dentro de una cosa xe’k’ani warche lila / lisuruni content stury wihta nani ulbanka tunun as
CONTESTAR Responder pejkan arunabuni answer una kakaya arñahwar dangnit lawaski
CONTIGO Con él o ella takare’t luma / tuma with you man wal payo man / witn karak manah
CONTINENTE Gran extensión de tierra sya’nrum aunwerebun fulasu continent tasba paskanka tara kuntininti sau nuhni
CONTRA Oposición pater mama lumagiñeti / kontâti against mapara nawatni
CONTRABANDO Que se ingresa fraudulentamente gudûbanu contraband / smuggling diara yukuki atkiba yakmaldi duina
CONTRADECIR Opinar lo contrario k’ayna’r asigenera contradict m apa buwaya tanit yulwi
CONTRAER Encoger ayanres adiñuraguni contract / shrink brih balaya suminin /wirusnin
CONTRATO Documento que establece obligaciones ch’ujkunirjun dugumêdu luraguti daradu contract pramas waungkataya kantrak
CONTRIBUCIÓN Donación voluntaria takresb’ir ôduhani contribution help yabaya ilpni
CONVENCER Hacer que alguien acepte un argumento k’ub’esyanen agañeirei saminaü convince kupia alkaya konvencerka yamwak bahang atnin
CONVENIENTE Útil tojrer mosu convenient help pali ilpni / yusni
CONVERSAR Hablar dos personas o’jroner ayanuhani / adimureha chat wal aisaya kapach muih bu yulbawi
CONVERSIÓN Cambio nab’ajrb’ir saransiguaü / ganbiaü conversion kupia ulakan wirihna
CONVERTIR Cambiar una cosa a otra nab’ajr aganbiahani / asansihani convert mapla wala paskaya di uk karak sins yamnin
CONVULSIÓN Contracción espasmódica hilahilaü convulsion wan wakia aubanka o warbanka oniwak sangka dauna jun jyu’ya
CÓNYUGE Marido noxib’ úmari / inaunaü spouse mob umob (f) maya mairin a arwa akawari maritni
COOPERAR Ayudar takresna’r ideha cooperate tabaiki help munaya arwar biri biri ilpni
COOPERATIVA Asociación para auxilio mutuo wartunorb’ir colokclanu cooperative asla pawan wakka biri biri
COORDINAR Dirigir irsenu’t ichügünaü coordinate ta brih impakaya tâ dunin
COPA Vaso con pie weru gebuti wine-glass kab kap kalni karak
COPIAR Sacar copia tz’ijb’an adiara copy sim paskra wala sakaya kupiaryamnin lamya tjapacj
COQUETO Que coquetea ajpijch’i gadarihaiti flirt triswan bila wiaya tibinyang
CORAJE Valor k’ijna’rir ganigini courage wan kupia karna daukaya balur
CORAL Planta marítima, su esqueleto sirve para hacer joyas koral wewe baranahana lubuña iñari coral kabu golka siksa tich tich iwa kabu kuralni
CORAZÓN Órgano central de la circulación de la sangre yuxina’r anigi heart wan kupia turusa isning jos
CORDILLERA Montaña nukte’ wübu mountain range cotan umta dakni asang bayakna tucjucj
CORDÓN Cuerda delgada chajnar agürügaü string wilkaya awa wah bintis
CORRAL Lugar para encerrar el ganado makte’ pôtêu barnyard pins bila turuh annplisni colal
CORREA Faja de cuero beliti strap daiwan taya auka yatika kuiru bilni
CORRECTO Adecuado imb’utz ligiragu correct pidka kat yaisti yamni
CORRESPONDENCIA Conjunto de cartas pailabu garada correspondence waungtaya blikanka wauhtaya pamna
CORRIENTE Usual, común putz’ja’ lagüburi katei ordinary nadka kat was parasn murwi
CORRUPCIÓN Uso indebido de los dineros del pueblo xujch’ya’nir gabagaridadí / mausani corruption tawan lalka ayimplikra di malyang
CORRUPTO Funcionario que roba al pueblo ajxujch’ gabagaridati corrupt nakra praki impaplikra dut tihni
CORTAR Dividir xurma’r afarenraguni / ibiraguni cut kulkaya tas pis yamwi,nin t’i
CORTE Efecto de cortar xurma ibiyahani cut klakaya Taska daknin,wi
CORTESÍA Atención y respeto imb’utzir inebei courtesy respik dakanka rispitni kalawi
CORTINA Lienzo para colocar en las ventanas lidaü funedei curtain windar kualka asna pisni wing ka yak alahwi
CORTO De poca longitud takpa’ chaguti short kungku pachti parahni ki ’umul
COSA Objeto ayanir katei / kataun thing diera itaka di
COSECHA Frutos que se recogen de un cultivo wya’rch’amo alubahani harvest dakaya taska pok di dahna yakwi
COSECHAR Recoger la cosecha wya’rch’amir alubaha harvest pihwan dakaya po kah dahwi yakwi t’yolo
COSER Un ir con hilo dos o más pedazos de tela ahüchagua / adifileira sew tasba aiska tuk bina tit katak
COSMOS Universo ubau cosmos tasba paskanka di nuhni talwakidi
COSTAL Saco de fibra mukuk sagü sack paibaglas kualka kostalha krukus
COSTILLA Hueso del tórax chejchek uruhuwai rib snaya nina suruh sulun ûni
COSTUMBRE Manera de obrar establecida por un largo uso b’ach echuni custom daukanka natka aoriah ban sakki
COSTURA Pieza cosida chuyma hüchaguaü sewing sipaya kapor di biwi
COTORRA Perico kenken gurewegi parrot mico palomo rawa kawa walalau
CRÁNEO Caja ósea que contiene el encéfalo ub’akerjor lura ichugü / lura abulugu skull wan lal kamhka tununwakanl
CREACIÓN Mundo tuno’r e rum ubau wau creation luki paskanka kaa sau nuhn
CREAR Hacer cheyaj adügüni / gadügadi create luki daukaya kah yamnin
CRECER Desarrollar ch’i’r awariduni grow pawaya taweh baraknin,wi t’yüna
CRÉDITO Préstamo yajk’un furedeiti credit tras añaha lîn
CREENCIA Fe religiosa k’ub’ajseyaj afiñeni belief lukanka kum kualawi dakawi
CREER Tener por cierto k’ab’ajsen afiñera believe kasak kulkaya yar kulwi apis dunin
CREMA Nata de la leche lidageme miligi cream butar tâ was na sapah
CRESTA Carnosidad en la cabeza de las aves t’e’t’e’ ügürügü funati le labulu bai ariran crest klawira lal aha sakara / turuh / tamni
CRIADO Mozo ajma’n umusuni / alâka servant wark suliar arwarta sulyar
CRIATURA Niño b’echu irahü creature tuktan muih bin
CRIMEN Delito grave ch’akoner duru wairiti crime pat saura amas patyamna
CRISTAL Vidrio k’es bidîyu crystal ayan sangni kristalni
CRÍTICA Juicio b’iri’ti’r achuagua criticism la aisanka arsukña lâ yulwi
CRITICAR Juzgar una obra b’iri’tye’n ahurafuni criticize la daukaya dangnit yulwiwarkni yulni
CRÓMICO De colores luruyei ewegeruni polychromy bib auya kalakka wayani balna
CROQUIS Mapa irseyajjun iyawaü layawadaha ligubari ubau sketch wark daukaya mapka mapni tjuwu
CRUCE Intersección de caminos chaxajrb’i’r lafadaragun üma crossing yabal luwaya kraska uktech tâ rarahni
CRUDO Que no está cocido tzijtzi íñeti / iñegili raw raya saka sangka lahwas püm
CRUEL Que hace sufrir a otro ajmab’anb’an magürigiñeti cruel rokkira rau sauhwi
CRUZ Madero hincado en el suelo y atravesado por otro chanxajr guruwa cross dus prihni pan pirih
CRUZAR Atravesar kuchuchuj ahuñuragua / aburuchagua cross yabalra luwaya ukpech bayaknin
CUADERNO Libreta jun garüdia book ulbaya bukka korska wauhtaya bin
CUADRADO Cuadrilátero rectángulo de lados iguales intere’yr gadürü ligirigua square kuers wauhtaya kauhna ki
CUADRO Pintura tz’ijb’arir afendihani painting pink dinkaya mabka sutni arungka wayani
CUAJADA Parte de la leche sin suero lagawachagun miligi curd kuajado tutu tia wriha tâ was dadasni
CUANDO Enlaza oraciones mediante concepto de tiempo kont’e deme when ahkia / an / yawan aiska wal ahí mampah yul tunun yamwi ’ona
CUANTO Todas personas o cosas que jayte’ atî all that sut pich dî balna nol
CUARENTA Cuatro decenas bian wen forty yawanaiska wâl ukua ka saalp arungka
CUARTO Cuarta parte tajch libiyuma quarter r um bila / walhwal papas bah dak
CUATRO Tres más uno cha’nte’ gádürü four héria walhwal ka arungka minit as
CÚBICO Con forma de cubo pisi sisiguati ligirigua cubic yumpa kulkanka kubuni
CUBO Sólido de seis caras cuadradas giriguati / búngidu cube mawan matlalkahbi kum cubo munh tiaskau as molapúl
CUBRIR Tapar b’och’o adauragua lau cover pura prakaya armuk lamanin / mutnin
CUCHARA Utensilio de mesa cóncavo con mango lupi gulieru spoon ispon spun ispung mpes la las
CUCHILLA Hoja de acero para cortar gusiñu blade kisura kasurusta kuhbil polomay tsjicj
CUENTA Cantidad a pagar tujrib’ir seinsu dureiwali / duwaiti account aibapanka pich isre taras launin
CUENTISTA Que hace cuentos ajtujrib’ uragaimuna storyteller kisi aisasara ñah ñahta tu nai
CUENTO Narración corta k’ajtya’r uraga short story kisi sturka yul dauh parahni
CUERDA Conjunto de hilos torcidos tz’ojnok gurudu rope rub awa trit labuna
CUERNO Cacho kachu liganchun horn kiabka aha tamni
CUERPO Todas las partes de una persona b’aker úgubu / urauü body yeé wina tara apeshka muinh
CUEVA Cavidad subterránea che’n hurentirugu cave yukwaya untika atapak sulihni jomyen
CUIDAR Asistir chojb’an aunigira / atonigira take care of main kaikaya eka main talnin
CULEBRA Reptil ofidio chan hewe snake zalala piuta ebis bil latsj
CULO Parte trasera del tronco. Ano suy edei bottom klata unta kuch satete banluk
CULPA Falta mener duru blame patkira pat
CULTIVO Área con sembradíos patna’r ichari cultivation mankaya katishka yamak pisni
CULTURA Conocimientos y costumbres de un grupo humano twa’chir anichigu culture tawan iura wihta oriah muih ap umani din nuki
CUMBRE Cima witzir labulugu wubu summit il purara sutnikau
CUMPLEAÑOS Aniversario de nacimiento tz’akta’r ujab’ iyumudi birthday aisubanka yuwa kwih ka sahna mani
CUMPLIR Hacer lo debido tz’ata’res agufulira comply / fulfill aisan kat daukaya / sadarka kat daukaya kumplirka yamnayang
CUÑA Prisma para hender suste’ chakü wedge saka manka apuh taka pisni karak
CUPÓN Billete isigalen coupon lalah ma kum sansni
CURSO Conjunto de alumnos de un mismo grado irsena’rb’ir aturiñahatuña course klass kum luwaya tanka chretonch simsat mana
DAMA Mujer ixik hiñáru / würi lady mob mairin korta / asãtah atónna akwarkwa- yal
DAMNIFICADO Que ha recibido daño ajposna waiti lemegeiru victim pat wawan brin din balna disyamna
DAMNIFICAR Dañar posnar a gadeirei sun ñeiti damage saura munaya din disna
DANZA Baile akta’r abinahani dance dans pulnin
DANZAR Bailar ajkut abinaha dance ulta dans pulaya nástá wí pulwi
DAÑAR Hacer daño poswa’r agadaira / añabilira damage patra dinkaya wárkã dutni kalyamna
DAÑO Perjuicio poswan añaruda sun ñeinti damage saura munan dutni ki
DAR Entregar ajkuna aderegera give yabaia kalana,wi tje’aya
DATO Antecedente irseyaj lubaramagiwa data / fact dukumend nani yulni kidi
DE Denota posesión e / t’e lani of dukia kidi kaupak
DEBAJO En lugar inferior yeb’ar lábugiñe underneath tepere munhtara awan dinityak
DEBER Obligación yûti lun ladügün duty diaya warkni
DÉBIL Con poca fuerza injayjay falalati weak suabni mehmêh parasni diski
DECAIMIENTO Debilidad lasandirun ñegeleguaü decay kawanka wakin
DECAPITAR Cortar la cabeza adüüra ligîna decapitate lal klaki dakbaya tunun daknin
DECENA Conjunto de diez unidades t’esena dîsigua set of ten isis dasin kum ukua ukua asler salap manah
DECEPCIÓN Engaño ajkanseyaj eyereduni deception kunin munanka als lani
DECESO Muerte tzajtakir aribiguni / auweni death pruwi aisawan daukinh yawi
DECIDIR Resolver k’a’r lê bererun decide wilin takaya taras yulwi barangwi
DECIR Expresar arena’r ariñaguni / layanuhaun say wiaya yulwi
DECISIÓN Resolución checsun lê lunbai ladügün decision wilin taki daukaya dikritu
DECLARACIÓN Manifiesto k’a’rb’ir lagumairun statement param wiaya laih yakna
DECLARAR Manifestar cheksunir agumaira declare param sakaya yulwi wola tjevele
DECOMISAR Confiscar lasiuragugun bilagu luagu badureihan seize mihta dakbaya niningyakna
DECORAR Adornar chirirna ewendegüda decorate sakakaya dekorahkawa yaksihnin
DECRETAR Ordenar algo el Jefe de Estado ererna le lererun uwai decree la bapanka kum gabamint klir yamna
DECRETO Decisión de la autoridad erer gumadi decree lalka adarka tunun adarni
DEDICAR Dirigir a una persona una obra tamar ateniruni dedicate nina mayunra yabaia apeh râ iskawa muih as yak yulnin
DEDO Parte de la mano o’rk’ab’ lirahüñü úhabu finger guala lacel mihta slaya Sua wahwah tingni bikisni
DEDUCIR Sacar consecuencias na’tanwiyaj bariñagun bunguaügü deduce nina wina dakbaya ârkâpas kalawi talwi
DEFECAR Expeler los excrementos b’o’sye’n amuan / ebéyebuha efédegüdün defecate kanka dikaya âchá baluknin,wi pwe’es
DEFECTO Imperfección kalapir dema / dehe / luriban / umenei defect aisawanka warkukin dutnini
DEFENDER Proteger korpesyaj atonigira / erera taru defend bapi bukaya ilpni kawi
DEFENSOR El que defiende ajkorpesyaj ayanuhati warugiñe defender bapi buki layarka ilpni kayang
DEFERENCIA Adhesión respetuosa kab’ajseyaj lánuadaha / abaüdüni deference rispik daukanka nitni
DEFINICIÓN Significado de una palabra xe’ warche ira lila / lisuruni / lariganagu definition sturka tanka yul tunun as
DEFINIR Fijar el significado de una palabra xe’ warche ichiga lisuruni define sturka wihta nahpraartak yul tun unas yakna
DEFORMACIÓN Alteración de la forma danimaün / güringuaü deformation paskanka saura dutni kalahna
DEFRAUDAR Privar con engaño umajres weru let down kunin wal implikaya alas yamna
DEFUNCIÓN Muerte chamay auweni death upla pruwan / prahki dauna
DEGENERACIÓN Alteración grave de la estructura de un tejido maja’x ub’an ejarma agadeiruni degeneration saura aipaswanka muinh pisni as dutni
DEGENERAR Perder las cualidades de su especie originaria ixik s uy agadeira degenerate saura paskaya / lanki ikaya sins kalna
DEGOLLAR Matar cortando el cuello xurujor atigiruni lau mirati lagülerugun cut the throat of nana dakbaia akatukta arsak inin dinitsuru wanh dakwi
DEJAR Abandonar yajres igiruni leave swiaya / baha wina akastesh dapamnin
DEL Contracción: de y el t’e lúmagien of the wina eke wingni birwa
DELANTE Situado enfrente tu’t lubaragie in front taura ewaki tanit yak
DELEGACIÓN Conjunto de delegados k’oxir gawagutiña delegation ta brabrira nani diligasuin ni
DELEGADO Persona en quien se delega chilin gawaguti delegate lengstar wábís adar kalawa muih as yak
DELFÍN Mamífero marino chu’chay animâlu átuti dolphin lam / dilpin dilfin
DELGADO De poco grosor k’ox dureiti / magüleguti / büraüti slim laura arakni
DELICADO Suave mafagunti delicate paipay aihka subni kulñnin yamni
DELICIOSO De rico sabor semêti delicious auhni pali auhni
DELIMITAR Señalar los límites íchiga fadaguaü delimit mark ba kat daklanin
DELINCUENCIA Conjunto de delitos hungulemaduaü / badisidaü delinquency dakni saura di malyang
DELINCUENTE Que delinque hungulema delinquent upla saura dutni yamyang
DELIRAR Sufrir delirio asaminara masanranbu rave pat wawaya kalwarauwi
DELIRIO Alteración mental masaranbuduaü raving lal saura takan sinsni lani
DELITO Transgresión de la ley mab’anb’anir duru wairiti / afarahani crime pât árñahwa pat yamna
DEMAGOGIA Engaño político marasualugu lidan ubafu demagogy pulitik kuninka pulitik yamyang
DEMANDAR Pedir, rogar amúriyaha / aihadiha / aguseragüda demand lâ dingkaia arñahtuk kalwarauwi / kalmakunwi / yulwi
DEMARCACIÓN Frontera fadaguaü demarcation yar bapanka mark yamwi
DEMASIADO Mucho wairaüyâli much uva ailal mahni
DEMENTE Loco lülütau mad person loco lal saura tunun dutni
DEMOCRACIA Gobierno del pueblo úwarani democracy pulitik bisniska krin ñahparwa dimukrasia
DEMONIO Diablo malin máfuya / winani demon sitan amensra walasa / sitan
DEMORAR Retardar ixner darasaü delay let takaya oh ishtú taim diswi
DEMOSTRACIÓN Razonar para evidenciar una verdad arauduni demonstration saki madikaya niningkanin,wi
DEMOSTRAR Probar con razonamiento yejtz’un arauduni demonstrate madikaya niningkawi
DENEGAR No conceder michuguni deny yabras kaya dikah
DENOMINAR Nombrar írida / adagaragüda denominate nina winaya paknin
DENOTA Indica, significa arauda luagun indicate marikaia talwi / kulwi / ais dinpa
DENTADURA Conjunto de dientes ari iyumulugu dentition / set of teeth wan napa anan
DENTISTA Profesional de dentistería aransehati ari dentist napa papaskra an yamyang
DENTRO En el interior makwir munada / turagarigu tidan inside bilara asáya pakau
DENUNCIAR Dar a la autoridad noticias de un daño k’ajtna aduyara denounce la mihtara mankaya dahra yaknin
DEPARTAMENTO Parte de un territorio kuatá lidan agairaü department departamend dipartamintu
DEPENDENCIA Hecho de depender tamar ira dipeni dependence upla wala helpkara kidi kaupak
DEPENDER Estar condicionado a una cosa dipenini depend upla wala helpkara iwaya patorwarkerwa chapar di askarak yamiki
DEPONER Quitar loksna agidara depose sakaya awi yaknin,wi
DEPORTAR Expulsar de un país ajnesren labuguru terencha deport kanbi sakaya sauni kaupak yakpamnin
DEPORTE Juego con ejercicio asya’r huraraü sport pulanka bal iadayang
DEPORTISTA El que ejerce el deporte ajasi ahuauti / baliemuna sportsman pulanka ta uplika bal yakis dayang
DEPOSITAR Situar en un lugar jocho afusuruni deposit asla sunaya akastesh plisni yak danin
DEPÓSITO Lo que se deposita lagai deposit asla sunan pliska anin, wi
DEPURAR Quitar las impurezas ustan anurada purify prata sakaya / klin daukaya akápás klin yamnin
DERECHO Recto noj suruti straight wan raidka yasti tamat kat ninyá
DERIVAR Provenir de algo b’ijnwantuka lebuna derive bal takanka di as kaupak kalahna
DEROGAR Anular satpa agurûda derogate sauhkaya barangwaski,na
DERRAMAR Dejar salir de un recipiente pusin atura spill laikaya tâwár utuhnin
DERRAME Vertido de un líquido achlaha spill iswi taki ba was as utuhwi rana
DERRETIR Licuar por medio de calor ja’chres aügüdaguagüdüni melt slilkaya umbatak arnin,wi
DERRIBAR Tumbar ekmayir atügüra knock down batahkaya akachra tuklaknin
DERROCAR Destituir con violencia k’apasna ewendedagüdüni overthrow kriki sauhkaya akahshra anwi dauh kalpamna
DERROCHAR Gastar sin medida sajb’estumin agastara / abulêgua waste kupia lukras tikaya unwã tonch minipis danh yamna
DERROTA Perder la competencia satpa ajner eferidira asügüraguni defeat lus tiwanka lus disna
DERROTAR Vencer ajnesb’ir agañeiruni defeat win munaya bit yamna
DESABRIGAR Quitar el abrigo pisi aragachaguagüdüni / asúrusuhagüda without protection kualka dakbaya armũk arpesh umuk ni yaknin
DESACREDITAR Disminuir el crédito icharaguni discredit bahki kulkaya wat taras kalawaski
DESACUERDO Falta de acuerdo irik’a’r sigenei / mafalâni disagreement wilin apia sip barang was dana
DESAFIAR Provocar majresnib’ închahani defy nais munaya traini talwi
DESAFÍO Acción y efecto de desafiar umajres asiginara challenge nais munan tanka alas kalyamwi
DESAGRADAR Causar desagrado irich’ajb’eyx magudaragüdüni displease kupia sauhkaya wantaws ki / yang
DESAGRADECIDO El que no agradece ajirich’ajb’eyx metengirati ungrateful tingkikas ting ki kas
DESAGÜE Evacuación del agua ulokib’ja’ laguragüle duna drain li karma talna
DESAIRE Afrenta sub’ajres anüga busiganu snub bahka kulkanka / swira / swira daukanka dddutni talna
DESALOJAR Hacer salir de un lugar lokesna asiruhani put out latara sakaya kãkáspas pani kaupak yaknin
DESANGRAR Perder sangre loksch’icher aseñeiha bleed tallia sakaya uríhpas â diswi
DESANIMAR Quitar el ánimo irik’ek’o agidarei gawagutibu discourage kupia krikaya baski kapat
DESAPARECER Quitar de delante satpa’rir eféidiraguni disappear lab tikaya tonchkwa tanit kaupak yaknin
DESAPROBAR No aprobar imak’a’r asiginarei disapprove bahki kulkaya yamnin awaski
DESARMAR Quitar el arma eféidiraguni disarm rakska dakbaya âwá artesuk arak nibus niningyaknin
DESARREGLAR Desordenar tijrun achágagua disorder yakabrira daukaya warka dahkalnin
DESARROLLAR Aumentar uk’ajna’r awáseragüdüni develop pain paskaya ka twe mahnin / barakwi,nin
DESASTRE Desgracia grande mab’anb’nir damichi disaster ull saukanka warkwkínas í di dutni kalahna
DESATAR Soltar weche afarágada untie lanhkaya áryôk uluhnin,wi
DESATORNILLAR Sacar el tornillo adugudugudagüda unscrew kruka daikaya aryok kru wirh yaknin
DESAUTORIZAR Quitar autoridad ilakotor agidarei bagumadihan discredit kiaka krikaya tunun kaupak yaknin
DESAYUNO La comida de la mañana ajk’inwya’r aigini binâfiti breakfast titan pata / la kum pura luwi ba sírã kapani ma pairis kungni
DESBARAJUSTAR Huir con miedo ajner b’ajk’ut acafigüda throw into confusion sibrin plapaya arkatí trok kira sak ki
DESCALZAR Quitar el calzado pispisyok tarafachun sabadu take one's shoes off suska daikaya tankô pás sus yaknin
DESCAMBIAR Deshacer un cambio yajkun otronyajr asânsira aganbiada change back sins munanka tamanka sins yamnin
DESCAMINAR Retornar sutpar acháragadagüda mislead yabal tikan tah wach topar lapahwaski
DESCANSAR Reposar jiryen eméragua rest mali musuamali ris briaya chrachahpra pata ûsukuhpar ris dunin
DESCIFRAR Encontrar el significado e’ntuka ariyahai llsuruni figure out tanka briaya un kalnin ais dinkidi
DESCLAVAR Sacar los clavos lokst’ak’in aragaha gürabu unpinning silak daikaya ákaporkapás dutnin
DESCOLGAR Bajar lo que está colgado aleiragüda dahiti take down lanhki mayara ikaia wmonoka lakpamnin mâ kaupak
DESCOMPONER Arruinar satemma añawairuni decompose yakabrira daukaya dutni yamnin,wi la tsji’a
DESCONECTAR Desenchufar iritojb’an achulara disconnect dakbi sakaya wairh yaknin
DESCONOCER No conocer ma’na’ta mebéresini unaware kakaira apia arírtúrísn talwaski
DESCONSUELO Angustia yajch’i mamalihauwan grief maisa nihkan apu sariki
DESCONTENTO Que no está satisfecho iritzajyer magundani discontent lilla luha yamni awaski
DESCRIBIR Representar con palabras tz’ijb’anir abarüdaguni describe ulbaya ulwi yamna
DESCUBRIR Destapar chektes adeiragua discover pura bukudbaya akápás árpríh wapahna / un kalna
DESCUIDAR Quitar el cuidado irich’ojb’an mebereseni neglect main kaikras kaya / baha wina main talwaski
DESDICHA Desgracia mab’anb’anir inahuri misery badluk baman dutni kalahna
DESEAR Querer poseer o’sre ayumura / abusenra desire brinka ákáñee wat kalawi
DESECHO Desperdicio puxb’ir aduleragua waste ratwan yayanh
DESEMBARCAR Bajar de una embarcación lokstaxukur liyumaun land but wina alahbaya sahni tak
DESEMPATAR Deshacer el empate lasügüguni tie-break kum taura luwaya papat watna
DESEMPEÑAR Ejercer e rew ar ladügüniwa perform daukaya wark yamwi
DESEMPLEO Falta de trabajo matuk’a patna’r luwan wadagimanu unemployment warkas / sin lanhkaya wark dis
DESENGAÑAR Hacer conocer el engaño irimajresna aduragüda lau face facts kuninka pura baikaya alas yulwinih
DESENGAÑO Conocimiento de la verdad ajirimajres aduragüdüni âu disillusion raidka nu takaya nuyang
DESENREDAR Deshacer el enredo ma’tzoktz’an afararaduni unravel lanwi takaya uluh yaknin
DESENTERRAR Sacar lo que está bajo la tierra lokesb’irrum abugai lagairagiñe dig up kurbi latara sakaya pa uk yak yakpamnin
DESENVOLVER Quitar la envoltura pisem afaragadagua / atuluragua unwrap taika wina sakaya aryôk slin yaknin
DESEO Sensación de adquirir algo tzajtzir ayumahani / busiñeni desire brinka tah kapẽ wât yawi
DESEQUILIBRIO Pérdida del equilibrio chügüchügü imbalance suika kawaya nining liliwi
DESERTAR Abandonar una causa wepta anura / áfurida / merederuni lidan aban kesi desert suih plapaya trók kalah kirana
DESESPERAR Impaciencia tzajtakir arügüda furesei despair bila kaikras laka yamanduki / yabadanghni / yabadanghniki
DESFILAR Marchar en fila xanatzojr afileiha / habulehan gürigia march in formation lain kat mars munaya par kî,wi
DESFILE Acción de desfilar xanb’arir afileihani parade mars munaya parna,wi / parwarang
DESGAJAR Arrancar jixte’ agucchara break off klaki sakaya dutnin / isnin
DESGARRAR Arrancar con violencia chekchajch adüñügüda tear krikaya anwi dutnin
DESGARRO Herida chekir düñüñüti tear klakwanka kum pilaun
DESGASTAR Consumir b’ijkres agastara / ahiracha wear down biakaya aróha danh kalahwi
DESGRACIA Suceso funesto mab’anb’anir lamisei misfurtune trabil ull warkwkín hapar pat
DESGRANAR Sacar el grano jixma efereha lagu awasi remove the grain from ma alhbaya tawré kunin li jun
DESHACER Destruir lo hecho ja’cha’r atuluragua undo sauhkaya dasuhkalna
DESHONESTO Que no tiene honestidad ajmajres mafiñerunwati luagu dishonest suhnu apia alaskira
DESINFECTAR Matar las bacterias agumucha hau iñanaü disinfect taskika sakaya klin yamna
DESINTEGRAR Romper la integridad ma’tzajb’un agarenreguni disintegrate aslika wina sakaya sah kalahna
DESLUMBRAR Asombrar kuxu adeiragua dazzle ingnika tikaya dista
DESMAYO Pérdida del sentido jayjayran dan aigini binâfiti faint sinska tiwi ba wawra sngka dauna
DESMENTIR Decir a uno que miente cheksun abuyârei liyereni deny kuninka alkaya alas yulyang
DESMILITARIZAR Quitar el carácter militar agidaraña súdara demilitarize soldajo yabka tikaya militar yaknin
DESMONTAR Bajar un artefacto yemsi aleiragüda disassemble klerka madikaya bulitni yaknin
DESMORONAR Deshacer y arruinar agulûduni crumble samaya tuklaknin,wi
DESNIVEL Fuera del nivel irinoj ñegelei slope libel apia bayalni
DESNUDAR Quitar las vestiduras koro asurusuhauwa leave naked praka daikaya ínñah pesh susu kalnin jas pjutjpjutj
DESNUTRICIÓN Falta de alimentación maigini malnutrition biauskira arakwi
DESOBEDECER No acatar una orden ma’k’ub’seyaj magânbadi disobey kiama karna ñahweshtú yulni rumna
DESOLLAR Quitar la piel elechagua / araucha skin taya sakaia yók untak yaknin
DESORDENAR Deshacer el orden tijresna’r achagaragua disorder yakabrira daukaya lusuhnin
DESOVAR Poner huevos a’rner emeilihani spawn mahbra apaya ba luknin,wi
DESPACHAR Enviar ixnar aunaha dispatch blikka waya danh yamna
DESPACIO Lento chantaka hamauraina slow apishaya tawa táhrí tan dulautayang
DESPEDAZAR Hacer pedazos xuruxuru apisiha tear to pieces pisra klakaya pisni yamnin
DESPEDIR Quitar el trabajo iriyajku patna’r agura lidaragiñe luwadigemari get fired warka tikaya parasnin / kiwi
DESPEGAR Separar a’chruma agidaragua aban katai lê badilegurabai unstick bukudwan pesh dakyaknin
DESPERDICIO Desecho lajk’esib’ hime barawali waste yuika yayanh t’üy’ücj
DESPERTAR Interrumpir el sueño b’ixk’a’r agaguduwa awaken suni yapan wina buwaya samuhnin nitsülüma
DESPOJAR Quitar loksen agidaruwa strip platukbi sakaya nining yakna
DESPOTISMO Abuso del poder tijrunb’ir eregu despotism karhnika brisa wisi la luwu ba dapamna
DESPRENDER Despegar jimpa’r aguchara come off bukutwi taki waya daknin
DESPUÉS Posterioridad nakpat larigien after ba wina teshkwa tanit yak
DESTAPAR Quitar la tapa pasar adâra lau uncover pura bukutbaya wapahnin
DESTIERRAR Expulsar de un territorio lokesrum abuga / auna ñein giñe send to exile kanbi sakaya kurh yaknin
DESTINO Futuro rarir isinuni / buwaruguma destiny ai yabalka tanit din
DESTREZA Habilidad b’ijnusyaj hemeni / sumadi skill talinka isti yamwi / lan kalahwi
DESTROZAR Despedazar chorwe’n adüüragua smash piskara klakaya tas pis yamnin,wi
DESTRUCCIÓN Deshecho, arruinado jimb’irna agadeira / añabilira destruccion sauhkanka dutnikalna / dauhkalna
DESTRUIR Arruinar tijres agadeira / añabilira to destroy saukaya onch dauh kalpamna
DESVANECIMIENTO Desmayo mak’ek’wa’r auwereguni fading tallia mayara iwan nining iwitwi sangka dawi
DESVELAR Quitar el sueño irwaynij marumuguni ariyabu keep awake yapan saukaya kakíwak makauh wauhnin
DESVESTIR Desnudar puspus aragachaguni undress paka daikaya asnina yaknin
DESVÍO Desviación geyei detour yabal klayara pirinyak
DETALLAR Describir con detalles tz’ijb’an imb’utz gabahüdaguradi detail sitnika kat aisaya lawi talwi yamwi
DETENER Parar na’ta eredeha / adadaha detain / stop takaskaya esh sak laih watnin
DETERIORO Daño posir gadei / agadeiruni deterioration aisawan dauh kalwi
DETRÁS Situado en la parte posterior tupat tanagagien / tarigien behind ninara asúk dangnit yak
DEUDA Obligación de pagar b’etwa’r adurehani debt tras taras launin level lejay
DEVOLVER Regresar algo sutin agiribudagüda / aguyuguda return kli yabaya arkawarka wísh wat kalanin
DEVORAR Comer con ansia chawrun huchecheguaü / aguchaguni / aheridagua devour wilin piaya amas anwi kaswi
DÍA Tiempo en que dura la claridad del sol ajk’in weyu day cashieta yua srá ma taimni p’awasa
DIABLO Demonio malin mafiya / winani / mafuya devil sitan aménsrá walasa / sitan lapunenpán
DIALECTO Lengua aborigen ojoroner hentimahali dialect twisa warhra aisanka náh waika-as tu balna nin jin piya
DIÁLOGO Conversación o’jyet’ok yanu / adímurehani umaguaü dialogue stury aisaya kapash yulbawi ca mvelecj
DIARIO Que ocurre todos los días ajk’in ajk’in le asügürübai sagü weyu diary/daily yu bani di ma bitik kalahwakidi
DIARREA Defecación líquida, frecuente numnak’ aburuchuni diarrhea biara plapan ba was ’üsü mpüe’e
DIBUJAR Representar por medio de un lápiz tzormay pikcha / adibuhani draw lilka paskaya lapis karak
DIBUJO Representación a lápiz meyni yawadi drawing lilka kumi lapis wayani
DICTATORIAL Acción de un dictador gumadi / lûdu dictatorial la makan ba kat bas yamwi / dutni
DIECIOCHO Diez más ocho dîsi widü eighteen itin ukwa as owa salap minityak tiaskau bâs
DIENTE Parte de la boca que sirve para mascar u’tyej arí tooth neeg napa / biawaya pata am nivis
DIETA Abstinencia iriwen lêye lunbai leigin lun atuadi diet sib apia muna kulni
DIEZ Decena chamojy dîsi ten matawalsip ukwa dasin salap
DIFERENCIA Cualidad por la que algo se distingue de otra cosa amu tauserun difference aihka ba tânka satni balna pa’cassawá
DIFÍCIL Que no se logra intran herenguti difficult tânka karna sip yamwas
DIFICULTAD Calidad de difícil mab’anb’anir gerengú difficulty sib daukras sipawaski
DIFUNTO Fallecido chamerir hilâli / finaru deceased prahki õní dauna nasa tsepe’é
DIGESTIÓN Acción de digerir kimulei digestion biara alahwaya ban awaihlana
DIGNIDAD Calidad de digno ajk’inir iberini dignity kasakkira rispitni
DIGNO Persona con decoro ajk’in iberinti worthy suhnu rispitkira
DILATAR Retardar ixner abuyara prolong/postpone takaskaya peshkasak tana tan lajay jinwa
DILUVIO Lluvia muy copiosa jaja’rixner gunubu flood li awanka tara wasnuhni banghwi
DINERO Moneda tumin seinsu / kâpá money lalah lalah t’emel
DIOS Ser supremo katata’ bungiu / faradiu / suntigabafu / baba god dawan patishtá dawan jepa püné / tomam ponés
DIRECCIÓN Inclinación hacia un lugar b’a’t üma / emeri / asügüragülei direction diriksan angkat mo’o
DIRECTIVO Que dirige ajjirseyaj ichügünaü directive ta uplika / ta briba war kum lidir tunun
DIRECTOR Jefe que dirige ajk’ampa’r alidihati / agabutihati director tâ brabrira tunun ta duwa as
DIRIGENTE Jefe que dirige ajjorir agabutihati leader lidar lidir
DISCIPLINA Conjunto de reglas k’ub’esyaj larubadibu discipline la kat mankaya kasak lani
DISCREPAR No coincidir mab’anb’anir asiginaha disagree snayara sip awasdana
DISCULPAR Ofrecer disculpas korpesyaj eferuduna excuse patin makabaya padin
DISCURSO Alocución ojron imb’utz hayanuhan chamutiña speech smalkanka kum yul yamni yulwi
DISCUTIR Examinar con detalle una cuestión cheksun akutihani discuss blahwaya nán kapak kalbilnin la velel
DISENTERÍA Diarrea b’utb’a’r denesi dysentery tala siknis ba was
DISFRUTAR Sentir placer tzajyerir liseme egundani enjoy auya pah daukanka yamni kaldakanin
DISGUSTO Enfado imaturer / yantaka safaguraü / igañüni upset wand apia laikawas
DISIMULAR Encubrir la intención áfara parâfu hide pain baku madikaya un dis kapat
DISMINUCIÓN Rebajar de magnitud tijtirer adiñuragua decrease kau sirpi paskaya bintis yamnin
DISOLVER Separar ukan afarenra dissolve wawi slilkaya arnin
DISPARAR Hacer que una arma despida un proyectil juroner ühüraha / ühüra shoot raks lulkaya tún tutnin,wi tjinyüja
DISPENSAR Eximir agañeiragüda dispense patin takaya padin pijni pjini tjil
DISPERSAR Separar xutina’r haürügüdün gürigia lidangien damuriguaü disperse yakabrira daukaya as as tísh ilih yaknin
DISPUTA Desacuerdo irik’a’r ereguni dispute mapara buwanka blalahna
DISTANCIA Espacio b’at diseguraü / yarafaguaü distance asla apia ilihwi
DISTINTO Diferente intyach amu luwai different defrand sat uk / sat sat
DISTRIBUIR Dividir una cosas entre varios xerpa afarenhani distribute diera yuwaya yunnin
DIURNO Relativo al día ajk’inir weyuragu diurnal cashiguaina kaknara madah
DIVERSIDAD Variedad ko’ra sun haruyeigu diversity satka manis satni
DIVERSIÓN Alegría tza’yer isebehari / igundani fun lilla pulanka lilia lani
DIVIDIR Separa en partes xere afanhani / apisihani divide baiki sakaya píh píhkatah pis yamnin pjini pjini lejay
DIVIESO Absceso chekir giburi boil shipasiri yukri suru
DIVISIÓN Acción de dividir xermayaj farenguaü division dibaid munaya / diara ailal wiriara sakayaba pis yak yaknin
DIVISOR Cantidad por la cual se ha de dividir otra afárehati / lebu fárenti divisor baiki sakaia sip / kaiki sakaikira píh píh katah kulwi sah yaknin
DIVORCIAR Deshacer judicialmente el matrimonio aktanirchakojt igiraguni divorce dibors munaya kaldana
DIVORCIO Separación judicial de los conyugues aktanchakojt igiragua divorce marit laka dakbi sakanka kal dadawi,nin
DOBLAR Curvar ni’kchan egereda / abaruchagua bend kli wala briaya pikísh lamnin,wi lijú / playulin
DOCE Diez más dos cha’mojy cha’te’ doce twelve diera dasin kum ukwu as pok salap as dawak bû
DOCENA Doce unidades tosena dúsênu dozen diera dasin kum salap bû
DOCENTE Maestro ajkanseyaj araudahati maistu / maisturu teacher skul sasmalkrika kahchĩwĩshta kul sumalyang nin yüsa liji
DÓCIL Obediente inkunkun mafagûnti / diliti / darángiluti docile bila wawalra méhmeínna yul dakawi
DOCTOR Médico ajtz’akoner surúsia hiñáru / surúsia würi doctor daktar isi ishta daktar ts’yucja liji
DOCUMENTO Escrito que acredita algo ujunerer dugumêdu document dokumend ulwi dana
DOLER Padecer dolor kuxner agarida have a pain latwan wawaya dalawi,nin
DOLOR Sensación aflictiva kuxb’ar gáriti pain wina latwan apãh dalan dakayang vyaja
DOMESTICAR Acostumbrar a un animal salvaje a la compañía del hombre tzajtzar éfemuduni domesticate tim daukaya akaiá kâá / achiwishpar tim yamnin ma lacjayapj
DOMICILIO Lugar en que se vive ajturer ñei lubai veredera / ubiñebari domicile tawan sak kidi pani
DOMINAR Tener bajo su dominio tzajtzar agumadiruwa dominate wabni daukaya sandi krepẽka bas yamnin jitücj
DOMINGO Día después del sábado dimâsu sunday sandi â semana akahtuk ris mani lominca la
DONAR Dar ajk’un adéwehani / ubúdâmu donate frisand yabaya wísh wirihnin / prisant se’á
DONDE Lugar de destino tya’ halia where amsara píã píã andika paniyak ca’á
DOÑA Señora ixkajre waiyei ms rispek mairin kórtâ yal barakni tsja’ás
DORMIR Estar en estado de reposo wayner arúmuga sleep sarquin yapaya óh óhkah kaminin tjejya
DORMITORIO Habitación para dormir waynib’ saunburu / sonburu / rumu arúmagülei dorm yapaya rumka óhkah kaminin pani mo jyá
DORSO Espalda pat tanagan aban libû / anágani back nina mapa asuk araini / arangni mp’üy popa
DOS Uno más uno cha’te’ biama / bian two wâl pok bû libit manahbû mat’é
DRENAJE Tubería para expulsar las aguas residuales trenage chigati lemei duna drainage taski laya tubula tubu ana
DROGA Sustancia alucinógena paisi afaruti saminaü drug diara saura yusmuni ba druga
DUDA Indeterminación manata inhi / mafuna / mâsan doubt kasak lukras ramh kultas
DUELO Desafío tzejranir igárihabu / gebúguaü duel sary takanka âpahna dalan
DUENDE Espíritu twente duendu goblin diwindy wákahmás duindi ’yom tsjicj jastyócj
DUEÑO Persona que tiene el dominio de algo labureme owner / propietor dawanka âíwah danwan just’a’a
DULCE De sabor a la miel inch’ir bímeti sweet damni paríwá damni sarap kapat wüja
DULCIFICAR Endulzar inch’irir abímedagüda sweeten damni daukaya paríwáka damni yamnin wüja jin p’iya
DUPLICAR Hacer doble chakojterir adóbuliha / ôpuha / aguyaguagü duplicate sim sat wal paskaya / damnika ba põka / arpíshka pok dubil pülpucj ca nsem
DURAR Continuar siendo war seiwiti / durati / deiguadan last wihka waya tápuhná banki / ban atnin / kaunhki / karanG püs naya
DUREZA Calidad de duro k’ek’onib’ dereti / gürewei hardness uva karna / karhna kuinitish dadasni
DURO Firme, resistente int’an dereti hard karna kwinih dadasni / parasni tüm’ücj
EBANISTA Carpintero calificado ajsuste’ lihuduhu adaraguti cabinetmaker dus diara papaskra ba ibanita al
EBRIO Borracho ajkarer bacharuwati / gawidinuti drunk talguin etaina bla laka misen blaki
ECHAR Expulsar loksna’r abuga / agura throw out lulkaya echah rumwi
ECLIPSE Ocultación de un astro por interposición kilis añaugu eclipse cashi güisgüiscaterere (sol) - luna güisgüiscaterere (luna) katy aisukura alkan ãsûkúh aiskur nen
ECO Repetición de un sonido takb’eyaj umalali echo karma binka / manka warkí aráh bin ni
ECONOMÍA Ahorro chojb’atumin seinsu / irisini / kâpâ savings maihsira daukaya plato únkatich basni apaknin
EDAD Tiempo de vida de una persona ch’i’r irumudi age manka kuí písh kurihni nol tyatj
EDIFICACIÓN Edificio nojotot galigande muna edification ubtiz watla paknin,wi
EDIFICAR Construir chempayaj abunagua muna edify paskaya kah pakwarang ki
EDUCAR Perfeccionar irsajimb’utz afurenderuni / aduragüda âu / asúbudiragüni ûnguaü educate wabni smalkaya achawĩsh kul nin jin yüsa
EFECTO Resultado de una acción imb’utzir laguyun badüga effect baku taka di as kalahna
EFECTUAR Hacer chena’r adüga / abaraseguda / benefaü effect daukaya yamnin
EFICAZ Activo tikruma hemeniti effective kasak pain parasni
EGOÍSMO Excesivo amor de sí mismo merexnir luwaridigiñe selfishness selb aidukia baman dadaukra achã íshten / atach achaishte witin mana levelél
EJE Pieza cilíndrica alrededor de la cual gira un cuerpo lebu shaft misin lalka kum pisni as payak
EJECUTAR Ajusticiar k’itz’run adüga execute la kad daukaya káh yamnin,wi lejáy
EJEMPLAR Modelo b’ajxanir uwadigiali kei ligia / lunti layeihaun copy patran kum talia
EJEMPLO Hecho que se cita para hacer más claro lo que se dice cheyajir kei hamuga example praki kaikanka ñahparima pat talwi
EJERCICIO Acción de ejercitar warch’ya’r hingi exercise eksasais asawriha yamnin din as
EJÉRCITO Cuerpo de soldados ko’ra ajkojk asudarahatiña army soldajo dakni militar balna
ELABORAR Preparar un producto chempa’r aunwenbudagüda elaborate ridi paskaya kah di as yamnin
ELÁSTICO Que tiene elasticidad chawachawati elastic tasa nj paskanka tai plastik
ELECCIÓN Votación para elegir sajkan abuduhani election wahbi saki sain munanka iliksan mani
ELECTORADO Conjunto de electores ko’rasajkanob’ abuduhatiña electorate bak sakan uplika nani iliksan rumyang
ELECTRICIDAD Energía k’ajkir erei / igemeri / leiti electricity elektrik misin pawani
ELÉCTRICO Que tiene electricidad k’jkinir galati erei / gegemeriti electric elektrik brisa iliktrik duwi
ELEGANCIA Calidad de elegante imb’utzir buregini elegance salid respik kad kasak yamni
ELEGIR Escoger ustan abúduha choose bak saki briaya túk / akamana walwi atalnin jipj p’iya ca nsem
ELEMENTAL Simple intran lihuduhudu elemental nidka pali / diara piska kum túk makauni
ELEVACIÓN Altura santarir iñuti elevation uva purara kahah makauni
ELEVAR Alzar santar iñuwa / awairagüda elevate purara sunaya kãhaka / kaah ayangni dulauna,wi campayna tjemé
ELIMINAR Quitar satar agidara / aguluruda / agumuchaguagüda eliminate klaki dakbaya onch yakpa mna
ELITE Grupo selecto mama kamani elite bak sakan muih kul la
ELLA Pronombre de tercera persona singular, femenino ja’x / ja’xir tugia she iná witin mairin eka witin
ELOGIO Alabanza k’ab’arir ideweresei praise mayunra aiwanwi
EMANAR Desprender de algo yajk’untuk’a aguchara / efereha / atügüra emanate dakbi sakaya dak yaknin
EMBAJADA Representación diplomática turertakren haban terencha lidan ka agairaü embassy kuntry ta uplika sau uk apisni
EMBAJADOR Representante diplomático ajturertakren aununtin luagu ka agairaü ambassador kuntry ta brabrira sau ukmuinh
EMBARAZADA Mujer preñada kuchur uyar dagarinatu / agaraüdutu pregnant mob maniguaqui mairin kuihra yal bankau way jasa
EMBARAZAR Preñar kuchres adagarinagüda / agaraüdagüda get pregnant kuihra mankaya arya tok ban kau ana
EMBARAZO Preñez kuchwan dagañun pregnancy kuihra mankan aryahwa ban kau
EMBARCACIÓN Nave turerko’b’ir waporo / ugunei boat butra ulaya pury uyayo tech but / avuin / wing kuring
EMBARCAR Subir a un barco tojb’enko’ áfayara embark / go on board sibra ulaya puru uya kuring yak kanin,wi casa’á tjemé
EMBARGAR Suspender judicialmente laguburahaun ufarani seize la wina lalahka dakbaya puruh uya pã pan yamnin
EMBELLECER Dotar de belleza imb’utz ira ewendeda make beautiful kau prana paskaya enñatis naksihni
EMBLEMA Símbolo kirikna sarini emblem wan plakka kum imblima
EMBOLIA Obstrucción de un vaso sanguíneo hitalugu embolism tallia wakia dakban tawríchoktah nining iwitwi
EMBOLSAR Poner en bolsa aburacha tidaun sagü pocket plastik bilara mankaya umusta bulsa yak anin mo’o telón
EMBORRACHAR Embriagar karay abacharuwada / awidinuha / átagua get drunk bla daukaya mísõh wasak diwi tjemyona
EMBOSCADA Ataque por sorpresa chukseyajir egeyedagua ambush dahra walras prukaya paskanka kum tanka nudis
EMBOTELLAR Poner en botella ujoja’xb’ir arühani / agalagüda aban budein bottle batilra mankaya baten umus batil yak anin tsjan mo’o telón
EMBRIAGAR Emborrachar karer abacharuwada / átagua get drunk bla tikaya pítíha bla kalnin tjemyona
EMPACAR Envolver b’asa apaküra / auburagua pack diara ra mangkaya punin
EMPACHAR Enfermar, diagnóstico de curandero maktajnes apacharuwada have indigestion biara warwan siknis empachahakiwa impatsu
EMPAPAR Penetrar un líquido chun fadafa / adüdürü saturate wal baku daukaya asôchah papat wawatna ’üsü mo toncja
EMPATAR Emparejar b’urwa’r auwaradagua / gaubagauba tie wal baku takan papat
EMPATE Igualdad en una competición uwaraguni draw wal baku takaia papat watna
EMPEÑAR Dejar una prenda por una deuda epeñera pawn panmunaya impiñar yamnin
EMPEORAR Desmejorar mab’anb’anir wairiguarügü / garaungu turaguti worsen kau sauhkaya dutni ki
EMPEQUEÑECER Disminuir chuchwa’nir añüraüdaguni / asuiragua / adiñuragua make small tuyudbi sirpi daukaya bintisyamnin
EMPEZAR Comenzar kajyes agumesehani start ta krikaya atahtuk ramh
EMPINAR Levantarse en alto ehegucha raise wapni daukaia wársah dulaunin makau sijunsá
EMPLAZAR Colocar adagaragüda place wihta mawanra paiwaia dana
EMPLEAR Dar empleo k’otor ahayaruwa employ wark yaia katuh wish wark kalana
EMPLEO Ocupación k’otorer ifisirutei / adügüni employment wark uplika katuh wark yakna / duwi
EMPOLLAR Calentar el ave los huevos jok’chen afugara hatch luhpa paikaya alkisa pono apih suman dahni
EMPRESA sociedad mercantil aluguragülei company yuyakira gabamendka imprisa
EMPUJAR Hacer fuerza contra una cosa para moverla taksunar adâgua / adaragua push platukbaya ãrãs sak tuknin tücü’e liji
EN Dentro munada / turagarigu / tidan in ra / bilara ãkrash- / kwã pakau ne’a
ENAMORAR Prometer amor uk’anib’ob’ adarihani / inseñehabuni make someone fall in love laik kaikan pramiska daukaya ahrai wat akltulwi
ENANO Diminuto en su especie hinanu dwarf / small sirpi pupia bohbõnã parihni / bintisbin ’amana toncja
ENARBOLAR Levantar una bandera adibiragüdei fanidira raise plaking bapaya / purara bukaia bandira dulawi
ENCABEZAR Ir al frente yumarir ichügünaü lead lal purara mankaya asatah ta tuna kiwi
ENCADENAR Atar con cadenas kachma’r agüragua lau gürigüri chain lainra wilkaya sin anin
ENCAJAR Meter una cosa dentro de otra ajustadamente ebelagüda insert diara kum bilara mangkaia pãpísh tang anin vyajama
ENCANTO Persona que embelesa matz’ ayunurawaguwatu luragu tubuidun charm salid paskanka kum saina saikira
ENCARAMAR Subir sobre algo chejb’un awairaguagüda ilagu climb purara ulaya akastwe pish minityak kilnin
ENCARCELAR Encerrar en una cárcel kachmayanotot adaürüni imprison silakra mankaya achahasak silak yak anin
ENCARGADO Persona responsable de algo chujkuna arihitu lau / tûni in charge main kakaira tunun as
ENCARGO Cosa encargada chujkunb’ir ilagu / wadaradun assignment main yabaya muih din
ENCENDER Conectar un aparato tomb’ar ebeda turn on ankaya atuk dalhnin pwitja
ENCIMA Posición superior respecto de otro ligibuagu above pura ahñã minityak ilnin pjac’a nt’á
ENCLENQUE Impedido danimâti / ganti kanpuleini weak sip ayauras kahwa
ENCOGER Acortar b’utb’an anurada / asuresiha shrink kludka daukaya wríh lamnin lat’ilyuja
ENCOLERIZAR Poner colérico k’ijna’rb’ir asafaragua provoke kupia sauhkaya akaiwa an sak ki
ENCONTRAR Hallar tajwinar adaira adunragua luma find sakaya pâs kalpakwi sinucj
ENCRUCIJADA Dilema durunâdei crossroads trabil kum kaluduhna
ENCUBRIR Ocultar una cosa aramuda / areida conceal yukukaia arûhá malnin casa jipj
ENCUENTRO Reunión tajwintzar aundaruni encounter asla prawanka apas kalpakna f'süs
ENDEBLE Débil mak’ek’wa’r mereni / gulegulei feeble suabni parasni dis
ENDEREZAR Poner derecho tatz’a ichügünaü straighten nauki wabni daukaya yasstíwa barang yamwi,nin t’ats
ENDULZAR Poner azúcar ch’ires abimedagüda sweeten damni mankaya parika damni anin
ENDURECER Poner duro k’ek’o’res edêragüda harden karna daukaya kwika dadasni yamnin c’a
ENEMIGO Opuesto ajk’ijna’r ágani enemy wan waihla táúk wainhla nejenemica
ENEMISTAD Oposición ajk’inarir mamadaguaü enmity waihla laka táúk waihnila ma quelel lejay
ENEMISTAR Hacer perder la amistad gaganiguaü make enemies of waihla lâka táúka waihnila ma quelel lanija
ENERGÍA Capacidad de la materia para producir luz, calor, etc. k’ajk’ir erei / igemeri energy elektrik pawika / siakua kati ingni satni yamwi
ENERO Primer mes del año furumeti hati january siakwa kati yawí kuíatahtúk / yawi atahtuk kuskus waiku
ENFADAR Enojar k’ijna’r agañuda / asafaragua make angry lawaya an ki
ENFADO Enojo k’ijnarir iñu / igañu / safuraü anger lawan tara laik awaski
ENFERMAR Perder la salud mokresa asandira / merumaü get sick / to become ill siknis takaya chanatich siknis kalahwi
ENFERMEDAD Alteración de la salud mok sandi / merumani sickness / illness / disease siknis chanah saikniskira kalna
ENFERMERA Profesional que cuida los enfermos ajtzakoner agaranihatu aganigihatu sanditi nurse nurs mairin chanah chanah nurs
ENFERMO Que no está sano ajmok saditi / merumati / wuribati láturadi sick / ill um siknis pali chanah siknis sak ki
ENFLAQUECER Perder peso adureida / hürüchün make thin blawaia kuahtísh araknin tecjuele
ENFRASCAR Meter dentro de un frasco demeburagu fill a jar batil ra laikaia o mangkaia / pân ra diara mangkaia nâh teshkak dî payak anin mot’yu
ENFRENTAR Poner frente a frente b’ajxanu’t agibudagu put face to face pana pana buwaya muhnina kat
ENFRIAR Poner frío, bajar la temperatura idili / hamuñali cool kauhla daukaia séhka sénhka sannin tsoja
ENFURECER Enojar k’ijna’r asafaraguni make angry / to infuriate wan kupia sauhkaya akaiwa anwi / anna sak ki
ENGAÑAR Traicionar majresyan eyerehani / amarasuhani / alugura aban umadaü trick / to cheat / to deceive kunin munaya árkásáh alasni / kalyamna litsuwile
ENGAÑO Mentira majres marasualugu / iyereni deceit / lie kunin laka arkasah alasni / kalyamwi
ENGORDAR Aumentar de peso una persona o animal nojran adibuneduni fatten / to make fat batankaya úntâmún salanin,wi t’int’ünü
ENGREÍDO Creído de sí mismo pijch’isuy barügua tungua / pantati spoiled tara papulra nuhni kaldakawi
ENGROSAR Aumentar de grosor pimres agaranaduni / garanaü / adiderida / adibuneda enlarge / to thicken yahpa daukaya prahná / chuk chuk nuhni yamnin,wi püné tnü
ENGULLIR Tragar b’uk’ir agunchaguni bolt / to gulp down samras lankaya dsalnin
ENHEBRAR Colocar el hilo en la aguja ose încha agusa thread trid silakra mankaya trit anin silipyak
ENIGMA De interpretación difícil gariganagunti enigma lal blkanka kulanin patki
ENJABONAR Lavar con jabón xapunna asaburagua soap up sub kuakaya aboh apihtih sutp awi silipnin
ENJAMBRE Muchedumbre de abejas ko’rachab’ob’ hadibu hulahüñü / hadibu hamabau / hadibu giñurigiñuri swarm nasma yula kraudka ásúk amak ûn cyapji t’iyu
ENJAULAR Poner en jaula makb’ir adauragua tau dunuru tubiñe cage / to put in a cage pinsra mankaya asenwawa akao kutwi anin
ENJUAGAR Lavar con agua poj’bir achulagua / ásûra / ásuruha rinse off sikbaia / sikbi sakaia / rins munaia akatichka kupuknin
ENJUGAR Quitar la humedad asuguragua / tuguguaü / atuguaguni dry / to mop / to wipe diki sakaya ahenka suh yaknin
ENJUICIAR Someter a juicio tujam aguseruni pass judgement / to judge laura yabaya silak yak danin
ENLACE Unión nut’urir úwarani / aundaruni link / bond wilkanka kalpak
ENLOQUECER Perder el juicio k’ek’e’wa’res alülüdüni âu go crazy / to drive crazy krisy takaya ahranutich krisi kalna,wi
ENMASCARAR Encubrir b’akjutiru’t purisilimaduwaü / adauragua laru igibu mask / to put a mask on mawan yukukaya watapak muka munh awi
ENMENDAR Corregir kayen ererehani amend piska prahkaya lawi talwi
ENMIENDA Corrección kayenb’ir erenseha amendment piska mankaya barangwi
ENMOHECER Cubrir de moho mojores hariñun rust / to make mouldy maka alkanka kakawatich yan kaswi
ENMUDECER Callar iryojronir amanichuni / girigua tiyuma be speechless bila prakaya kapashtu tinpas labatwi
ENOJAR Causar enojo k’ijna’r aharichagüda / asafaraguagüda / agañüdagüda anger / to make angry wan kupia sauhkaya akaiwa anwasak ki ts’inya
ENOJO Malestar k’ijna aharicha / safaguaü / iñaü anger kupia baiwan akai anwi
ENORGULLECER Llenar de orgullo pijchisuy apantada / ôbuharuwa make proud selp mayunra prautkira
ENORME Grandísimo nojta aunwerebun / hanarimeti luwairin enormous / huge uva tara akacha nuhni
ENRAIZAR Echar raíces wi’rye’n agaluleda / gayure take root rutka alkaya apis acha rikni duwi
ENREDADERA Planta con tallo trepador afileriharügütu bindweed inma dusra ablakwiba brik brik wah / tutuk
ENREDO Lío mab’anb’anir chagaü / chauchau / bürübun / ereregu mess aiblakwanka Brik trabil duwi lets’ojo
ENRIQUECER Acumular riqueza ayantumin arisiduni enrich / to become rich yantliman takaya Non yankliman
ENROJECER Poner rojo chakchakres afunada redden / to turn red mawean pauni takanka pihtich pauni kalnin
ENROLLAR Envolver en forma de rollo b’ak’run akauchuni roll up kiubaya wrih tulnin
ENSALADA Platillo con hortalizas atzamkar hiduru ariganaü salad dus wahya pata diukna bahawi yamna
ENSALZAR Alabar k’ab’ajseyaj adumariduni exalt mayunra yabaya aiwannin,wi
ENSAMBLAR Unir osen acharagua / afidiragua assemble kumira wilkaya pohkasak / poh sak tuk anin
ENSAÑAR Enfurecer k’ijna’r gitaranigiduni enrage rakaya sumalna
ENSARTAR Atravesar k’atar aburuchaguni string kang mankaya porka panin
ENSAYAR Probar kansen apurupuruni / haucha rehearse prub munaya praktis yamwi
ENSAYO Prueba kansena auchuni / ariha labun rehearsal prub munanka praktis kalahwi
ENSEÑAR Educar kanseyaj afurenderagüda teach smalki madikaya achawich sumalnin / niningkanin
ENSILLAR Poner la silla al caballo asadilira saddle / to put on a saddle muntura mankaya aras satil anin
ENSUCIAR Poner sucio xexres awiyeduni make dirty taski daukaya kakĩnaka / ishpataki taski kalahwi te la tiji
ENTENDER Comprender na’tar ebeda / adúraguagüda / egémecha understand lan takaya ñáhwesh / awesh nû kalna / nû kalahna jin u’üsa
ENTERAR Informar warer agaranba find out nu takaya un kalnin te’ocj
ENTERO Completo inte’rti’ dayarüti entire / whole cumta alsut achorwa ul ki
ENTERRADOR Sepulturero ajmukmayaj abunahati gravedigger pruwan babikra onchta nuyang ki
ENTERRAR Sepultar abuna / abuna furumeguaü katai bury bikana ónchka nunin,wi
ENTIERRO Enterrar un cadáver mukma’r abunahani burial tasbara bikaya akahka nunin,wi
ENTONAR Cantar k’aywa’r eremuhani / aguwara uyenu sing yguetá aiwanaya aeyapas aiwan nin
ENTONCES En aquel momento into’ biñatibuga so / then well akachkwa aiding / kidi taimni yak
ENTRADA Sitio para entrar ochen ebelagülei entrance dimaika tohka angkut kanin
ENTRAR Ir de fuera a dentro ocher ebelûni / ahurugudagua enter / to go in dimaya tóh kawi kalahnin wama jum
ENTREGAR Poner en poder de otro ajk’una’r ederegehani deliver / to hand over yabaya wich muih uk yak danin
ENTRENADOR Que entrena ajirseyaj araudahati huraraü trainer / coach smalki papaskra kahchiwishta praptis yamyang
ENTRENAMIENTO Acción de entrenar esetirei / aransai training smalkanka lan yamnin
ENTRENAR Adiestrar aj irse amasura train wabnikara mankaya kahchiwich praptis kalahwi
ENTRETENER Divertir a alguien wirna adibiriha entertain pasa dih pulanka yakisdi
ENTRETENIMIENTO Diversión nat’a isebehari entertainment lillia pulanka di karak yakisdi
ENTREVISTA Encuentro y diálogo entre dos personas ojron e r i r alügüdaguwani interview pana pana aisanka kapach kapak yulbabawi
ENTRISTECER Ponerse triste tzejrma iruduni make unhappy / to be sad sary takaya amenchkwa sari kalni / duwi
ENTURBIAR Opacar k’ijna’r dauguaü make cloudy pukni o taski sip kaikras tatasni,wi
ENTUSIASMAR Provocar entusiasmo ayan tza’yer wilini / hemeni get enthusiastic kupia bukaya ahraritich lilia bangh ilna
ENTUSIASMO Exaltación del ánimo tza’yer igundani enthusiasm kupia alki bukanka ahrari uba lilia minit bayakna
ENUMERACIÓN Expresión sucesiva y ordenada de las partes tzikmarb’ir abaüda enumeration kulki ulbaya / kulkaya / maisapakanka awechka numba ulnin
ENUMERAR Hacer enumeración de las cosas tziki ichiga lenumenrun enumerate kulkaia awech kulnin
ENVASE Recipiente agari le budein bottle auhbaya pliska baten bati
ENVEJECER Hacerse viejo pak’ab’ix awariyada age / to grow old almuk takaya chuaratich muih barak
ENVENENAR Dar veneno ichiga paisini poison malteg poisin dakakaya aunisih pish puisn dina
ENVIAR Hacer llevar uk’ech’en aunaha send blikka waya tun dukiunin
ENVIDIA Pesar por el bien ajeno osrenajt gimugaü envy / jealousy tuman laka envidiarha muih din tumwi
ENVIDIAR Tener envidia osrenajtir agimugaha envy / to be envious of uplara tumaya imbidia
ENVÍO Lo que se envía k’ech’na aunahani shipment blikanka tunhas pmwa,wi
ENVOLTORIO Lo que envuelve b’asb’irna hauburati wrapping blakanka kualka muka wadatna
ENVOLVER Cubrir b’ajsar aubura wrap blakaya muk wadtnin
EPIDEMIA Enfermedad que azota a una gran población sandi hadan pailabu gürigia epidemic siknis patka chanahtakreh siknis bukwi
ÉPOCA Era ajk’inob’ dan ligia age taimka kum teshki taimni
EQUIDAD Igualdad inxojtir aban abu equity wal baku papat atnin
EQUILIBRIO Estabilidad turerir derbugu balance pidka kat papat karang
EQUIPAJE Maletas nojchij ilagu luggage / baggage wan sakbatka kua iña ku techka maliting
EQUIPO Instrumentos para una acción tulu team / equipment / gear wan tulska di yusyamnin
EQUITATIVO Que tiene equidad uwaraguni equitable / fair wal praiska kad dauki brih waya papat karang
EQUIVOCAR Tomar una cosa por otra satpa u’t abulireidagua be mistaken / to be wrong mistik takaya mistik kalwi laihna
ERA Época ajk’nob’ lidâni era / age taim luanka kum techki kidi taimni
ERGUIR Enderezar intat asurag straighten up / to lift wabni daukaya barangnin
ERIZO Animal con púas en la piel b’atix hayuyu hedgehog dauwan taya rinso ws kunka yucutulúl
ERMITA Iglesia pequeña yark’ub’otot tiraüraü ligilisi hermitage zers sirpi kum patishta añah kao prias ûn
EROSIÓN Daño del suelo por la lluvia o el viento lafaüha múan erosion tasba sauhkanka tapuk irhwi
ERRADICAR Arrancar de raíz b’axwi’r láhulachun eradicate rutkak sakaya dutnin
ERRAR Equivocar satpa u’t yereguaü err /miss mistik takaya mistik lani
ERROR Equivocación mab’anb’anir bulireguaü error / mistake mistik kum warkua mistik kalna
ERUCTAR Expulsar gases por la boca auhani burp / to belch aikabi sakaya yu kuk âknin ne’alts’a
ESBELTO Alto y delgado nojtakox gagubu liña / burü ligia giñe svelte / slender paskra paintara naini bilingni
ESBIRRO Tirano ajmab’anb’an wairi turiban killer / henchman aikarnika briba wal taibanka lakara dinkiba muih dutni
ESCABULLIRSE Escaparse ixin adilira ñeingiñe slip away / to slip through yukwi tiwaya kirinin
ESCALERAS Serie de escalones tab’ib’ kalera ladder / stairs yantebs kauhla prukiba tweha yamankangkani veá jum
ESCALOFRÍO Temblor con calor y frío sisajres diligagua chill mitib senguilauná kauhla lapta wal taisa sanni kalawi / kalyukwi
ESCALÓN Paso de una escalera wantab’ib’ lawariha kalera step / stair yantebsra ulaya yamamngka
ESCAMA Placa rígida de la piel sujr laruwa / liyagama uduraü scale / flake inska taya achrin kisin
ESCAPE Fuga uwik’arir anuruni escape / leak undka sirpi tahwanka bayakwi
ESCARABAJO Insecto worwota’ lige lanpu / deré tagai beetle daiwan sirpi dis busukrara dimisa ash wrihta warat cjoloncjlón
ESCARBAR Rascar el suelo chempachen achiga muan scratch / dig salhkaya ar kurhnin
ESCARLATA De color carmesí funabeleti scarlet kalatka ingni kum
ESCARNIO Afrenta sub’ajra agagibudagua insult upla winara latuan yayabraba muhnina kat
ESCASEZ Carencia sajb’esb’ir ümi / gürabiyu shortage / scarcity diera luhwa patka dis
ESCASO Que existe en poca cantidad imb’ijk lauguati scarce wiria baman sa tonch kuih wa puk
ESCENARIO Lugar para actuar chiriturer hagibugien pailabu gürigia stage pulaya pliska yulbaunin darasani
ESCLARECER Aclarar algo cheksunar aküleiduni clarify kler munaya esklarecerka klir yamwi
ESCLAVITUD Sometimiento excesivo k’otores idamuni / alâka / amudiruni slavery alba laka alba lani
ESCLAVO Que no tiene libertad por sometimiento ajk’otor amudiruwati slave alba kum esckavoha alba
ESCOBA Utensilio para barrer mesob’ aburidagülei broom brum ubitna lapjún
ESCOLAR Niño que asiste a la escuela ajkanwa’r leskuelauguna scholastic / school child skul tuktan escolarka kul walanbis
ESCOLARIDAD Grado en que está un escolar jab’kanwa’r ka güradu ñei schooling skul ulwan tebska kul kawi
ESCOLTA Tropa que escolta sujkuna’r atomigihatibu escort march ta briba iskulta
ESCOLTAR Acompañar para proteger sujkun pânâ aunigihati escort dira mainkaikaya ba ilpnikalhwi
ESCONDER Poner en un lugar donde no se vea muktar aramudaguni hide yukuwaya auh yakmaldarang
ESCONDITE Lugar para esconder muksyaj aramudaguragülei hideout / hiding place yukwaya pliska auha yakmaldi
ESCOPETA Arma de fuego to’chti’ aragabusu shotgun rax awatawarchkua arak busnuh
ESCORPIÓN Alacrán tinam aguru / âgu scorpion kuisry ebis asua wakurus santiacutj
ESCRIBIR Representar ideas mediante letras tzijb’an abürühani write ulbaya korsh ulwi pyacj
ESCRITO Documento tzijb’anir abürühauti writings / document ulbanka korska wauhtaya ulna pyacj sejám
ESCRITOR El que escribe ajtzijb’ayaj abürühati writer ayulbra ulyang
ESCRITORIO Mueble para escribir tya’tzijb’an abürügülei writing desk ayulbra tibilka kakorska ulnin darasani
ESCRITURA Documento de propiedad ujunares abürühani deed ulbanka korskas ulwi
ESCRUTINIO Recuento de votos tabarüdün abuduhani scrutiny vot waungkataya kulkaya ikutiñu
ESCUCHAR Oír ub’in agâba listen henguin walaya wesh dakanin pjocjás
ESCUDO Emblema kirikna idaründaü shield wan kuntry plakinka iskudu
ESCUELA Edificio escolar kanwa’rotot luban furendei / leskuela school skul watla achawishko kul ûni yüsa nt’a
ESCULTURA Arte de esculpir agiwerihani sculpture lilka paskanka wayani
ESCUPIR Arrojar saliva por la boca tujb’an asuregua spit suyguiar, suypadin yabala tuhbaya chuh susuih tuhnin pyutsj
ESENCIA Lo indispensable imb’utzir lagürüchun essence nidka pali witin mana
ESFERA Sólido limitado por una superficie curva xoyoyoj gararatu daruguatu sphere mapa krukma kum tayalni
ESFÉRICO De forma de esfera wororoj garaguati lesetirun spherical krukma paskanka tuyulni
ESFUERZO Empeño takresna afaragua luragu effort bapi buwanka atapunas kasak pat yamna
ESMERAR Empeñarse laru linarun tidy up diara kum kli o pain tawankira briba ispara yamni talwi
ESPACIAL Relativo al espacio huwariñunguna spatial pliska klin kum pisni nuhni
ESPACIO El universo ubau space pliska ull ibin nuhni
ESPADA Arma de hoja larga isubara sword kutadsa ispara
ESPAGUETI Fideo largo fuluaru gewerau arutu spaghetti makaroni ispaguiti
ESPALDA Parte posterior del tronco humano pat anagani back nina mapa suk paña dang ahni lü’icj
ESPALDAR Parte posterior de la cama taspat tuweden gabana back krikri wihta asuk paña krikri pirin
ESPANTO Terror xerb’aj hanufunei fright siran ikan trok yabadanghni
ESPARCIR Extender pukrun atuleragua spread / to scatter yakabrira daukaya tayah tayah ririhnin
ESPECÍFICO Determinado jaxtaka le ligiyabai specific baha ba kat parahni
ESPECTÁCULO Diversión pública wirnares buidü fulasurugu show / performance aihka painkira yakisdini
ESPEJO Lamina de vidrio que refleja imágenes k’es isibûsei mirror luganglis bila kaikanka wak chaa wayatal
ESPERA Deseo, anhelo kojko agobaha wait bîla kaikaia / taim yabaia awak tahawi
ESPERAR Permanecer hasta que llegue o suceda algo kojker agôbaha wait bila kaikaia awahka tahawi / sakatnin li nucj
ESPESO De mucha densidad intat duruti thick buhni / bunska pakapaka alni
ESPIGA Inflorescencia sentada a lo largo de un eje witrun lugule ri ear / spike plun kiama di mayak sabatkna
ESPINA Púa de ciertas plantas ti’x hiyû thorn / prickle kiaya sihki ukung sipj
ESPINOSO Que tiene espinas ti’xres gimirrmirati / gahîyuteti thorny kiaya baman ukuning
ESPÍRITU Alma meyn iwani / pîtû spirit spirit / lilka kwasah piritni
ESPLENDOR Resplandor wayaguaü splendour ingwanka / diara swapni lapwi
ESPONJA Masa porosa y flexible para usos domésticos puyren huahuatu sponge puns dî as uruni
ESPUMA Burbujas en la superficie de un líquido yojmar akutaü foam / froth ukatka eya lusuihni
ESQUELETO Armazón ósea de los vertebrados b’ak abu skeleton cericeg pruwan dusa apaña waklni
ESQUEMA Representación gráfica de algo inmaterial adibuhani outline / sketch diriksan mabka wayani
ESQUINA La que resulta del encuentro de dos paredes b’isar kâná corner utla un asuhta kung
ESTABLE Permanente turerir sunwan dan stable ban bara kaya akwa kaunhki
ESTABLO Lugar cubierto para encerrar el ganado makte’wakaxob’ pôtêu barn bib watla turuh anin
ESTACA Madero con punta suste’ wewe gagiriti stake / stick dus tatwa daukan pehsa pan subangni
ESTACIÓN Lugar donde paran los buses turerxantar taramagüle busu station bus tesan watnin plisni
ESTADIO Lugar donde se practican deportes fila stadium pulaia pliska bal yakisda plisni / pani
ESTADO Organización administrativa de un país ko’rajk’amparob’ uwai state gabamend gabamint yamnin dfin
ESTAFA Robo con engaño xujch iweru rip-off/fraud kunin muni implikanka malna
ESTAMPA Reproducción de un dibujo, pintura o fotografía tanpu imprint stamb prakaya tamp
ESTANTE Armario con anaqueles y sin puertas tubari liburu shelf diara sunaika di ilnin
ESTAÑO Metal dúctil baluyuma tin slilkaya auka wayar yudutni
ESTAR Existir, permanecer turer aniren / anihain be bara kaya sak atnin ja’asa
ESTATAL Relativo al Estado lani uwai state estat gabamint
ESTATURA Altura de una persona nojta úgubú height / stature pawanka naini
ESTE Oriente lubarun weyu east cashicozguin lalma wadah saitni
ESTÉRIL Que no es fértil ma’k’a’wan maraüti / magaraüdünti / mînti sterile biara para ban birna / wirna
ESTIÉRCOL Excremento de animal ta’ hadiga animâlu manure daiwan kanka asah
ESTILO Manera ligaburi style paskra wihta ampat
ESTIMA Cariño chojb’es hinsiñeni / busiñeirihabuni esteem latuankira akacha daalan yawi
ESTIMAR Dar cariño chojb’esna’r íchiga insiñeni esteem latuan kaikaya akachaha dalan talnin
ESTIPENDIO Beca takresnar idêmuai fee / salary beka wich kul ilpni
ESTIRAR Alargar b’itz’esna achawaragua / amigifedagüda stretch aubaya ĩh dulnin
ESTOMACAL Relativo al estómago nakres uragairagúti stomach wan biara saika sukuh ban pâ
ESTÓMAGO Órgano del sistema digestivo nak uragairagú stomach estoma wan biara sukuhuya ban
ESTORBO Obstáculo mab’anb’anir aberesehati hindrance turbanka estorbaha isturbu
ESTORNUDAR Expeler con violencia por la boca y la nariz el aire jaktzijmen atiñuha sneeze siahka kuhbaya ahkusi treisanhnin
ESTRELLA Astro ek waruguma star ciri slilma Piriwa yala pülacj
ESTRELLAR Hacer pedazos abuguchuni huwariñungu smash piskara krikaya piriwape sahnin
ESTRENAR Usar por primera vez lapb’ujktopop adaüra iseri put on for the first time pastrib yus munaya wisam yusyamwi
ESTRENO Lo que se estrena b’ujktopop ayusura iseri premiere diera raya brin wisam kawi
ESTRIBO Pieza en que el jinete apoya el pie lubari lugudi agafulehati stirrup munhtura mina manka tabardangni ilwa
ESTRICTO Rígido gagumadihati strict ulbanka kasak
ESTROPEAR Dañar pusye’n agadeira spoil wan walkara sauhkaya dalan yamna
ESTUDIANTE Que estudia ajkanwa’r aturiyahati student skul tuktan ahchiwishta kulkawi
ESTUDIAR Adquirir conocimientos kanwa’r aturiyaha study skul dimaya / stadi takaya ahchiwich istudiar klnin
ESTUFA Aparato para dar calor eregigi stove piakaya misinka sira tuha tup
ESTÚPIDO Idiota aj merex ibidirauga taru / lumachu âu stupid grisy ahranu dutni
ETAPA Época parcial en el desarrollo de una acción ajk’inob’ dan ligiya stage / phase bankayara taimni
ETERNIDAD Perpetuidad sin principio ni fin irik’apa darigua dan eternity bankayara / diara nina sirpira ulbi prakiba eternidadha ban atnin
ETNIA Raza nechanu ethnic indian kiamka peshler ban atnin
EVACUAR Desalojar lokesnar asiruha / amaladagüda müna evacuate taki waya yaknin pani kaupak
EVADIR Evitar machache egeyeha luwai evade bila sakaya yamwaski
EVALUACIÓN Examen asônuhani evaluation chik munaya lawi talwi
EVAPORAR Convertir en vapor lek’on lagumulahan evaporate laptika sakaya autonch wayauni yakwi
EVENTO Suceso nojk’in barasegu unforeseen happening diera takanka alasni
EVIDENCIA Calidad de evidente apupuwagülei evidence pura baikan wayani
EVOCAR Recordar kajpesyaj aritagua evoke kupia krawaya kidi yak kiunin
EVOLUCIÓN Acción y efecto de evolucionar amuñaguali katei evolution sins takan yabalka sins yamwi
EXALTAR Elevar a un grado de dignidad k’ab’ajsen iñuraguni ünguaü / heregu exalt mayunaya lilia kalnin
EXAMEN Prueba para aprobar un grado alügüdawaguni exammination / exam saun munaya examinahka ixamin / praktis kalahwi
EXCAVAR Hacer hoyos pajnir achiga dig pakni salkaya arka kurhnin
EXCELENTE Sobresaliente imb’utzir chamuti / chubaluguti excellent salid / mapara yamni
EXCITAR Estimular osrener asüragüda excite narka baikaya alasnin
EXIGIR Solicitar con firmeza takren mosu demand / to require karna munaya tapura arwa kalyulnin
ÉXITO Triunfo imb’tzir adeiraguni ûnguaü success win takanka / yabal kaikras ra kirbanka daukiba en akanei yamni bayanka
EXPIRAR Morir chamay sungura / auwe / aribiga / agumucha die capren winka prawi pruwanka oh dawi
FÁBRICA Lugar donde se fabrica gamasei factory diara paski ba watla / diara watla tara / paktaril fabrikaha di yamwa pani / plisni
FABRICAR Hacer una cosa por medios mecánicos afansehani / anwenbudagüdüni manufacture paskaia kaa misin karak yamwa din
FÁBULA Relato que pretende enseñar una verdad abahübaguni / úraga story / fable sturi kum rait apia /kisi ramh dini nining kawakidi
FABULOSO Falso, de pura invención iyêni / marasualugu fabulous kunin lâka bri / kunin ra daukan alas yulwa palni
FACCIOSO Rebelde masaliti / magaranbaiti factious mawan daukra muih dutni
FACHADA Parte anterior de un edificio tigibugiñe facade utla / but o diara wala kum mawan pîska ü sutni as
FACIAL Relativo al rostro tigibu facial mawan dukia / mawan tani bri münh
FÁCIL Que se puede hacer sin gran trabajo irintran mérenguti easy swapni / isi / daukaia swapni yabakarna apia / igni aohutah isi yamnin din
FACINEROSO Bandido gemeniti / chubaluguti bandit / outlaw âimplikra muih as dimaliang
FACINEROSO Delincuente habitual hungulema criminal upla watawikira ka ai sipki yamnin
FACTIBLE Que se puede hacer gadügüwaditi feasible / workable daukaia sip / daukaikira di bakanwa waunhtaya
FACTURA Cuenta detallada k’asemar ebegi paküwati bill diara briaia tânka / brinka bahnin
FACTURAR Extender factura dainti / halaguaü invoice / to bill dahra wiaia sins nuhni duwi / sipki
FACULTAD Actitud, capacidad iyarani / ubafu faculty karnika / dîa dîa daukaia karnika daktar balna üni
FACULTATIVO Médico surusia facultative / optional olonshin thisca (curandero) daktar / sika tânka kakaira / rarakra / sîka dauki uplika katunshka wark yamwa mani
FAENA Trabajo wadagimanu / yábu job / task wark kum / wan wîna warkka / wan lal warkka yatíkah bilk
FAJA Cinturón beliti / iyanasei belt bilk / maisa wila sitna,wi
FAJO Atado dafa bundle wilkan / wilkanka / priskan / priskanka kasa alasni
FALACIA Mentira iyêni / marasualugú fallacy kunin íñawák yal parakni sutni
FALDA Vestidura de mujer pik gudu skirt il plamaya / plahpia / il plahpia / mairin prâka mâya tani dukia / mahta arkakas sipawaski
FALLAR Frustrarse ilayb’yen achâra fail swakwaia / mistik daukaia / tniakluaia / sip daukaia apia õh dauna
FALLECER Morir chamay auwe / aribiga / hilaü pass away / die capren pruaia / diara kum âpu takaia o dan takaia õna dawi / dawasakki
FALLECIMIENTO Efecto de fallecer auweni / aribiguni / hilaguaü death pruanka / âpu o danh takanka / prura sip yamwas kalyamwi
FALLIDO Frustrado chatari failed bahki ra bri balaia / mapara alki takaskaia mamanh
FALO Pene len / pinpin / tin lura penis kaiura kahsata rah awaski / alasni
FALSEDAD Falta de verdad majresna iyereni / marasualugú falseness kunin ra daukan lâka / kunin lâka kunin yarta ramh din awaski
FALSO Contrario a la verdad iyereni / manarünniti / mama inarüni false kunin / kininkira / rait apia / saura lâka ra daukan / kasat apia / kunin dukia kasak lani diski
FALTA Defecto uk’anto déhe lack pât / pâtka swakwanka / saurka dutni yamwi
FALTAR Incurrir en falta charati be lacking lâ kum kribaia apaia / saura kum daukaia muih yuli yulwi
FAMA Opinión pública sobre una persona imb’utzir mama kamani fame nina tara ku / nina tara daukanka / sturka upla ailal aisi ba ãko yuhkalawi
FAMÉLICO Hambriento magüleguti / lamati starving brin dauki / plun pin dauki / dîa dîs brin daukikira taĩ bitikpak kalmuinh ts’uyupj
FAMILIA Conjunto de personas de la misma sangre jwamilya iduheñun / inibâfu family taya / taya nani / tayka daknika / pamali aimayunyang
FAMOSO Que tiene fama gürügia sububiwati famous nina tara bri / upla ilalkulki ba / ninira ramh yulbawi di bitik
FANÁTICO Que defiende con celo opiniones gabahüdaguâti fanatic lalihkra / diara kum ra karlihkan rana tâ baikiba salahni lakyang
FANFARRÓN Que se comporta con suficiencia que no posee jaxtakirna gamurigeseti boastful aimayuni yaba pakte wasmak
FANGO Lodo baibâbu / gubebâmu mud drapapa / luklukia / klahklaya ĩtahí luju
FANTASÍA Imaginación ilusoria mab’anb’an pantaü fantasy diara kum ra luki kaikanka lâka / lilka didiski
FANTASMA Inexistente ufiñaü / winani / falalandanu / áluma ghost lilka / pirit sura krukus nuhni bungh
FARDO Lío grande y apretado erereguni / bürübun / fárudu bundle kwala o dîa dîa skrukan tara kum dinitsuru
FARINGE Garganta agülerugu pharynx kârma faroha yaringni puna kahani
FAROL Caja para luces wayalasi / lagai igemeri lantern / lamp kiandil o ingni mangkaia dukia kásâh alasni kalyamwi
FARSA Engaño eyereni / marasualugu / adügüti luagu farce kunin sipawas kalawi talwayak
FASCINACIÓN Atracción irresistible uwamaseti fascination kupia alkaia muih as dimaliang
FASE Aspecto o estado de un proceso w’i’r lawanserun / lubaruwaguaun phase wark o diara kum nahki baiki saki o baiwi taki ba pîska ĩkãs ĩkãs tamantishkue yamwi kiunin tanit yak
FASTIDIAR Causar fastidio k’ijna’r itaranigida / hanbuagu annoy / bother laik apia kaikaia imachaíshtã abuk yamwakidi
FATAL Inevitable, desgracia kalapir lamisêlu fatal diara saura pat nuhni kaslahna
FATIGA Cansancio kejtzb’ujk gucháuwaü / lubucha uragu fatigue une paulalamina swapanka ohkaishtâ kalsuhna / ni
FATIGAR Causar cansancio abuchauwagüda uagu tire swapkaia karek kalsuhwi
FAUCES Parte posterior de la boca agüleugu jaws / maw wan bila nina tani pîska tingpas ahwasait
FAUNA Conjunto de los animales arak’wob’ sun hauyei animâlu fauna kuntri o tasba kum bilara daiwan nani bâra ba aslika peswakwa awaharu cher tinglau balna
FAVOR Ayuda takarsaj ídehani / idêmuai favor yamni luki yaban ba arwar ilp yamna
FAVORECER Ayudar takresnar idêgua favour hilp munaia arwarki ilpkalyamna
FAVORITO Que es estimado con preferencia febigi favourite yamni o laik kaiki yaba kasak yamni ilp yamna
FE Conjunto de creencias que constituyen una religión k’ub’se afiñeni faith kasak lukanka feha kristian lani kulwakidi
FEALDAD Calidad de feo wuribati ugliness saurka di maisih
FEBRIL Relativo a la fiebre abîwaü feverish rih yamah duwi
FECAL Relativo a los excrementos idigaü / gege faecal kâna tânka bri ba ba
FECHA Indicación del tiempo en que se hace algo lbegá ligia / begá date piu âhĩ waikuni / kurihni / mani awi di yamwi-
FECHORÍA Acción mala asusuhani misdeed / misdoing il plamaya / plahpia / il plahpia / mairin prâka mâya tani dukia / mahta warkwa ish di dutni yamwa kidi
FÉCULA Harina fuluaru starch plawar plawar / wan
FECUNDACIÓN Acto de concebir agaraü / agîda fertilization diara kum ra kwihra takaia sip dauki swiaia aryachah bankaudisnin,wi
FECUNDO Que produce o se reproduce agarüdagua / agindagua fertile mâ âiwra walanbis sahwi
FEDERACIÓN Asociación aundaragülei federation asla takanka kaluduhna
FELICIDAD Satisfacción, contento imb’utzir idichani / gundaü happiness lilia áhnrarína / korta sapesyo châa lilia lani
FELICITAR Expresar el deseo de que una persona sea feliz apandagüda / araudei bigundâse congratulate lilia daukaia lilia lani kalanin
FELIGRÉS Persona que pertenece a una parroquia lilisiumuna parishioner serts o prias watla uplika muih as kristian lani duna suts as yak
FELINO Gato mesu feline / catlike missi limi sât daiwra sut mistoh michi
FELIZ Que tiene felicidad ajtza’yer gundaü happy lilia áharí lilia palniki
FEMENINO Propio de la mujer petejt hiñaru / würi feminine mairin kortaler yal palni ki
FÉMUR Hueso de la pierna entre la rodilla y la cadera iyadaü femur kuhma dusa kapuk apaña baranhmak muihn
FENECER Morir auwe / agumucha / abagacha / aribiga die capren tnata mangkaia õna daunin,na
FENÓMENO Cosa extraordinaria katai / fonu phenomenon diara aihkakira kum arwã di dutni kalna
FEO Falto de belleza kalapir wuribati / madünamati ugly saura warkua kin / warkuakin di maisinh
FÉRETRO Caja en que se entierran los difuntos gahun agai coffin kapin kapin
FERIA Actividades festivas fedu / efeiyahani fair diara atkaia pliska ra upla ailat aidrubanka lilia yamwa mani
FEROZ Fiero, cruel hanaimeti / masusenti ferocious / fierce kras dutni yamwi
FÉRREO De hierro, duro, tenaz dereti / gürabu / temein ingîni Tenacious ayan dukia wayar dadasni
FÉRTIL Que produce abundantes frutos gilumati / gînti / galuleti fertile / fruitful âiwra kuk enña minik mahni laihwi
FESTEJO Fiesta fedu / feiya / afeduhani / ahurauwati festivity lilia pulanka kum katikka alasna yamwi
FESTIVIDAD Fiesta solemne aunwenbun fedu festivity lilia pulan yua katikapak alas na as sari
FÉTIDO Que huele muy mal híngiti / ugufu foul smelling bisbaya awihkiwa wayan dutni
FETO Producto de la concepción en los animales vivíparos dágasi fetus mairin biara ra tuktan kwihra mangkan ba dukia yê téwaãzsôpé / yê tewa tishtu bankauki
FEUDO Posesión de un señor weiyei / iyubudi feud tasba daknika kum sau danwan
FIABLE Digno de confianza afiñewati tuagu reliable lukaia akeria muihyamni
FIAR Vender una cosa aplazando su cobro aduwaihani sell on credit tras munaia akéría taras yamnin
FIBRA Filamento que forma los tejidos isau / íyu / ífei fiber awa mina sirpi kum anís muinh bunh
FICCIÓN Invención eyereni fiction kunin sturka wiasm yamwi
FICTICIO Fingido, falso marasualuguti fictitious kunin yarta alas kalyawi
FIDEDIGNO Digno de fe afiñewati luagu trustworthy kasak lukaia aitani yamni kulawi
FIDELIDAD Cualidad de fiel bumagietu / macharatu bun fidelity / faithfulness upla kumbui ai tahkia ra kasak lukanlâka mariki ba rispit kira
FIEBRE Elevación de la temperatura del cuerpo abiriwaü fever calentura rih teshkín yamah daihni ki
FIEL Creyente de una religión afiñeti (m) afiñetu (f) faithful lalukra warkwas ishkutu kristian yamni
FIERA Animal salvaje e indómito animâlu gañuti wild beast daiwan wail ting lau wail
FIERO Cruel, intratable mausanti / mawandûti / michuti gurasu fierce unta daiwra kraskira
FIESTA Celebración fedu party yua tara katika alasni yamni mani
FIGURA Cosa que se representa ligaburi somu katai figure lilka di as talya
FIJAR Poner fijo afidira fasten bapaia sakeuka patasni duluksaknin li nucun
FILA Conjunto de personas o cosas puestas en línea íli / afileihani line lain tar di lainni yak lakna
FILAMENTO Cuerpo en forma de hilo lugule filament awa kum trit wahni
FILIAL Relativo al hijo liraü / lisâni filial luhpa dukia ba walanbis
FILIBUSTERO Antiguo pirata del mar de Las Antillas filiburu filibuster / freebooter âimpilikra umani taim kuma wat yang
FILO Arista cortante de un instrumento amanaü edge / sharpen malika ákĩ baini tusyang
FILTRAR Hacer pasar por un filtro aseihani filter singbaia piltru munah bayakna
FILTRO Materia que depura lo que la atraviesa aseihagülei filter singbaika / sipsip / sagingbra aĩshka di as urhlanin din
FIN Último, extremo lagumuchun / lasurun end tnata apístî lasni cuwá
FINALIZAR Concluir ásura finish tnata mangkaia yaka danhkalahna / yamna thecyawajá
FINCA Propiedad inmueble auwenbu ichai farm / ranch insla finkaha wark yamwa plisni capje pülücj
FINGIR Aparentar afara parafu pretend kunin baku yaia yarken kapar alasni kalyamwi jin jola
FIRMA Nombre y apellido que una persona pone en pie de un escrito biri lauti buhabari signature nina sain munanka akors ayang suti birwi wauhtaya una yak nla pyacj
FIRME Estable, fuerte gereti firm shubugshubug diara yawan kaikaia sip ba parasni yamnin t’ats toncja
FÍSICO Corpóreo ligaburi úgubu physique biawan pisni as
FLACO De pocas carnes dureiti / magüleguti / büraüti thin / skinny wipaia kwaní arakni muihn diski qjuele
FLAGELAR Azotar abaicha / árada scourge lakwala wing wauiwi
FLAMA Llama eñeguaü flame pauta laknika tewa auwa kuh buswi kilwi
FLAMENCO Ave de patas, cuello y pico largos yábura flamingo uhbin dinimak naini anan karak viyan
FLAUTA Instrumento músico de viento en forma de tubo con orificios fidu flute bra árwâ lawana yaknin wiuwi molapjús
FLECHA Arma arrojadiza delgada y puntiaguda gimara arrow raaj trisbaya arrôsa sibanh sutni subangni jalécj
FLEMA Mucosidad pegajosa de las vías respiratorias yedunu phlegm / sluggishness slahka uhdana wingni lamawi wacan tjutjum
FLEXIBLE Que se dobla fácilmente gilagilati flexible nawaikira lamnin isiki
FLOJO Mal atado, poco apretado duguduguti loose / slack slakni alahni pamni situwas dana
FLOR Órgano que produce el fruto de las plantas fuluri flower zuna tangni pan minik kaupak barakwi mnik lakwi ts’ut’us
FLORA Conjunto de plantas su turuyei nadü flora kuntri o tasb pîs inma o dus nani aslika peh unhueka tawewai pan pas nuhni
FLORECER Producir flores una planta átuluoguwa / átuluraguwa / egeleweha flower awaia aohápas puluwi ts’ituja
FLOTAR Sostenerse en el agua o en el aire afayara / ahamaha float pupuhwaia twetápeh wing yak atnin casa’á jacj
FLUIDO Líquido esehati / ábulehati / achuranhati fluid laya / laya bri / layira / diara laya was kapat ki tsel soló
FOBIA Temor morboso anufudei phobia sibrin bri / sibrin tara / sibrin lâka kum yabadanghni
FOCO Linterna igemeri focus / light plaslait âéshkah klaslait jepé / jaw lavinín
FOGATA Fuego que levanta llama bugan watu bonfire yuga nebshupilaina pauta mukan kum ténwâpichkâ kuh dalh wi püne pwe
FOGÓN Sitio donde se enciende el fuego en la cocina eregigi burner yuga arshita kubus sírahtuha kitsin yak kuh dalhwi ’awa just’ol
FOLLAJE Conjunto de hojas de las plantas liluman tubana nadü foliage guala dus wahia ailalka peh aa eña pan basni bsaalna
FONDO Parte inferior o posterior guribini bottom munhta pa sait dawakat ahni sait
FORAJIDO Bandido bandisi bandit / outlaw upla saura kum tunundutni
FORÁNEO Extraño terencha foreign / strange emeshi güiranla upla tringsar muih tringsar
FORCEJEAR Hacer fuerza eregua / adüga érei struggle paun daukaia parasni yamnin
FORESTAL Relativo a los bosques árabu forest unta o dus nani pâwi dukia kuk waha arôtapák pan pas nuhni joc mpes
FORMA Apariencia externa ligaburi / lesetirun aban katai form / shape daukra ahwa saitni
FORNICAR Realizar el coito agafera / adahira sagü / agamarida fornicate rug lâka daukaia kubihnin / supitnin / yamnin / payahnin
FORNIDO Robusto dideiti / wandiditi stout / strapping karna muihn lasni
FORRAJE Pasto herbáceo verde o seco sagadi / umasaüsaü forage bîp pata tuiangni
FORTALECER Dar vigor eredagüda / ederebuguda / íchiga wandidi strengthen shubugshubug karna daukaia fortalecerka yamni barakwi ’ücj ca nsem
FORTUNA Riqueza irisini fortune diara tara o lalah baku sakanka o bri ba rits
FÓSFORO Palito de madera con cabeza inflamable machi match pauta prakaia / mats tenwãpaska mats tunun simú
FOTO Imagen impresa iyawaü photo / picture lilka wayan yakna vyuju
FOTÓGRAFO Personas que toma fotos adirahati photographer lilka âialkra muih as muih wayan yak yasng tjiwú
FRACASAR Frustrarse achâra fail kriwaia akahpástwa patduna / kana malala ntje pala
FRACTURA Rotura de un hueso halaguaü / deinti fracture krikanka táhpĩ muih walkn bahna latju’ul
FRACTURAR Romper un hueso o una cosa ahalachagua / adeinra fracture krikaia tápĩ walkn bahna
FRÁGIL Quebradizo inlewlew baubauti / huhuati fragile baiwra enwartísh bahyang la tücüema
FRANJA Faja, lista o tira o’rb’ujk beliti / iyanasei fringe kwala un tamaya ĩña akahtas / yahtíka pisni as jütsüla
FRANQUEZA Sinceridad enrich furangu frankness paramka kásêtuh râmh tucj vele
FRASCO Vasija weru bottle batil sirpi kum bukit / pana tsjicj tapacj
FRASE Conjunto de palabras con sentido que no llega a oración lagai / agaidinaü sentence bîla aisanka kum ñahas tû minik yul kalahwas
FRATERNIDAD Unión y amor entre hermanos imb’utzir gamadaguaü / gaduherunwadi brotherhood / fraternity muihni lâka ra patarkiyo asken asuhpra âkpár wahai lani jis pülücj lal ’amulú
FRATRICIDA El que mata a su hermano le afaruti libiri fraticidal muihni âikra wahaini iwakidi
FRECUENTE Que ocurre a menudo sunwandan frequent pat pat bal taki ba kãtah kãtah wahaini iwakidi
FREGAR Lavar los platos íricha / achiba scrub yauhbaia watki pjo’om
FREÍR Cocer en aceite ch’ijrin afuridua fry kiskaia âwĩs plit suhnin ts’yal
FRENTE Parte superior de la cara ligibugiñe forehead pul mawan dukia / mawan tani bri di sala karak kisnin
FRESCO Moderadamente frío diliyumati fresh / cool raya sapan sait
FRIALDAD Calidad de frío diliduwaü / hâmaduwaü coldness kauiha ba lâka praisni lanni lakwi
FRIJOL Grano comestible b’u’r eifi bean snik / bins sák san paruh ki tsjin
FRÍO Que tiene una temperatura inferior sisay diliti / hamuñali cold mitilainá kauhla sénwã bins kasnin din tsjo
FRITANGA Fritura abundante en grasa sya’n ch’ijrin furidasi fried food kiskan sírá awiska kisna
FRONTAL Relativo a la frente ut’jor igibigiñeti frontal alma wankat / lamá frenteha uba sanni awaski wola pa’á
FRONTERA Límite de un Estado fadaguaü border lainka muihn nina kat
FROTAR Pasar repetidamente una cosa sobre otra con fuerza ahurudaguni rub aubaia saunuh pisni akat ki
FRUSTRAR Privar a alguien de lo que esperaba weru frustrate bahki ra bri balaia / mapara alki takaskaia ĩíshrwtu yul kulawak kalahwas jay tyocja
FRUTA Fruto comestible de plantas yutir tin wewe fruit ziguán mâ / dus mâ pẽhwã di as di ük karak uswi julupj
FUEGO Desprendimiento de calor y luz mediante combustión k’ajk watu fire yuga nebshupilaina pauta kñauhi téhwã pan mak kasnin din ’awa
FUENTE Manantial welu / lahüchagüle duna fountain kârma kwíni was tuk wasni buswi dawak dahni lakwi ’üsü pü’ü mo’o
FUERA En la parte exterior barugudi out latara wasbin kiri
FUERTE Que tiene fuerza ajk’ek’wa’r gereti strong shubugshubug kârma ahwa sait yak jastyocj
FUERZA Energía k’ek’wa’r erei strength karnika átapún dadasni dawak parasni nintyocj
FUGA Huida apresurada putz’we’n anuruni / babudagun bungua escape plapanka trók parasne pjyama
FUGITIVO Que huye anurahati / harachan fugitive plapi yaba isti kirana
FUMADOR Que fuma gagumulahati smoker dadira / sigarit untah muh dutni dasi kiri
FUMAR Aspirar y despedir el humo del tabaco chamar agumulaha smoke paigme diaia únhâ sikarit buihyang dai sikarit buihwi lyola
FUNCIÓN Acción propia de un órgano o una máquina war imb’utz ligiaguti / timatimati function diara kum saki marikanka pikatun ísh aka buihwi wayauni yakwi
FUNDAMENTAL Lo principal o importante abunahani fundamental bapanka fundamentóha misin wark yamwi ncapj p’i’asa
FUNERAL Ceremonia en la que se lleva a cabo un entierro hiruti / iyedemeti funeral upla pruan priaska o bikaia brih wi ba pesh õhner akao chãâ ilpnuhni ki nasa tepje’é
FUNESTO Triste luwadigimai terrible / fatal sari / sari bri / sarikira nuna dukiwi
FURIA Ira exaltada k’ijnes iñaü / luwain igañu fury kupia biwanka akaí sari duwi ts’inyá
FUSIL Arma de fuego de cañón largo bisiledu rifle fusil raks awa anwi
FUSIONAR Unir áfadara / adunwaguagüda join diara kum buhn wina lî taki ba arakbus
FUTURO Porvenir kanix water amuñegü future thoro naika taim dukia tepẽ birnin p’ajawasa
GABARDINA Tela fuerte de algodón b’ujktinam gamisa seriwitu tun galasun dururutu gabardine kuala satka kum gabardina
GABINETE Conjunto de ministros ko’rajk’amparob’ minisigu cabinet gabamai uplikanani gabamint muinh balana
GACETA Periódico oficial dugumegu ligasibure uruwai gazette la raya publuk munan wauhtaika awikawa korska miuspipa
GAFA Anteojos korpesnak’ut patikili glasses nakra glaska mak ûn
GAJO División interior de varias frutas aban resini baibai section / segment bunska sor wir
GALA Vestido o adorno chirirpik bureginiduwaü gala / to be dressed up sakakan praka lalia asnina
GALÁN Hombre gallardo imbutz wirna’r wügüri bureginiti attractive man guialan enñatis yamni
GALANTEAR Enamorar chojbes aburenigiha flatter triswaya / wait pain pulaya mairin kum wal putni laihnin
GALARDÓN Premio matan idewesei prize / award / reward wintanka yabaya di yamni kalawi
GALARDONAR Premiar imb’utzir edewerehani award a prize / to reward wintakanka yabaya di yami kalanin
GALAXIA Nebulosa durerigu galaxy slilma ailal plika kumra baraba warutah galaxia
GALEÓN Velero antiguo ugunei gabirantu galleon almuka sailka umani din
GALERA Casa con techo y sin paredes tajchotot dibasei galley kiamb watla / yamamangka galira
GALLARDO Galán wiritnoyt wügüri bureginiti elegant / smart / brave waidna painkira yamni nunh
GALLINA Ave doméstica utu’ ak’ach ariran / gayu chicken / hen caslan kalila tohtoh sakara yal castlyá
GALLINERO Lugar donde se crían las gallinas ototu’ ak’ach haban gayu hen house kalila watla toh toko sakara ûni
GALLO Macho de la gallina tata ak’ach ariran / gayu rooster caslan hashu kalila waindka toh toh arwa sakara almuk cocoyócj
GALÓN Medida de capacidad pukutan gallon guialan galumg
GALOPAR Correr al galope ajner agafulehani gallop aras isti wapiba / aras plapanka / brinka dukiba aras kiri
GALOPE Paso levantado y veloz del caballo lagafulehan gabayu gallop sarhwanka ohlak Unwari ohwa tabark lapakwi
GANADERÍA Conjunto de ganado wakaxob’ bagasuagai cattle breeding bib dakni wakachtapak turuh mahni
GANADERO Dueño de ganados ajwakaxob’ gabagasuti cattle breeder bib main kakaira turuh kira
GANADO Conjunto de animales domésticos wakax ibirani cattle bib wakach turuh balna
GANANCIA Lo que se gana bagañeirun profit lalah pakanka winkalna
GANAR Adquirir un beneficio tajwintzar agañeira earn / to make / to win win takaya Ganaichkawa winkalnin
GANCHO Instrumento corvo y puntiagudo xajr patióku hook / hairpin alionhka kum ayan ni paskan akaweha gansuni
GANGA Oferta a bajo precio ma’tujri meseruni bargain / gangue praiska alahban ganagni
GANGLIO Cuerpo linfático luti agülerugu ganglion wan wakia walaba ganglioha suruna
GANGRENA Privación de vida en un tejido gumari gahüguali gangrene talsawan taskamukta kangrina
GANSO Ave de corral ajtzo’ ganaru / wanana goose klukum dutni
GÁNSTER Bandido ajmab’anb’an bandisi gangster rukkira Tersun gansu
GANZÚA Llave maestra lihuduhudu gelein picklock ki mihta aisika ki ting
GARABATO Gancho xajr adahihagülei scribble tinkrus ting kurus
GARAJE Cochera ototxantar afuruwagülei garage truk watla garahini
GARANTÍA Fianza afayeihadi guarantee watlikara garntiani
GARGAJO Escupitajo flemático yedunu spit / phlegm yabala tatuhbra auha uhdana
GARGANTA Parte anterior del cuello ch’orch’or ligurenguren throat wan karma katukta dinitsuru
GARRA Pata de animal con uñas ejch’ak lubara animalu paw daiwan nina toto sukuhta achuna tingla tipisnimak
GARRAFA Vasija b’ejtyartob’ fudu decanter / carafe li watla krakriura ba sumi
GARRAPATA Arácnido que vive sobre animales lur gubari tick texcan traka trit dusa / traka tarak mata
GARZA Ave zancuda joj diyu heron yami Yamih yami viyan
GAS Fluido sin forma gasi / igemeri gas kerosin gaska gas
GASA Tela clara y sutil lidau gumain gauze kuala piska karana tanta daktar nani yus munisa gasa
GASEAR Echar gases tóxicos ahiriha gas kiasma saura lulkaya gas dutni
GASEOSO En estado de gas ahirihati gaseous diara laya ba dadasni kalna
GASIFICAR Convertir en gas ahirihani gasify kerosin paskaya gas utuhna
GASOLINA Combustible igemeri gasoline guiasalain gasolinaha gasulina
GASOLINERA Donde se expende combustible lugei igimeri gas station guiasalain ayadkra gasulinira
GASTAR Emplear el dinero satar agastara spend / to wear out dand daukaya aoh onch danh yamwi
GASTO Acción de gastar sati gastu cost / expense expens aoh onch danh yawaki
GÁSTRICO Relativo al estómago ahîruni buragarigurigiñe gastric biara aisawan sukuhuya wing banyak
GASTRITIS Inflamación del estómago moknakir lubacha lau buageigu gastritis biara klawan sikniska arok gastreitis
GASTRONOMÍA Arte de preparar las comidas chapiwer luruyeigu aigini gastronomy plun auhni piapiakra sira katahler diukna satni
GATEAR Andar a gatas pukruma’r awariha crawl kuasaya tapehwa wilihnin colcoló
GATILLO Mecanismo que acciona una arma de fuego xajrtochti’ tadûha bisiledu trigger raks awatuhta arakbus tun
GATO Felino doméstico mis mesu cat missi pus mistoh mitsi mista
GAVILÁN Ave rapaz mwan garun sparrowhawk tau yakal toh toh sukuhta yakal tsjinquiy
GAVIOTA Ave marina tiw dunuru ahamahatu laru beya gull daiwan knawira krikam kwas take chata plipli
GAY Homosexual ixiksuy magusi gay kudson waidna / diara taya kutsung
GEL Materia gelatinosa badibaditi gel tawa batanka / wantawa yukaika ilatina
GEMELO Hermanos nacidos al mismo tiempo cha’cha’ / kwach aubaü twin sutki bokin sutki
GEMIR Sollozar ahugühani moan yukyuk ini ba / dira tala mapara yula ba oniwahna binni
GENDARME Policía ajkojk súdara gendarme polis / upla kiamka nani suku muih as
GENERADOR Aparato para generar energía eléctrica uchek’ajkir lagai igemeri generator misin ingni yabiba pawa yamwi
GENERAL Común tunorir ligiragubarigu general sut / tak kalpak papat
GENERAR Engendrar ichiga lubuña generate paskanka raya kum chiratawehru bankaua nin
GÉNERO Tela b’ujk gamisa cloth diara satka kumi asna
GENEROSO Dadivoso ajkunarir araidati generous help mamunra enishkwa yamni
GENIAL Extraordinario imb’utz wuguri chamuti great / brilliant daukanka pain kum sateteh ken kasak yamni
GENIO Persona genial ajimb’utz chamuti genius upla daukanka ba muih yasmni
GENITAL Órgano sexual b’us ugu genital wa saka dinbalna
GENOCIDIO Masacre mab’anb’anir afarahani genocide tawan kun tikayaba imukna
GENTE Personas pak’ab’ gürigia / mutu people upla pesh muih
GENTÍO Mucha gente pak’ab’ob’ bürubun / gürigia / pailabu gürigia crowd kuara tara pesh peri muih mahni
GERANIO Planta de jardín fuluri waiti iñeliti geranium tangni kalatka karna ta bri yaya warkaba tangni
GERENTE Persona que dirige ajjorir abuti lidan wadagúmanu manager lalah pakaya aslika takan lalka kaluduhna tatuna
GERMEN Microbio iñanaü germ slaunka atruña mikrubiu
GERMINAR Comenzar la evolución de una semilla ch’i’r gayure germinate sauhmuk urwanka truna minik ûswi
GESTACIÓN Desarrollo del óvulo fecundado dagañun gestation tukta mairin playara aipaswanka yamwi barakwi
GESTIÓN Diligencia sajkun ariyahani paperwork asla takanka ta briba war takiba proh walwi yamwi
GESTO Expresión warer marialon gesture wan una yukbanka muinh yamwi
GIGANTE Enorme nojwinik higândei giant upla tara pesh akah muih nuhni / ikaqnti tsets
GIMNASIA Ejercicio hingí gymnastics eksasais daukaya ihirsisiu
GIMNASIO Lugar para hacer gimnasia lun hingí gymnasium / gym eksasais pulaya watla imasiu plisni
GIRA Viaje sutur waríyasu trip impakanka wirwi
GIRAR Dar vueltas xoyb’ir agaradaguwa rotate / to spin wilbi lakaya tawrahka wiryaklawi
GIRO Dinero que se gira sutrema sensu aunahauti bank draft lalah blikka waya tawrahk lalah pamwi
GLOBO Cuerpo esférico worik luti gararati globe / balloon krukma paskanka kum glubu
GLÓBULO Célula de la sangre lederagun gitaü blood cell / corpuscle wan tallia pliska â awsni
GLORIA Fama imb’tzir subudiwatu glory prana patishta chuña aliluya
GLOTÓN Que come mucho sya’new’ haliluati greedy bila maihsira unhweka ehwa sulh sulh
GLUCOSA Azúcar chab’ sugara lidan hitau glucose uva damni pêhwa aprewa sukar
GLÚTEO Nalga suy edei / arigieti gluteus klata bunka kuch tumin bunh
GOBERNACIÓN Lugar donde despacha el gobernador gumadi government tasba piska kum manits muniba gubirnaciun
GOBERNADOR Que gobierna un territorio ajnukajk’anpar agumadihati governor tasba lalka kum sau tunun
GOBERNANTE Mandatario nukajkánpa’r gumadima governor kantri ul tabrabrira asahtah atonna bas yamwi
GOBERNAR Mandar warajk’anpa’r agumadihani govern kuntri tabriya bas yamnin
GOBIERNO Conjunto de los ministros ajjorir uwari government gabamait asahta uya gabanint muih balna
GOL Anotación en fútbol ochwar agañairuni goal gol gul ana
GOLETA Embarcación con velas nojko ugunai schooner sail lakankla sail buhwi
GOLFO Mar que se interna en la tierra dabuti gulf plis glukia kum kabu sau yak birna
GOLONDRINA Ave negra dunuru swallow plipli kuas mukurus
GOLOSINA Manjar agradable aigaraguni candy / delicacy plun sirpi nani misin wasni
GOLPEAR Dar golpes jatz’b’ir abuleseira bunp / knock prukaya bawi
GOMA Sustancia adherente tabadileha glue blas Brih birnindin
GORDO Obeso nojram dibuneti fat uva batana Tamukti salani
GORILA Primate max megu wairiti gorilla urus urus ku awa chahta gurila
GORRA Prenda para la cabeza sin ala jorbb’ujk bunedu hat / cap kiapud sah kiaput nay’osopj
GORRIÓN Ave pequeña tzunun yürüdü sparrow tininiska mis rumsik p’ustunúm
GOTA Glóbulo de líquido pixja’ lédedehanti drop li tahwanka bak tahwi tsyosa
GOTERA Gota que cae intermitentemente en el interior de un espacio techado k’axija’ édedehanti leak untika ailal tahwisa bakta tahnin ts’syosa
GOZAR Disfrutar kajyer áhurarai enjoy lilla briaya lilia dunin
GRACIOSO Que actúa con gracia fônîti graceful pain wataiki ba yakisdayang
GRADA Escalón wantab’ib’ kalera step teps / minamangkaika sakratapak tips
GRADO Nivel escolar jab’kanwa’r awânseni / guradu grade kul luwi waya lâka ba twe kurih as / bû ’as yos
GRADUACIÓN Ceremonia en que se obtienen los diplomas k’ab’ajsekanwa’r eresibihani graduation skul snata lilliaka graduar kalahwi
GRÁFICO Dibujo adibuhani graphic lukanka kum mark muni marikiba wayani
GRAGEA Pastilla pili sugar-coated pill pils puarara sugar yukan pils
GRAMÁTICA Normas de un lenguaje furendei lun aburuhani luma alirihani grammar twisa tihura aisanka tu lâ ni
GRAMO Medida de peso musu ihuru gram diara ma sirpi kum gramu
GRANDE De gran tamaño nukta wairiti big / large puguina tara akah nuhni
GRANERO Lugar para guardar granos bagadira barn saumuk auhbaya pliska katora achâha di minikapaknin pani
GRANIZAR Caer de granizo b’atres adera wagudei duna hail ais laya ahwiba / ais laya awiba asowa pesh barhnin lüpj
GRANIZO Granos de hielo que descienden con la lluvia b’at duna dereguati / yelu hail granizo lî klaswan asowa was lawi
GRANJA Lugar para criar animales domésticos ch’i’rak’ach haba ibiñani farm dauwan tim briaya watla tingla sahnin plismni
GRANO Semilla de cereal u’t lila awasi / lila ri grain plun ma kum awah minik
GRAPA Pieza metálica en forma de U gürabun dahiti staple samaika napa kum grapaha grapa
GRASA Sustancia adiposa agulei fat / grease daiwan batanka yus munras ba tamukti sibu
GRATIS Sin pago b’antaka malugûnti free frisand bakapuh prisant
GRAVA Piedrecillas cherentun dubudubu gravel walpa lupia kauhmak
GRAVEDAD Estado delicado de un enfermo mukir linarime sandi seriousness umguag caravelaina siknis suapan siknis ki
GREMIO Gente organizada morwarir anigu guild ta uplika kraudka muih kau uduhna
GRIETA Hendidura jekb’un lafaünchun crack piska baiwanka atapak sahna
GRILLO Insecto jererem sidigiri cricket tukbring iris warat tüwüwa
GRINGO Norteamericano kaxlan merigein foreigner miriki kamasa miriki
GRIPE Enfermedad con catarro sijm yedunuti flu esta güia olonshiti siahka siknis uk uhdana
GRIS Color sakpwen / b’oron buruwati grey pupudni kaladka sakwa puputni
GRITAR Levantar la voz arwa’r awaragua / arencha shout / to scream kisbaya wah sarahnin
GROSERO Descortés ajatzb’ir fûndeti gross / rude sasaukra warkwa ishta dutni awi
GRÚA Máquina para levantar peso con un brazo giratorio durugu heretu tow truck / crane misi diara wirha bukaika misin tihini dulawi
GRUESO Corpulento impin garanati thick yahpa chuk chukta nuhni p’omp’ím
GRUPO Conjunto de seres ko’ra aundaruni group dakni kum wris muih
GUACAMAYA Ave prensora de vivos colores dunuru gibeti tewegerun macaw eguasira afu kahwa au
GUANTE Prenda que se adapta a la mano lidaü úhabu glove mihta dinkaika wanti
GUARDA BOSQUE Que protege el bosque chojb’antyob’ agonigihati dabiyara forester / ranger dus main kakaira aroh tapak chanah pan pas maitalyang
GUARDARROPA Armario para guardar ropa taraidaha daüguaü cloakroom kuala mankaika iñah unkatichka asna paknin plisni
GUARDERÍA Establecimiento para el cuidado de los niños haba irahüñun ñuburigiña day nursery tuktan main kaikaya watla walabis û ni
GUARDIA Custodia ajkok agonigihati guard soldajo árkatiwã ishta wardia
GUARDIÁN Persona que cuida algo ajkorpesyaj pânâ aunigirutibu guardian / keeper wadsman árkatiwã ishta main talyang
GUERRA Lucha armada entre naciones o partidos jatzb’irjujrib’ éreguni / wuribu war aiklabanka / war anuk waryamwi sau uk karak
GUERRILLA Grupo de personas armadas no pertenecientes al ejército morpak’ab’jujrib’ awuribuhani guerilla warfare / guerilla band war aiklaklabra anukta muih wark kalbau yang
GUERRILLERO Miembro de una guerrilla pak’ab’ jujrib’ awuribuhati guerilla / warrior war uplika membar kum anuktaler kalbauyang
GUÍA Persona que dirige ajjirseyaj ichaharinati guide ta uplika / wauhtaya klakaikaba tatuna lipünt’a
GUISADO Guiso preparado con salsa chich’b’ir asuriduwaguni stew suabni kiskan awis kiswi yamna
GUISANTE Semilla comestible ajchich’ma gürebí pea piaya dusa ma awishka minik kaswa
GUISAR Preparar los manjares al fuego chich’mar asuriduaguwa cook / to stew laika wal kiskan awis kuh yak kisnin
GUISO Manjar guisado chich’res gisau stew / cooked dish ai laika wal kiskan brak kistayang
GUITARRA Instrumento musical de seis cuerdas lab’ gidara guitar awa six / tramhtram kitara quinca
GUSANO Animal invertebrado de forma alargada u’b’i’n hewerau worm zuhoro liwa wih babil ts’ijiy
GUSTAR Agradar ma’ki insieda like / to taste laik kaikaya entahtish wâtki
GUSTO Placer o’sre hinsiñe taste / likeness laik kaikan ehtah yamni ki
HABER Ocurrir ayan susereti occur / happen taki ba chuâ di kalahna
HABICHUELA Frijol ch’okb’u’r aifi ñulugili string bean bins siakni sak saka bins kuhnibil
HÁBIL Dispuesto wakche hemeniti skilful wilinkira unwary wilin ki
HABILIDAD Cualidad de hábil ajwakche hemini skill wilin daukaya lan ba isti di yamyang
HABILITAR Hacer hábil a’b’tz’ar ehemenigüda entitle / to make available wilin paskaya isti di yamnin
HABITACIÓN Espacio limitado por paredes waynib’otot sonburu room / bedroom utla bila kaoas pirin balna
HABITANTE Persona que habita en un lugar ajturer erederutiña ñein inhabitant plis kumira uplika nani pesh kaha cherî pa as yak muih bangki
HABLA Lenguaje ojron dimurei speech yabty bila aisanka kapach tu yulwi
HABLAR Comunicar con palabras ojroner adimureha / ayanuha / adimureha speak / to talk molguin pana pana aisaya kapachka yulbawi velé
HACENDADO Dueño de hacienda ajtumin labureme bagasuagai landowner / landed bib ailal dawanka wakach akawa turuh kira
HACER Producir cheyaj aduguni do daukaya ka di yaknin
HACHA Instrumento para hender harawa axe yagua ahsa sorwa ki jam
HACIA Determina la dirección del movimiento yaja’ ñeinhi towards bahara danh yamwa
HACIENDA Finca agrícola ko’ra wakaxob’ muna lidan bagasuagai country estate / ranch bib main kaiki kiambka wakachta dahnin plisni
HALAGAR Dar muestra de afecto tzayjres agundaraguda / ichiga igundani flatter latwan laka daukanka ni madikaya lilia yakisdi
HALAR Tirar juru achawara pull aubaya i murnin / rumnin le locjoc’j
HAMACA Red que se cuelga por las extremidades y sirve de cama ab’ ügüraü hammock sela silmika unwa wah bakna
HAMBRE Gran necesidad de comer jaytz’a’r ilamaü hunger plun dauksa uwa yuhni vecj nipüi
HAMBRIENTO Que tiene hambre ajjaytz’a’r lamati hungry / starving<¿ ei corquin shaiuna plun piras sa uwako yuh kalawi
HARAGÁN Que no le gusta trabajar akoyir maguwalitu laze / slugish / loafer srinwankira apako baskiwah
HARINA Polvo que resulta de la molienda de algunas semillas tanlun fuluwaru flour plawar Harinaha plawar ’üy üy
HASTA Expresa el término del cual no se pasa este daga ñein until / till / as far as baha kat akat
HEBILLA Pieza metálica para ajustar la correa lichügü beliti buckle bilk lal yatika bilk tunun
HECHICERO Brujo ajb’a’x gabiñarahati wizard bruju wihha bruhu
HECHIZO Conjuro b’a’x abiñaraugülein spell upla mihta sikniska ka a saikira
HEDOR Mal olor b’okna’r ingini stench / stink kia saura awih wayan dutni
HEGEMONÍA Supremacía uwariguni hegemony upla purara kau tara ba lalahkaira balna
HELADA Frialdad destiempo sisarna dilitu cold kauhla senwa san ni
HELECHO Planta de hojas compuestas hiduru lidantú lamuñan fern yamara repollo wahya di basta basni rarahni
HÉLICE Palas que giran alrededor de un eje y producen una fuerza gararati lidan ligirugun katai propeller / helix misin wilwaika lawan
HEMBRA Animal de sexo femenino ixik hiñaru / wuri female daiwan mairin pacha tinglau yal
HEMIPLEJIA Parálisis de la mitad del cuerpo karampu hemiplegia wina bakrik ptuwa ba sangka dawi
HEMISFERIO Mitad de la esfera celeste lamidan ubau hemisphere kasbrika bakrik kum ki sang papas bah
HEMORRAGIA Flujo de sangre lokerch’ich’ eseñeihani hemorrhage tala plapanka uri pak â rumwi
HENDIR Hacer una hendidura tajchpa’r afaüncha cleave / to slit pauta baikaya kraj sahnin
HERBICIDA Veneno para las malezas larani hiduru weed-killer / herbicide tui ikaya saika katru amaska puisin wasni
HERBÍVORO Que se alimenta de hierbas hibisaü herbivorous dus wahya papira katru atah tiriski kasyang
HEREDAR Suceder en los bienes ajk’un galagante inherit frapaty briaya kalawi daunin
HEREJÍA Doctrina contraria a los del dogma de la iglesia kansenajk’inar barünaun tun ligilisi heresy mapara instruksanka kum kulnin sat uk
HERIDA Rotura hecha en el cuerpo chek biti wound winara klakwanka taskas pilaun
HERIR Dar un golpe que dañe al organismo chekir ibaragua wound klakaya tas dalan kalana
HERMANO Nacido de los mismos padres ijta’n nati / namule / nibugaña brother yogüe tagju (masc. mayor), seya ruscu (masc. menor), pela tagüshi (fem. mayor), tuntu rusco (fem. menor) muihka arki wahaini
HERMOSO Dotado de hermosura imb’utz uwirna wendeti beautiful painkira Ennatis yaksihni
HÉROE Varón ilustre por sus hazañas ajk’ek’wa’r abuti hero daukanka pain waidnika kum muih nuhni dauna
HERRADURA Hierro que se clava en los cascos de la caballería xanab’chij lubâri lugudirugu gabayu horseshoe asas minara ayan magkiba silak
HERRAMIENTA Instrumento de trabajo t’ak’inir tulu tool tuls nani wark din
HERRAR Poner herraduras atampura animalu brand ban ankaya brang buswi / birwi
HERRERO El que labra el hierro aduguti gurabu blacksmith ayan nauki papaskra wayar yamyang
HERRUMBRE Orín ab’ich iñei rust / mildew iska usuwi,nin
HERVIR Moverse agitadamente un líquido al someterlo al fuego ojmay ahura haguda boil guaz cuzta onguiyu (agua) labta daukaya tuh lahnin
HIDRATAR Restituir el agua perdida ayenk’ek’o agidarai umagürabu hydrate ailaya tiwan ba kli mancaya suiru kalanin
HIEL Bilis yel lifigiñe bile / gall tahpla a peh din dam / pira
HIELO Agua solidificada por el frío b’atres duna dereguati ice hielo ais senwa paransa
HIERBA Maleza tzakte’ hiduru grass / herb twi katruh di basta tsu tsj’üsüs
HIERRO Metal gris t’ak’in gurabu iron ayan wayar puputni
HÍGADO Órgano abdominal xemem ubanau liver auya ahrah isning
HIGIENE Parte de la medicina que trata de los medios de conservar la salud sajpin harumani hygiene klin lâka / kwah / luhpia / diara lainra mankaya ba asuk aren ani minik salá
HIGO Fruto de la higuera bagugu fig kuah ma ani minik sepe’el
HIJO Persona o animal respecto de sus padres unen isani son / child umishu (m) -upesha (f) luhpa waidna aye walambis jatjam
HILERA Personas o cosas situadas en fila tz’ojnok’tir íli / afileihani row trid tar runiyak
HILO Cuerpo muy delgado y flexible de material textil tz’ojnok’ iraü thread kualara mamanka sasakas trit jilo
HILVANAR Hacer hilvanes adifilera stitch mamaia salainin
HIMEN Membrana de la vagina iñürü hymen tiara pamni / tuktan mairin kau waikina aisaras mulka mimin
HINCHAZÓN Efecto de hincharse sampa’r luti swelling puskanka poh banhna sit’ünt’ünü
HIPO Serie de espasmos respiratorios ahüdühani hiccup lama sukudbanka yu kuk sibakwi
HIPÓCRITA Que tiene hipocresía ajmerex bian tigibu hypocrite upla mawan wal briba kasahta dangkat yulyang
HISPÁNICO Procedente de España ajkaxlan isibañulu hispanic españa wina españa kaupak
HISTORIA Exposición sistemática de los acontecimientos dignos de memoria numerir uganu history wan almuka sturka kaya umani yulni
HOCICO Parte de la cabeza de algunos animales en que están la boca y la nariz toch ligibu aunli snout / mouth daiwan una pesh wakwa atensa tunu / ningnitak / tinpas
HOGAR Casa otot ubiñein home thau utla kao pesherña û
HOJA Órgano en forma de lámina de los vegetales yopor ubanaü leaf guala dus wahya aja wi balna yuni
HOJALATA Lámina de hierro t’ak’in t’ak’in singi tin-plate ayan wahya pan wini
HOJARASCA Conjunto de hojas caídas de los árboles yoporb’ir ubanaü saühali dead leaves / fallen leaves dus wahya kawan ba peha tapak wî kusulana
HOLLÍN Sustancia grasienta y negra depositada por el humo xoj iribe soot ami truswan hollinha wayau
HOMBRE Individuo de la especie humana winik wuguri / eyeri man emeshi waidna muih al yom
HOMBRO Parte superior lateral del tronco kejreb’ egei shoulder shelin pahpaya hombroha salaaahni
HOMENAJE Acto público en honor a una persona k’ab’ajsen aritaguagulei homage / tribute uplara mayunra kum alasn yamwi kalawi
HOMICIDA Que ocasiona la muerte a una persona ajchansen gafarahati homicidal uplara ikan pesh amasta ina,wi
HOMOLOGAR Igualar inxojtir kai bugia / kai ligia / bibe make equivalent wal baku daukaya lawi talwi
HOMOSEXUAL Que practica la homosexualidad ixiksuy magusi homosexual waidna aitahkia wal briaya lâka al / yal
HONDO Profundo jamb’ajr kuliliti deep oribuy tiju uruh tuhni campwila
HONESTIDAD Decoro yajk’akorb’ir garusâti honesty suhnu lâka lâ kat sak ki
HONESTO Decente ajyajk’ajkorb’ir garusanti / mañawariti honest suhnu iwanka lâkatki
HONGO Planta parásita sin clorofila sakcho’ lubunidir mafuya mushroom wan taya sukwan batak batak ungus
HONOR Virtud k’ab’ajsen gareseruni honour rispik kira lâ kat
HONRADEZ Cualidad de honrado erachirnar gafiñewati luagu honesty / uprightness kasak tankara iwaya kasak
HORA Vigésima cuarta parte del día ora dan luragu weyu hour awar a ikas ma pisni as
HORARIO Relación de actividades según cada hora lidanti dan schedule wark bani daukaya taimka a cha a awarni
HORIZONTAL Paralelo al horizonte laini raunguti horizontal tasba lainkaba naini sait
HORMIGA Insecto que vive en colonias xinich harü ant sizí papu kiki lacasay
HORMIGUERO Sitio donde se recluyen las hormigas xinichob’ hadibu harü anthill / ant nest papu watla tasuk tapak kiki ûn
HORNEAR Meter en el horno ajk’ajb’or luragarigu eregigi bake wina ankaya unha busnin
HORNILLA Fogón ch’ujb’en liyumulugu eregigi chamber in a kitchen oven ankaya kupuska sira tuha kuhun
HORNO Aparato para hornear k’ajb’or asürahagülei oven ankaya misinka kaunha urnu
HORROR Sentimiento de repulsión causado por algo terrible mab’anb’anir hanufunaü horror / terror ull saura dutni kal kulawi
HORTALIZA Planta comestible cultivada en la huerta karir tin nadü büdürüburitu vegetable plun mankan pinska ortalizaha kasnindin
HOSPEDAR Alojar en casa turuwaynib’ apusaraha host / to lodge utla ta yabaya pesh teskra oker kaminin û ni
HOSPITAL Establecimiento en que se curan enfermos turertz’akoner luban aturadi hospital haspital pesh chanako sikns û ni
HOSTIL Enemigo ajk’ijnar agani hostile waihla wainhla sülütj
HOY En este día kone’r uguñe today mattia naiwa ikatah war mani akat
HOYO Agujero redondo che’n huyu / hurenti hole unta krukma atapak sulinh
HUECO Concavidad vacía che’n chigati hollow coto pliska inhty kum atapak sulihni
HUELGA Paro laboral hecha por los obreros tz’oji edegehetiña strike upla kuhbanka gabait mapara takiba ta lapakwi ramhni yulwi
HUÉRFANO Menor sin padres menor / ma’yantatob’ meteñuti orphan moto rau ye atus akachitus warau
HUERTO Lugar en que se plantan verduras ichari lun nadü büdürüti orchard blun manki daki pliska huertoha di dahna
HUESO Pieza dura parte del esqueleto b’ak abû bone seig dusa apaña wakal
HUEVO Concreción oval que contiene una célula fecundada puesta por un ave ku’m gâñê egg shali klawira mahbra ponoh suman pejéy
HUIR Escapar putz’we’n anuruni escape / to run plapaya troh kirinin tys’equenes
HULE Caucho o goma elástica chawachawati rubber tasa huleha tas lolkocjocja
HUMANIDAD Género humano pak’ab’ir mutu humanity upla nani peshrapar muih balna
HUMANO Persona pak’ab’ gürigia human upla peshrapar muih
HUMEDAD Impregnación de agua tz’u’tz’u’ idüdü dampness buswan moh moh suihni
HUMILDAD Ausencia de orgullo kunkunerir gudemegu / mapantani / manâgi ûnguaü humbleness tara pulan luhwa pesh en ishkua minikun
HUMILLAR Hacer perder el orgullo ma’chacher abusirigarigüda / abuluchaguragüragüda / ichiga busisi humiliate / to humble tara pulan lâka swiaya árkatiwã achâah kalmakunnin
HUMO Gas que desprende de la combustión b’utz’ gumuleli smoke kiasma awas gas wayauni mus
HUMOR Disposición de ánimo tzajyer amurigesei humour rakaya sturka pesh au kalawakidi mus
HUNDIR Meter en lo hondo lopo abuluchagüda sink taibi ruhkaya toh tonch tuhni yak ding anin
HURACÁN Viento muy impetuoso nukik’ar beberidi hurricane prary ompish uya wing bawi
HURGAR Remover una cosa con los dedos pukseyaj achuguha igirugu pick / to stir kurbaya aka or ting karak urhnin
HURTAR Robar xujch’ir iweruha / iwaruha / iwaruhani pinch / to steal / to rob implikaya kaitish malnin
IDEA Representación mental b’ijnun saminaün idea lukanka ámench- kulna as nola
IDEAL Modelo de perfección imb’utzir ligiaguti / iná ligia ideal kasak pali amench enña yamni jin nola
IDENTIDAD Identificación ujuna’rnik’ab’a le bugiyabai identity tareta wayani pajal sinuicj
IDENTIFICAR Reconocer kojtorer subudiwali identify sek munaya talyakwi neas sinucj
IDIOMA Lengua de un país ojoroner nechanu dimurei language yabty bila ñáhas ntin
IDIOTA Tonto merex ibidirauga taru / lumachu âu idiot krisy / lal saura sinskas
IDIOTEZ Tontería mereznir libidianigan au idiotness krisy lâka di awaski
ÍDOLO Figura de falsa deidad mab’ab’an hasandun idol lilka paskan dawanka pesh as kíhru kuk naskayo aidul lani
IDÓNEO Adecuado k’eparimb’utz ligiabai suitable fren kasak witinki
IGLESIA Templo cristiano k’ub’otot ligilisi church zers prias û ni
IGNORANCIA Falta de instrucción matukuna’ta lumachun au abidiaguati lûgua ignorance tanka briras ĩ arírtũ tuntu ma sele pjacj
IGNORAR No tener en cuenta mana’ta libidiñen ignore kasak kulkras arístuá dis kal kulnin ma nola pyala
IGUAL De la misma condición inxojt kai ligira / ligira meme / libe equal wal baku albu papat
IGUALDAD Condición de igual inxojtir bagülâgu / úwaraü / aban abu equality wal baku dukia papatni nin piyá nolá
IGUANA Reptil con cresta en el dorso yaxaxjuj wayamaga iguana kakamuk kama
ILEGAL Contrario a la ley najtir gudûbanu illegal la apia lâ kaupak pirin yak
ILEGALIDAD Acto que no se ajusta a la ley mab’anb’anir gudurubanuduwaü unlawful la apia daukaya lâ akt awaski
ILESO Sin lesiones imb’utz imb’utz nakafuti unhurt kriuras ba en apás dalan dis
ILIMITADO Que no tiene límite irik’aparir mebêti unlimited klata apu únwékatáh limit dis
ILÓGICO Que no tiene lógica matuk’ab’ijnwa’r mafiñeruwati illogical tankas kapat aws
ILUMINAR Alumbrar janch’aknes aduranguragüdüni illuminate ingni daukaya ech yunin
ILUSIÓN Esperanza osrenb’utz ayumahani illusion laik brinka ahraritish ispiransa ’üsüs najas
ILUSTRAR Instruir irseyaj adiduhani illustrate lilka wal prakayaya ba smalknin yustapj
ILUSTRE Insigne, célebre ajcheyaj uwadigirali kai ligia illustrious upla tara kulkanka kum talyang
IMAGEN Representación visual de algo me’yn iyáwadi image lilka akarwa wayani jin justa
IMAGINAR Representa mentalmente b’ijnusyajir adiginahani imagine laki kaikaya amenh pat karangki nin jin
IMÁN Sustancia que atrae al hierro sirudunati magnet iman brik imang potsilü’ü
IMITAR Hacer una cosa a semejanza de otra kanin abahüdahani imitate nahta lukaya akáwár yalia atnin napj jin liji
IMPACIENCIAS in paciencia mak’ojkonir matîhadi / matenpâni impatience bila kaikras awaktu pasinsia dis püs nin lije
IMPACIENTAR Perder la paciencia k’ijna’r durumadai irritate bila kaikras kaya kaltuihwi
IMPACTO Choque violento lamisêlu impact spiridra prukanka néhkíwa kal sakna / tuihna cya tji’aca
IMPAR Que no tiene par b’ancha’kojt marubani odd maya kumi parni dis mas campa
IMPEDIDO Que no puede usar sus miembros suturb’aker danimâti / maustaunti disabled dakbi sakan kahwa
IMPEDIR Estorbar cha’cher adadaha prevent dakbaya isturbu ma nin lat’iji
IMPENETRABLE De imposible penetración iryosen mebelueiti impenetratable sip dimras tôhkápártû sip kawas wama temé
IMPERDONABLE Que no se puede perdonar ma’korpesyaj meféuduníwati unforgivable sip patin munras pertonahkitu padin yamwaski ma nin jele t’as
IMPERFECTO Falto de perfección maja’ximbútz küringüda imperfect kasak apia yamni awaski ma ’üsü liji
IMPERMEABLE Que no deja pasar el agua makar maburuchaguaditi waterproof sip klauhras was bayakwaski
IMPERSONAL Que no se aplica a persona alguna mama bumageti / mama baubageti impersonal yakan dukia alas
ÍMPETU Fuerza k’ek’war éregu / tau tara momentum pasa tara parasni
IMPLACABLE Que nos puede calmar masusêti relentless sip daskras sip yamni kalwas
IMPLICAR Enredar tzoktz’ar ácharuni lidaun chauchau madûga implicate tanka ba artuk miks yamwi
IMPLORAR Rogar con vehemencia k’ajtin ebegira implore mayunanka akohsãtuki akapẽwẽ pabur yulnin
IMPONER Poner castigo ajkun aungura / tau tara impose pura prakaya pat kalanin ma lejay jipj
IMPORTANTE Que tiene importancia imb’utzir le ligiraguti important nidka tara kulni kalawa kidi
IMPOSIBLE Difícil de que suceda imatran siñati impossible sip daukaya tanka apu inkêrina sipawas ma polel lejay
IMPOSTOR Que engaña con apariencia de verdad ajmajres heretabua impostor la mapara tatakra ẽkaáatuk ramh pitni
IMPOTENCIA Sin fuerza b’ank’ek’o mereni / medereni impotence karnika tiwan artapúnuã paun dis
IMPOTENTE Que carece de fuerzas ajb’ank’ek’o manunhali impotent karnikas paun ni dis
IMPREGNAR Empapar tz’amay abûchaguagüdüni / bûgua líheme libiñe tau ladaüragun impregnate kuala li utwaya un atnin ona nyucj
IMPRESIONAR Conmover tza’yerb’ir lawáidun banigi lau aban katai impress uplara nakara marikaya lilia
IMPRODUCTIVO Que no produce maja’ximb’utz mesériwinti / malatani / mauniti unproductive sip paskras kâtárapástû minik yakwas
IMPROVISAR Hacer una cosa sin preparación alguna b’ajxanir afureseha / lau rofun improvise ridi takras daukaya kapartipi kapár minipis
IMPRUDENCIA Falta de prudencia irimb’utzir itarânigi / masuserani recklessness sins apu takan lâ kat awaski
IMPUESTO Cantidad que se paga al Estado en relación con los bienes que se poseen twa’nib’ fayeiti lun ûwai luagu awanseruni le ladügübai agáiraü tax biuty mana aibapaya impuistu
IMPULSAR Impeler k’ech’enu’t inchahagani impulse diara kum daukaya tabaikaya ba yulnin kalpak
IMPULSO Acción y efecto de impeler k’ech’u’t bauchun buaugua impulse tabaikayaba ahkakituk tuknin
INACCESIBLE Sin acceso imanumse herenguti / dereneti inaccesible sip bilara dimi waras sip kiwas dutni
INACEPTABLE Que no se puede aceptar irik’ani mabuseunwati unacceptable sip briaya dukia apia sip vahan yulwaski mat’ucj velé
INADAPTABLE Que no se adapta mabudubuti unadaptable si plan takras chãatipĩ sip lan kalahwas
INAGOTABLE Que no se agota k’ek’onb’ir mabuchaditi luagu / hereti / benefati inexhaustible sip danh takras kalsuhwas ma si tüla
INAMOVIBLE Que no se puede mover ma’pijch’ya’r metepûwaditi immovable sip nikbras sip nikwaski ma polewl siquitsjí
INAUDITO Nunca oído matya’wb’na maganbunwati / mariñaharuwati unheard sip walras dakasyang
INCALCULABLE Que no se puede calcular ma’tz’akna mebenti / mapurupuruwâti invaluable sip kulkaya tanka luha sip kultalwaski ma tüc lejay
INCANSABLE Que no se cansa imak’oyir mabuchaditi luagu / awandati tireless sip suapras sip kalsuhwas ma polel te’é
INCAPAZ Falto de capacidad irik’ek’war mauniti unable sip daukras di sipawas
INCENDIO Fuego intenso e incontrolado que quema lo que no está destinado a arder tz’ajb’esnib’ gudaü fire impiara amanka kuh buswi ’awa pwe
INCERTIDUMBRE Duda mana’ta durúmadai uncertainty aitanka briras ramh was
INCIDENTE Suceso mab’anb’an damichi incident trabil aihka kum trabil duna lapj tepyala
INCIERTO No cierto iryachir iyêni / marasualugú mama ináüni uncertain raid apia duda duwi t’ucj tulucj
INCISIVO Diente en forma de cuña ári igibugiñeti incisive napa tatwa panapana samiba a manan
INCLINAR Desviar algo de su posición vertical t’erwar elemuchuni / eñegechuni / abuluchaguni incline wan mawanra bawaya dihunin p’es toncja
INCLUIR Colocar una cosa dentro de otra ose ebelagüdei ñeihin include tilara mankaya árchah bahanin nin p’iyá
INCOHERENCIA Falta de sensatez ma’kojksaj chafí incoherence sinska lâka yabras ba albu kiwas
INCOMODAR Causar molestia wajchache’r lisúsugan make uncomfortable turban munaya ambuk ki ma polel ja’asa
INCÓMODO Falto de comodidad wajchache’ magurasuti uncomfortable auya pah apia dutni kaldakawi
INCOMPARABLE Que no se puede comparar ja’xja’xu’t marubati incomparable sip praki kaikras libit talwaski nin p’iya tulucj
INCOMPATIBLE Que no es compatible misiñeguti incompatible sip wal asla takras sip kiwas
INCOMPLETO No completo tzukur maustaruti incomplete piska kuman káhchétã pitni kat awaski yuwal tulucj
INCOMUNICAR Impedir la comunicación iryojoroner manîga lau incommunicate sip aisaya tanka apu sip yulbawaski
INCONSCIENTE Que no tiene conciencia matwa’nwiyaj / maya mabarasêti unconscious kupia krauras õhkapartín nudiski lapj
INCONVENIENTE No conveniente dada tiaün inconvenient aitani apia ramh awaski
INCORPORAR Unir una cosa a otra nuti’r wâraun incorporate tilara dinkaya birnin
INCRÉDULO Que no cree mafiñediti incredulous idan / lalukra apia di kulwas
INCREMENTO Aumento ut’a’b’se lâron / lafadahan increase pura manki pakanka árchéhrúwá mahnin mas pülücj
INCRUSTAR Encajar profundamente fudugura encrust flur kumra sakahkaya panin
INCUBAR Empollar sakpojra afugahagachagüdüni incubate luhpa baikaya mahbra lapta daukaya muihni awi tsjan lajul mo’o
INCULCAR Infundir en el ánimo de uno una idea irsenb’ijnun ichiga saminaün inculcate smalki madikaya sumalnin
INCULTO Sin cultura ma’twa’chir manichiti uncultivated skul nap apuba sinskas as
INCUMPLIR No cumplir ma’chonpatir magufulirúni fail to fulfill pramas kat daukras yamwasdana ma latiji
INCURABLE Sin curación ma’tza’kar maraninati uncurable rakaya dukia apia aĩsĩnû sip rauwaski ma nin jola
INDEBIDO No debido ima ub’an nadunamati improper tankas rait awaski
INDECISIÓN Duda ma’na’ta gibe têun / mêbenti / gafulati indecision lukisakras duda duwi
INDECOROSO Falto de decoro ma’chirirna uráfiga indecorous respik apu ramh awaski
INDEFINIDO Sin definición mebênti indefinite nina kat makras mistik kapat
INDEPENDENCIA Libertad tankak’anya’r dugiabuniña independence fri lâka kekeri ĩ kuk uruh karstia ékleri artakta sau waunhtaya
INDESEABLE No deseado iryo’sre mabuserunwati / misiñeguti undesirable brinka kat apia wat dis
INDICAR Señalar warer arauda luagun / sarini ñaihin indicate madikaya pĩaísre yunin inyuca
ÍNDICE Dedo de la mano situado a continuación del pulgar irseyaj úhabû audâgülai index guala tou stury wihta nani ulbanka suawawa umbakuapok ting bikis plavín lapacj
INDIFERENCIA Sin interés ma’yosre mabâseni indifference sawa daukaya ahchãíshtenpataki nit awaski tolpán popa
INDIFERENTE Que no le importa un asunto ajma’yosre magarihabuti / meberesenti indifferent brinka apia sat uk awi
INDÍGENA Aborigen ajtwa’chir chumagü / imiramira / yunugu / mile / warau indigenous indian uplika nani pesh kekeri atahtukchaprĩ indian pjay
INDIGENCIA Falta de recursos ma’yanch’ajnib’ luwarin gudemei indigence umpira lalah diski
INDIGENTE Falto de recursos lidedemede gudemei indigent diara luhwa lalah dis
INDIGESTIÓN Digestión defectuosa mokwirnak’ bofubelí indigestion plun aisawan pin ban awaihlanin
INDIO Aborigen warau / mile / imiramira indian indian indian
INDIVIDUO Persona pak’ab’ mutu / gürigia individual upla bani muih na la ’inucjtsja
INDIVISIBLE Que no se divide mafanrenruwâti indivisible sip baiki sakras sip pis yamwas
INDULTAR Perdonar una pena korpesna’r eferuduruna pardon wilkanka kum wina langwi takaya padin yamnin
INDULTO Perdón de una pena ukorpes ferudunaün pardon silak watla paniska sirpi daikaya padin lani
INEFICAZ No eficaz maja’x ub’an mauniti ineffective rait kat daukras ba sipawaski
INESPERADO Repentino magobuntié unexpected bila kaikras ahwahtari tahawas
INEVITABLE Que no se puede evitar twa’xe’numuy mamati inevitable sip alki takaskras sip dawaski
INEXISTENTE Sin existencia b’ijnwambútz úwati ubauwagu non-existent pliskara apu diski
INFANCIA Periodo desde el nacimiento hasta la pubertad sitz’na irahü childhood tuktan walabis
INFANTE Niño en la infancia ajsitz’na irahü infant tuktan lâka muihbin
INFANTIL Relativo a la infancia sitz’na’r irahüduwaü childish tuktan sirpi walabis taimni jamacas
INFARTO Obstrucción de una arteria manimanin / hilahilaü heart attack kupia siknis isning watna cjües mpes tjuepe’é
INFECCIÓN Enfermedad por bacterias chekb’ir gahüti infection siknis yula saura siknis
INFECTAR Contaminar con gérmenes cheknir agahüdüni infect yula saura awan ainara diman tataswi
INFELIZ Sin felicidad iritza’y madichâni unhappy lillia apia aharinatah kalwaraun ma, üsüs jos
INFIEL Que no es fiel ajmab’anb’an marichânguti unfaithful marit lâka krikan lâ kat awas ma ’üsüs liji
INFIERNO Lugar de castigo eterno turerk’ajk’ ümuraha hell il pauta kawarkwa ilpauta awa na pe’e
INFILTRAR Penetrar en secreto ose awaihani infiltrate sip daknikara dimras nudiskat kana
INFINITO Que no tiene fin irik’apes mebenti infinite snata apu axũhpartw kuihwas din ma cjyawaja
INFLAMAR Encender levantando llamas tz’ajb’es águda / ébeda inflame puskaya poh dalhwi jast’ünt’ün
INFLUENCIA Poder ererna pode / ubafu influence warbrikara parasni
INFORMAR Dar información warer aiñaha inform maisa pakaya ñahkaish kalyulnin mwala jawelepj
INFRAESTRUCTURA Medios necesarios para una actividad uburugu / bunaguaü galingandeautu infrastructure utla tara makanka pâ as yak di yamnin din
INFRINGIR Transgredir achâuni infringe kunin munaya yulni dakawas
INFUSIÓN Té t’ijurna bachati infusion intawaya li piawikaka dinkayaba ti
INGENIAR Resolver con ingenio b’ijnusyaj afâgua devise chek munaya kala talwi
INGERIR Introducir por la boca ata ingest diaya dinin liaja jinwa
INGLE Juntura de los muslos con el tronco osewej igemeni / übügü groin alka ma banwalmak
INICIAR Comenzar kajyes agumesera iniciate ta krikaya atáhtúk ta kriknn yasway liji
INICIO Comienzo ukajyes lagumesera initiation pas taura sutni bahnin
INIMITABLE Que no se imita gabahüwaharuwadi inimitable tata lukayaapia sip yamwas
ININTELIGIBLE Difícil de comprender intranirye’n magufurenduwâti ininteligible sins lâka apu sip nidiski
INJUSTICIA Falta de justicia iritawer mamalunti injustice wan raidka tikan lâ dis ma ’üsüs lajay
INMADURO Sin madurez ch’omsitz’ lumachun au immature kupia krauras yul kulwaski
INMEDIATO Contiguo yataka lau lufuesen / lau lufuresen immediate istikira isti tsjay leü way liji
INMENSO Muy grande nojta aunwerebun aunwerebun immense yahpa uba nuhni pajul püné
INMORAL Sin moral buladigiâtu immoral lukras diara saura daukuba sim dis
INMÓVIL Que no se mueve ma’pijch’i metepûwaditi immobile sip nikras sip nikwas
INNECESARIO No necesario irik’ani kamadigiragiñe unnecessary nid apia nit awaski
INOCENTE Libre de culpa tz’itan ibidiguagili lau innoscent patkas ĩ arirtwa nudiski ma selé
INOFENSIVO Que no ofende ajmachache’ mañawaiti harmless sip lauras dutni yulwas pajal tsinyá
INOLVIDABLE Que no se olvida k’a’rb’ir mabuleiduwuti unforgettable sip auya tiuras ahtónchtû dinit kahwas
INQUIETO Que no está quieto pijch’inpak’ab’ madada / madereti / súsuti / furuti restless sab takras kang awski
INQUIETUD Falta de sosiego lubáliti restlessness lukanka kum kangawh ma injatja
INQUILINO Persona que ha tomado una casa en alquiler ajb’etwa’r ahayahati muna tenant utla rins muni dimi uplika û minit lawi
INSALUBRE Malsano sandi tía lê unhealthy wan winara help yabras siknis kira
INSCRIBIR Anotar en una lista tz’ijb’anir adagara / adagaragüda inscribe nina ulbaya ayangni ulnin
INSECTO Artrópodo con cabeza tórax y abdomen iñanaü insect daiwan sirpi dusa apuba babil satni as lotsóts
INSEGURO Sin seguridad machorunti unsafe kasak apia ramh kulwaski
INSENSIBILIDAD Sin sensibilidad mab’anb’anir magarihabuti insensible / insensitive pain apia putni dis
INSEPARABLE Que no se separa migiaguaditi inseparable dakbi sakras âtárértú sip sait yak yakwas ma ca ücj nsem
INSERTAR Introducir osen ebélagüda / afídira insert watlika kat mankaya pór urhlanin
INSERVIBLE Que no es útil maja’x imb’utz maseíwinti useless yus apu yusdiski ma ca nin nsem
INSINUAR Sugerir xanu’t sirangariguaü insinuate bik takaya ahrahka kalyulwi
INSOLACIÓN Enfermedad por exposición al sol lefeneidun uraü laigi weyu insolation lapta aman wina sikniska ma siknisni
INSOLENCIA Falta de respeto irik’ub’sen menebenehabuni insolence rispik apu rispit diski lawü’elél
INSÓLITO Inaudito ma’w’b’na amuti unusual wan daukanka dukia apia kum ba sat as ki
INSOMNIO Falta de sueño uk’anto waynij madabagu sleeplessness sip yapras kamakinh kalawaski
INSPECCIONAR Examinar ch’ujkuna’r atenira / ariha lau inspect turbi kaikaya lawi talyang aski jama nyuca
INSPECTOR Que inspecciona ajch’ujkun teniruni inspector turbi kakaira uplika lawi talyang muinh
INSPIRAR Aspirar el aire musijk’a’r awâgura inspire spirit ni daukaya ãsasyo usukupar / iñas patasãmañayo pekahpar wing dunin
INSTALAR Acomodar tonb’es adagiragua install plis kumra takaskaya kapra íshpakkasahpar paknin / yamnin ca la mijícj
INSTANCIA Paso en un procedimiento k’ostik pasu instance ninkidkara tân kaupak
INSTANTE Momento lidan dan ligira instant sim minidkara minitni yak
INSTINTO Impulso inferior de los animales lasírun buragun instinct paskanka natka ínstitóha tingla ikisni
INSTRUIR Enseñar kansen araudaha instruct yabal wabnira smalkaya niningkanin
INSTRUMENTO Objeto para hacer algo ch’ejnib’ tulu instrument paskaya stulska nani ñaasíshhkâ di yamnin din pjü mpes
INSULTAR Ofender k’ayenir anaba insult lawi daukaya arwã / ahwahnar dutni kalyulwi
INSULTO Ofensa k’ayen anabûni insult lawi daukan kas yulwi
INTACHABLE Sin tacha ma’sata uwadigiali / nihantin impeccable patkas uplika kum / saurka luha sain dis
INTACTO Sin deterioro lidan dan intact yus munras wartíshtu yamni kaunhki
ÍNTEGRO Recto, honrado ajerachir mañawâti lurusan honest / honorable ull ulki
INTELECTUAL Persona dedicada al estudio ajna’tanyaj chamuti intellectual sinska tara sinskira
INTELIGENCIA Facultad de comprender ma’k’oyi sumadi intelligence sinskira asãmañâen sinsni nuhni ’üsüs jola
INTEMPERIE Desigualdad del tiempo luriban dan bad weather plis kum diara apura barkaya taimni yak awaski
INTENCIÓN Determinación k’apesna’rir gawaguwali intention kupia lâka kastísh kulnin ni malala quelel liji
INTENSIDAD Magnitud de una fuerza, sonido, etc. sya’nb’ir gibegubaigüti intensity pliska tara kum wnheka wé nuhni / tihini / parasni yümücj yaca
INTERCAMBIAR Cambiar mutuamente algo xanib’ir sânsi exchange wal sins muni briaya atáhmanken kén wirihnin ne án ne me’a
INTERCEDER Rogar por otro k’ab’ajsen ayanuha / luaigiñe intercede helpkara aisaya nitki
INTERÉS Deseo chukpa’r lau interest lalah pakanka watni / nitni
INTERESAR Tener interés en algo chukpa’rb’ir abaseha lau / etnira lun be interested wand takaya tahraí daknin wama jama
INTERFERIR Interponer ebelua / lidaun interfere kaina dakbaya plisniyak
INTERINO Temporal twa’jk’inob’ arûhati temporary upla kum watlikara taim kunghku kum swiba payak / kau
INTERIOR Que está en la parte de adentro makwir tidan interior utla bilara papusyak
INTERMEDIO Que está en medio tamidâgau tumagua intermediate upla kum upla wala ilpka daukiba sip dangh yamwas
INTERMINABLE Que no tiene terminación jamir masuraditi endless sip dand takras anin ma polel cyawaja
INTERNAR Entrar ma’kapa ebelura intern yar bilara mankaya kalyulnin
INTERPRETAR Explicar ajk’un ayanuhai interpret ulbanka kum tanka wiaya yulwi dakanin
INTERROGAR Preguntar kansena alügüdagua interrogate makabi walaya isturbu
INTERRUMPIR Impedir el curso de una acción u’b’nar adüagua / halachaguagüda interrupt tilak dimi waya úntãruk ilpni kanin / yamnin / yulnin ma nin la t’iji
INTERVALO Espacio tujam lumagiñe interval taim bilka taimni
INTERVENIR Tomar parte ch’amitajch bichigun dubalîti intervene alki takaskaya árñáhpesh ilpni kawi ma ca la mijín
INTESTINO Órgano de la digestión en el abdomen sojyon isasaü intestine wan biara ban bikis nts’ul
INTIMIDAR Amedrentar b’ajkutir amúfudeha intimidate ambuk munras kaya akátíwachâ muihsak laknin
INTOLERANCIA Falta de tolerancia awanduni intolerance sip alki takaskras dawak diswaski
INTOXICAR Envenenar ichiga paisini intoxicate wan wina wal waras dukia kum yus munan sikniskaba aunnapíshka puisin dina
INTRANQUILO Sin tranquilidad ma’turu imb’utz susuti restless sab apia yamni awas ki
INTRANSITABLE Que no se puede transitar ma’numb’es irunti lubudumabudubuti güremuti impassable sip yabal apu sip wat waski
INTRATABLE Que no se puede tratar madairunti lubudubu intractable upla wal waras sipawaski
INTRIGA Enredo tzoktz’ar wurisiyu intrigue aiblakunka kum intrigaha pat / trabil
INTRODUCIR Meter dentro tz’ajb’un lidauwagun introduce ta bila aisanka âkástóh tuk anin
INTRUSO Que se ha metido sin derecho ajchache’ mitiuti intruder upla kum dimaya apia kan dimiba ramhni dis
INÚTIL Sin utilidad irik’anpa mauniti / meseriwinti / malatani useless yus apia pâtárwartuá yus dis
INVADIR Entrar por la fuerza en un lugar ochenk’ek’o auyeduni lau hafulasun amu invade plia kumra karnikam wal dimismaba tokpra akáspás parasni kaupak kana
INVENTO Invención ub’ijnu le badügübai bûngua invention selp paskanka kum ameshkíkíwa di wisam yamna
INVERSIÓN Empleo de capital en negocios satartachomma awauragini investment kamasiry daukaya dukia atkaya minit birwa warni
INVERTEBRADO Animal sin columna vertebral amimalu mábuti gayarati lapurechawagun invertebrate daiwan dusa apuba dangni wakaln dis
INVERTIR Emplear capital en un negocio satachommar agárabaduni / bawauagaguni le bumabai lubâ lalubahaun ánuñegü invest wak kum ra lalah dinkaya / dira pliska ka swiyaya ba plâtohyo kuh minit birwi
INVESTIGAR Hacer diligencias para descubrir algo sajkan asibihani investigate tanka pliki kaikaya walwi talwi
INVIERNO Estación fría jaja’rk’in gunubugu / tirenpugu winter yun taimka auweka asôwá was ma pajal püné jive
INVIOLABLE Que no se puede violentar erer madeneirúwati inviolable la kum sip krikras ba minit bayakwas ma lapj lamijín
INVISIBLE Que no se ve machaker marihuwati invisible sip kaikras châmárnû talwas din
INVITAR Convidar pejna’r agunbirahani invite paiwaya náh takaña tê tachĩi yulpamnin ’in ca me’a
INVOLUCRAR Implicar tzoktz’ar abelâgüda / áchara involve tilara asla prakaya akastoh ĩñasñah bahanin
IR Moverse de un lugar a otro ixin audini go guaglan cauren (a pie) waya pa uk kiwi
IRA Cólera k’ijna iñaü / igañu / magundani / safaguaü rage kupia paiwan âkaih anwi
IRRACIONAL Sin razón magürigirení irrational laki kaikras amenchtu kulawi talwas
IRREAL No real mab’anb’an mama inarüni unreal kasak apia ba ramnh awaski
IRREGULAR Con irregularidades ma’werach múwaranti irregular la wana knayara ba akentah bitarki
IRREMEDIABLE Que no tiene remedio mab’anb’an máraninati / asusêduti magaubûga hopeless sip kulkras sip di yamwaski
IRREPARABLE Que no tiene reparación ma’tza’kna maransehauwâli / maraninâli unrepairable sip paskaya dukia apia ẽhkápártú sip yamwas ma popel ücj lajay
IRRESPETUOSO Que no respeta a los demás ajmak’ub’sena’r menebehabuti disrespectful rispik apu ñáhwestu rispit dis
IRRESPONSABLE Que no actúa con responsabilidad ajmajimb’utz patna’r meseriwiti / mabaraseti irresponsable aiwapanka ba la kat apia ba aohuk / âkaih ramh muinh awski ma quelel liji
IRRITAR Enrojecerse una parte del cuerpo chakchakresb’ak abáchâ / asüdagüdai saminaü irritate upla mita kupia sauhkiba muinh pis as puna
IRROMPIBLE Que no se puede romper ma’wejru meheridaguwati máhüchünwagúwati unbreakable sip baikras dukia wôkatú sip biswaski
IRRUMPIR Entrar con violencia afosura / bebelun lidaun aban fulasu lau eregu burst sip baikras anwi kakiuna
ISLA Porción de tierra rodeada por agua xoyb’irum ubauhu island ski sau pisni daklana
ISLEÑO Natural de una isla ajxoyb’irum ubauhu islander ski wina isla kaupak
ITINERARIO Ruta a seguir nojb’i’r ñein lubai dagadagarinaban lidan buwáiyasun itinerary adar kat impakanka daukikayaba taimni
IZQUIERDA el lado del corazón tz’ej bubarüna left wan smihka yárwí isning wada sait nancüpwempa
JABALÍ Mamífero montaraz hawuriya wild pig wari siwi
JABÓN Producto para lavar xapun sabun soap sub abôha sub javón
JADE Piedra dura, verdosa dubu wurigili lewegerun jade walpa manakira sangni kalatka kidara sangni
JAGUAR Fiera de la selva b’ajram garigusi jaguar lepazara limi û pan pas nawanh
JALAR Tirar juru achawaragu pull aubaya rumnin / murnin
JALEA Conserva gelatinosa de frutas tisirudun tin wewe jelly dusma sugar wal paskanka kum alia
JAMÁS Nunca manyajr bulireribai / masusêdunbai never sip daukras ĩkenkina wat bik was ma
JAQUECA Dolor de cabeza intenso kuxjor ligari ichügü migraine lal klawanka karna ba tun dalan ma jos
JARABE Bebida dulce medicinal araní gurawarügüti / bebigi abugati medicinal syrup biara plapan laika ĩsĩ ãsohpé sika wasni
JARANA Deuda b’etwa’r aduwaihani be indebted usiwihta wĩas / ahráh taras
JARCIA Productos elaborado con mezcal waiñu rigging kiulh miskaya tulska nani tangni dahwa plisni
JARDÍN Lugar en donde se cultiva flores fuluriagai garden lata tangni pêh âõhtapak tangni plisni
JARDINERO El que cultiva el jardín abunaguti fuluri gardener tangni mamankra tangni mantalyang
JARRO Vasija de barro con asa jaru fudu jar slaubra paskan dikwika sêrí sau subani ama tsjo’oy / mo la pjus
JAULA Caja hecha con malla para guardar animales tororte’ haban dunuru cage stady munaya rumka bila jaulaha aula
JEFATURA Dignidad ajk’ampar maban ichügünaü leadership upla ailal lalka kum ba bâs ni
JEFE Superior de un cuerpo ajk’otor ábuti boss lalka tara asã tunun jepja
JERARQUÍA Orden y subordinación de categorías ubafu sügüsügurainati hierarchy lal ka sirpika wina tarka kat traipni
JERINGA Tubo con aguja para inyectar agusa limiragüle surusia lau araní syringe indiksan kakma indiksiung
JILGUERO Ave canora pihurin goldfinch ayalila uhbin aiwanyang livelyantsits
JINETE El que monta a caballo ajk’ayb’un gürigia gagafulehaiti knight âras aiulra ãcháhtáh aras kilyang cavyú casa’á jasa
JOCOSO Divertido gumurigeseti humorous pulan bila aisasara yakisdayang
JODER Molestar machacher gitaranigi molest nais tatakra uplara talwi karak
JORNALERO Peón ajpatna’r sranwandu laborer wark suliar wark kalahyang
JOROBA Curva anómala de la espalda chunuj habuti liban anagani hump upla nina dusa prumhni ba dang uru
JOVEN De poca edad ch’omsitz niburengili / niburengiu young mishu wahma âpârã wahmaki baisa tamacás
JOYA Objeto precioso para adorno loptar umegeni le gebegiti jewel gulni paskan / wan winara sakakaya joyaha di yaksihnin temél mo lovatj
JUBILAR Pasar a ser jubilado lagumuchun buwadigime luagu bawaiyudun / / agubuhaügadibu ka hati / dei baribigun retire wark snata alkan riska hubilar kalna
JÚBILO Alegría tza’yer luwain igundani joy lillia lilia
JUDAS Traidor ma’ja’xwinik hudasi / aluguruti liraü bungiyu judas yudas judaska yudas
JUEGO Recreación asi huraraü / adibîhani game pulanka âbríh muik niktik isdadayang p’welas
JUEVES Día después del miércoles luagu gadürü thursday tausde pâ barak mani kaupak wark mani bâs
JUEZ Persona con autoridad para juzgar y sentenciar nukajk’ampar gumadina judge layar ñah tískwa árnahpéshtâ lâ yam yang jepja jinwa
JUGAR Divertirse asya’r adibîhani / ahurara play pliska ûnísh yakisdinin p’welas
JUGO Líquido de algunas frutas uya’rar tira tin wewe juice dus ma laya pan minik wasni cusüs
JUGUETE Objeto para jugar los niños aras adibiri toy pulaya dukia abríháh walabis yakisdinin mpes lap’el
JUICIO Capacidad de discernir imb’utzir kesi discernment la dimaya ñah tíkírú kulawi dakawi campalás
JUNCO Planta de tallos usados para tejer sombreros pojp nadü lubuña bunidi rush twi yari kun trahat paskisa trahat
JUNGLA Selva nukte’ dabiyara jungle unta disa tara kum junglaha pan pas nuh
JUNTA Reunión para tratar algo morwa’r agabutihatiña hunta board ta uplika daknika kaluduhnin ’amu
JUNTAR Unir nut’ur agabutihatiña hunta join wahbaya birnin / libitnin
JUNTO Unido komon luma / lidan aban / gauba gauba together wal asla kalpak atnin ’amulu ca nsem
JURADO Grupo de personas que emiten fallo gumadima adagaragütiña lurudu jury laki kakaira lâ muinh balna
JURAMENTO Afirmación invocando la divinidad k’ab’ajseyaj agufuliruni oath pramas daukanka papah yak pramis kalna
JURAR Afirmar con juramento enrachir afiñuhani / fiñubai nun / madügünbâlilan swear suer munaya jureishka pramis kalna nin ca nsem
JURISDICCIÓN Territorio en que se ejerce autoridad tuti’ tawer lufulasun jurisdiction pliska wina pĩah nerã ñahtukerĩ sau markni mpe’esepj
JUSTICIA Lo que se juzga con respeto del derecho tawer le ligiabai / lgiaguti justice raidka yabaia ramhni jepapan lajay
JUVENTUD Edad entre la niñez y la madurez maxtak niburentiña youth wahma pali âpârá wahma ki tamacaspán
JUZGADO Tribunal ajk’otorer otot lurudûgu court la watla lâ yamwa plisni
JUZGAR Pronunciar el juez una sentencia chompatir ichiga duru / achiba luagu amu judge laura dinkaya ártúkpra katakahparĩ lâ yak dawi cawilta mo’o ma’jan
LA Artículo determinado, singular, femenino e to the ba a / yal
LABERINTO Lugar de caminos encontrados en que es difícil encontrar la salida intranir émeri chagurati maze yabal bila sip tâ yakwaski
LABIA Facilidad para convencer natanyajres gayanûti glibness turi pain aisiba yulbawapal ki
LABIO Parte de la boca ti’ iyumaü lip immatán una sâpa bríh kungnimak nlala
LABOR Trabajo patna yabu / wadaginanu labour wark kâtúnch wark
LABORAR Trabajar patna’r ayabuha / awadigimarida labourate wark daukaya kâtunch wark yamwi
LABRADOR Campesino que labra la tierra ajpatna’r áhuruhati farmer insla warka dadaukra sau warni yamwi tjsi liji
LABRANZA Cultivo abunaguni farming insla dahwi yakwi ’ama ’ele
LABRAR Cultivar la tierra patna’rum ahuruha ichari farm insla irbaya sau yak dahwi yaknin cyapj
LABRIEGO Labrador ajpatnar’um ahuruhati laborer insla mamangkra sau warkni yamyang
LACA Barniz banichi lacquer / varnish dusmaka bârnis
LACAYO Servil inna’ta idamuni lackey upla suliarka kum ilpyamyang
LACERAR Lastimar tzejroner abulesera / eséñeira / agulureida lacerate uplara sukaya ba dalan ymwi
LACRIMÓGENO Que produce lágrimas paisini ayahuragülei tear gas nakra laya sakaya bombika bumbawayau kira
LACTANCIA Producir leche en las mamas ayanyarchu’ atagüdahani breast feed tialara tuktika súh tâ wasni tsots tsyoya
LÁCTEO Relativo a la leche tunun laruti miligi dairy bib tialka ni paskan dukia nani tâ was
LADERA Declive de una colina emeri aragachuti luwarigien wubu slope / hillside il witni asang bahni
LADINO Que no es aborigen ajnajtir chumagü ladino ispail ispayul / tutuk / sana
LADO Parte lateral de algo lauba laubawagu / laubagien larularu side saidkara pirin sait jütsüla
LADRAR Dar ladridos jiniknar awauha bark wakaya auhnin
LADRIDO Voz del perro jinikna awauhani bark wakan binka sul uhwi
LADRILLO Masa de arcilla cocida para la construcción lâdiyu brick tasba blokka pakũ wãh / kuk naska únhah sau busna ’amá tjü’üm
LADRÓN Que roba ajxujch hiwauti / hungulama thief impaplikra kaítíshta di malyang pecj
LAGARTIJA Lagarto pequeño ajpat garangadili lizard matin luhpa lila ûrí rikaya ’ümü mu
LAGARTO Saurio grande agáe alligator güen karas rikaya yutsj
LAGO Gran masa de agua dulce en una hondonada petenja’ / xotb’irja’ lagunu lake lagun âsômák lakung ’üsü mu
LÁGRIMA Gota de humor de los ojos ja’nakut águiraü / guyuli tear nakra laya wâtía minikpa was jun üsü
LAGUNA Lago menor yaxaxja’ lagunugu lagoon lagun asômák lakung bin ’üsü mu toncja
LAMENTAR Sentir algo con llanto o dolor arwa’r asáküihani regret inanka ampat daih la mpuyum
LAMER Pasar la lengua por una cosa tz’upu ehelucha lick dabaya arásuh datnin sipisí
LÁMINA Plancha de metal ch t’ak’i’n singi sheet dieng pan pisni lo pjaní
LÁMPARA Utensilio para alumbrar lanpu lamp lamb ãeshka lamp jas jaw
LAMPIÑO Sin vello sulaytzutz mayuri / imimidi hairless krusa tamaya apu kungbas dis ts’ücj tulucj
LANA Tela de lana tzutz liyu mudún wool daiwan taya wina trit daukiba asna ts’il
LANCHA Embarcación acuática pequeña yarko’ tukutuku / guruyara / gamahinâtu lun t fureselan tesehan speed boat mutur duarka pûrú kuring tsjicj
LANGOSTA Crustáceo comestible sajk hugawaü lobster shuro langosta kabu wahsika wadau satni balna ts’elel püné
LANILLA Lana fina yartzutz liyu mudun amuriguwaru lau mahina fluff tamaya putka asna yamni
LANUDO Con mucha lana o pelo tzutzum gamudunti woolly tamaira / tamaya ailal kira basni mahni
LANZA Arma formada por un palo y una punta ch’ant’in aufuru / aufû spear pundagüilin lulkaya arrôsa langsa tjeama / simya
LÁPIDA Piedra con inscripción umurahaü gravestone pruwan turka ulbi raitira prakiba sau û pe jinwá
LÁPIZ Instrumento para escribir con grafito o tinta tz’ijb’ abürühagülei pencil pinsil awikawã korska ulnin din lopisís / mpes lapacj
LARGO Longitud nojta migifeti length casi yari naini campa
LARINGE Órgano de la voz ch’orch’or agülerugu larynx upla wa sisia dinitsuru bin ni
LARVA Insecto en su primera fase de desarrollo sajk heweraü larva li taski yula babil bikisni ts’ats’a in justa
LÁSTIMA Compasión tzajtakir gudemehabu pity umpira kaikaya latuan talwi ’onin tse’é ne nin
LASTIMAR Causar daño tzejranir añabilira / ichiga luwuriban ibagari hurt latwan briaia iñas taski / sunah barka dalan kalyamna ’onin ne nin tse’é
LATA Vasija de hojalata lat dabarasi can pan lataha pan pisni tsjan ca
LATENTE Activo a la espera kojkon agorobahati latent kupia dasras ridiki malala jos jin p’iyá
LATERAL Que esta al lado tzer laubauti lateral taura plapi ba uwishko asuruh pirin saiyak sak ki tsülü jión
LATIDO Movimiento alternativo del corazón pi’mpa ladidihan beat kupia lakwi isning pimhwi
LATIFUNDIO Propiedad extensa sin cultivar rumk’opot muan labunawagunti large landed state tasba tara warka dauki ba sau pisni nuhni di dahwas
LÁTIGO Azote largo y flexible ayanajk’un furedu whip wipanka wisnindin
LATIR Dar latidos pi’mparna adidihani beat tallia dasras pimhwi
LATÓN Aleación de cobre y cinc singi brass pan sirpi latung
LAUREL Hoja para condimento lew lauweru laurel makwilis dusa sum basni yo nin lo
LAVA Materia fundida de un volcán upojchi achiba lava siks asang kidarani popa niná
LAVABO Recipiente para el aseo de las manos y la cara pokb’ir achibahani washbowl klin daukaya watla laba bin sipü’i
LAVADERO Lugar para lavar turerpojch achibagugülei washing / laundry klin daukan ámáska di silipnin plisni casa’a pe’é
LAZO Cuerda gruesa lasu gurudu rope rub tíkah rup ’üpü’
LEAL Fiel erachirna umadaü lidan luriban luma liñawa dan loyal kunin apu lealha kisu yom ücj
LEALTAD Calidad de fiel erachirna’rir umadaguaü laruti linarun loyalty kunin apu daukanka lealtaha lâ kat
LECCIÓN Conjunto de conocimiento que se da en una clase tzijb’aru subudiri lesson lesan liksiung la t’yá
LECHE Secreción blanca de los pechos yarchu’ uriraü / miligi milk leche bib tialka laya tútuhtía tâ wasni pihni letsjás / tsots
LECHO Cama para dormir charte’ gabana bed / bedding lema timia prawaya pliska kri kri
LECHUGA Verdura, hortaliza kar ubanaü aiganaü lettuce piaya intika wayakum lechugaha bil kungni letsjucas
LECHUZA Ave nocturna xoch gaduri owl tiigui wauya wauya sotsj
LECTOR El que lee ajaru / ajpejk alîhati / alirihati reader aisi kakaira aweshta yulwi talyang papel mo vele
LECTURA Texto que se lee aru alirihani reading aisi kaikaya wauhtaya yulwitalwi
LEER Interpretar un texto escrito arut aliriha read aisi kaikaya ulna as yulwi kulawi mo velé
LEGADO Herencia ajk’una daradu lun lesefurun alagantai legacy bak sakan daknika legadoha irinsia
LEGAL Ajustado a ley lereru lurudu legal la ba kad daukanka lâ kat
LEGAR Donar ajkunar adewerehani leave ulbanka kum ulbi swisma ba prisant kalan
LEGENDARIO Expedicionario yübuna / binadü gafedun legendary patitara turka aisiba kâyá kouskas umani dini
LEGIÓN Conjunto de legionarios ko’ra echeíniruni legion kuara tara pesh unhwékas / asãtapak suku balna ji pin
LEGISLAR Elaborar y promulgar leyes adüga isei lûdu legislate la paskanka legislarka lâ yamnin
LEGÍTIMO Verdadero, legal erach le ligiabai le unbai yû lan legitimate la kad aidukia ramh palni jupj p’in
LEGUA Unidad de longitud equivalente a unos cuatro kilómetros lidise fulasu league yabal wapaya yarka kum di naini
LEGUMBRE Hortaliza karir nadü büdürutu aiganaü vegetable tuktan sirpi pata babil kungni
LEJANO Que está lejos innajt díseti distant laih wina naikau
LEJÍA Sustancia líquida para lavar ja’rir achibahagülei bleach diara laya wina laya wala takiba wasni
LEJOS A gran distancia innajtinajt díseti far laiuhra kãrã naikaupalni,ki campa
LENGUA Órgano de la boca yak iñeñei tongue nepel twisa tu ni tol
LENGUAJE Idioma ojroner iyanuni language aisanka ñah asñah tû yulni ntin jin wa
LENTITUD Calidad de lento chantakir darasaü / hamaru slowness tawa tárá tan tülü way
LEÑA Trozo de madera para la combustión si’ watu firewood zag pauta lawan tañú kuh wütj
LEÓN Felino feroz liñun lion lepa layan ûkpawã nawah pauni pu’á
LEOPARDO Mamífero felino gaigusi / edêharuwa lewegerun lau wuriti luma haruti leopard missi caucel limi ûksónkwá nawah sani pü’á pücüve
LEPRA Enfermedad de la piel b’akermob’ sandi aguchahati ügürügü leprosy taya sukwan sikniska umtak burwi
LESIÓN Daño bulesei injury wina piska kum kriwan dalan tsjom ti’uja
LESIONAR Dañar kasema’r abulesera injure kriwaya dalan yamna / duna
LETAL Mortal ajb’uch maraninali lethal wan iki ba unwãripe amaskua / ĩsĩhonna lâ kat nyucj jinwá
LETRA Signo que representa un sonido let lebu dimurei letter turi piska kum yul minik ulna tejapacj
LETRINA Excusado nakta’b’ir kumú latrine klasit klasit mola petsj
LEVADURA Sustancia para fermentar el pan lébini yeast is îs
LEVANTAR Mover de abajo a arriba achparnar asâra lift up wan minara buwaya íspák mayak / dinityak nin jintsü’
LÉXICO Conjunto de palabras de un idioma tiyanun / liyunun lexic tanka kler munanka pata ûwá ñah wris chuĩ tû minik uduhna tapacj
LEY Regla establecida por la autoridad tawer lûdu law la ñáh atónná wihta lâ ni jepa jyü’ta
LEYENDA Historia fantástica numerir úraga legend almuka sturka kâyâ áwíska kisi püna tjepyla
LIBERACIÓN Ganar la libertad tantakanya’rir le badaüga bárugu release fri lâka pri lani
LIBERAL Inclinado a la libertad funatiña liberal pauni nani daknika pawã pauni jé jinwá
LIBERTAD Estado en que se es libre tantakanir libuaü liberty fri takaya akashtesh pri ki ’ücj min
LIBERTAR Poner en libertad korpes aliburada free fri sakaya pri kalana
LIBRA Unidad de peso con 16 onzas uxmonon libû pound paun salap tias kau auns syocj jin wa
LIBRAR Dar ajk’un alíbureda free paun munaya artakter pri kalawi ’ücj jay
LIBRE Que goza de libertad a’b’tz’a libure / le badüga barugua / mamudiruni free fri artaktatesh pri lik ki jinwá
LIBRERÍA Lugar en que venden libros uturib’jun budigü tani liburu tuma garüdia library buk nani watla awikawãwã âkáô wauhtaya plisni papel pülü patja
LIBRETA Cuaderno jun garüdia notebook diriksan wauhkataya wataya papel pjan
LIBRO Conjunto de hojas impresos con una obra para la lectura libû / liburu book buk awikawã / baten as wauhtaya nuhni tsjay pülucj tsapacj
LICENCIA Documento que autoriza koranir emeri bürüwaügüti dugumêdu lubara abugahani licence la kad daukaya dukumendka licenciaha wauhtaya satni as ücü lawünin
LICOR Bebida embriagante saksakja’ binu / atuni licour ru / laya tahpla tókhâ wâsak ’üsü ücj latjajay
LÍDER Dirigente ajjorir ábuti / mutu chubaluguti abáhüdüwati aüdügü leader lidar ásãta kapashta ta tuna muinh jepja jin lija
LIDIAR Soportar afâgua hama lead with siara kum wal trabil takisma ba ãpãh uyas pat kalahwi püs nin lija
LIEBRE Conejo t’ur masaraga hare daiwan bangbang talika kautara kum sa tibam cotocotj jinwa
LIENZO Trozo de tela timigifen gamisa linen plaking kualka asna pisni tsjan pücü’e jinwá
LIGA Unión ch nut’ur lafadâgun league bal papula daknika bal yakisdayang balna
LIGAR Unir komon babadilerun / báfabarun bind wal wilkaya birnin cyawaja jin piyá
LIJA Papel áspero para pulir finufinu sandpaper wauhtaya mala dus lalalni kaukaika salainin din papel tsjan potja
LIMA Instrumento para limar rax hiyou / lima / leímani file payal payal mpes lo cjolol
LÍMITE Línea que separa dos cosas uk’a’pib’ lafadagun limit limit / pitka kat ãchã nateshkak lain ni quia’á way pin
LIMÓN Fruto cítrico ácido sindû / sindurun lime laimus mimâ sánĩwá limus tsjay jyama
LIMOSNA Ofrenda takarsajtumin isederi ubudâmu charity kaliksan makabaya di yulwi t ’mel lemaná
LIMPIAR Quitar el sucio ch’ ak’inar arumadaha / asuñehani clean klin daukaya klin yamnin li pjün
LIMPIO Que no tiene sucio ak’in haumati / duñeiti / mawieti gen ligia clean klin káhbís klin salá
LINAZA Semilla útil contra el estreñimiento nutirir linasa linseed inta wahya kum linazaha minik
LINCHAR Ejecutar a una persona la muchedumbre sin juicio aguluwaiduni / afarahai linch upla ailal pain apia / daukras kaka lawidaukaya sú kûráharpísh tusnin lepalana
LINDO Muy bonito imb’utz uwirna wendeti / buiduti cute painkira énñatís yak sihni ’üsü justa wa
LÍNEA Raya ub’ijrar fiyuti line lain kat lain ni tjülü tjütj
LINTERNA Farol kujkay wayalasi lantern lait tara ku lait
LÍO Embrollo würibu / bürübun / ereguni / chagaü / chafí bundle / problem / mess pot dimaya ñáh wárkwás kal bilwi lapj latjija
LÍQUIDO Estado de la materia que adopta la forma del recipiente ja’ esehati / achuwanhati / gatuwati / düdügüdati liquid kau apu pitka kat âtíâ wasni ’üsü way
LISTO Preparado wakche aranseli / setihali ready ridi ridi kalna
LITERAL Conforme a la letra del texto lila / lisûni / ewridihani literal ulbanka kat ã ñehuawen ulna kat
LITIGIO Disputa kesi litigation la wal unsabanka blahwi lavelel
LITORAL Costa de un país tik’warum laru laru beya / beyabu / laru laru barana littoral kuntri kum kabuka un kúk tákéyó nerá ásúkûkawá kuma kung ’üsü püné molo jinwá
LITRO Unidad de medida de los líquidos b’isjayte’ litû litre batil litru as ’üsü tju
LIVIANO Que no pesa mucho hualiti / mahüüti light wirah apia ãsẽs ingni jampjapj
LLAGA Úlcera chek gumain sore taga taya sukwan mara kaswi tsjan t’unt’un
LLAMA Masa gaseosa en combustión pejka ladurangun watu flame pauta kiasma buswi was tuk wasni
LLAMAR Avisar para que venga alguien pejkar awáruni call laiguin winaya árwã yakapdinin tjana vele
LLANO Plano paspon fulasu uwaraguati flat tega, tegabuy twi tanta walang
LLANTA Goma de los carruajes ubalabaü tire truk mina llantaha yanta
LLANTO Efusión de lágrimas arwa’r aguiraü / guyuli cry sari inanka ãkã minikpa was
LLAVE Instrumento que abre la cerradura gelein key ki mihta llaveha apahnin din dukiwi mpes jun lacjól
LLEGAR Arribar k’oter achülüra come waya kiunin
LLENAR Ocupar enteramente un espacio b’utur abúinchagüdüni fill bangkaya ũmús banghnin tjipita
LLEVAR Transportar algo kekwa’r anüga take brih waya di dukiunin tjyam
LLORAR Derramar lágrimas arwa’r ayáhura cry hayguin inaya ãkã kaidi lipyu
LLORÓN Que llora con facilidad ajrwa’r gayaditi weeping ainra kaidayang
LLOVER Caer la lluvia chirja’yi láhuyun huya rain cuyguin zalamina li auhbia ma kaupak was bukwi
LLUVIA Agua que cae del cielo jaja’r huya / gunubu rain shocuy coziamina li awisa asoishkwa ma kaupak waslawi jüwü
LOBO Mamífero carnívoro voraz aunli arabuna wolf yul wail pãkũ kuyuti pü’a’á
LOCAL Lugar turer fulasu local pliska kum kao sa / katuchka pani quia’á
LOCALIDAD Pueblo chinam aüdü / ubi locality güiran pliskara sakan kukãs kahakíkuĩ tawan ni qü’a’a kinwa
LOCALIZAR Encontrar tajwintzar adeira / mayuridaguni locate pliki sakaya kalpaknin jus tjinyucj
LOCIÓN Perfume unjsner ibiñei lotion isind âpróhká dia wasni tsjan üsü cyumtsa
LOCO Orate kekewa’ lülütau / adumuredügüti crazy loco krisy krisi ki
LOCURA Acción inconsiderada kekewa’res lilülüüau crazyness tanis man daukaya âhkánú krisi lapj lija
LODO Barro que forma la lluvia anam baribâbu mud daprapa wasmak
LÓGICO Que tiene lógica bijnwarir inb’utz chuñubau logical sip kabia logikaha sim sat ’üsüs jinwa
LOGRO Triunfo tajwinar k’ani abihini / bafâgun / badeiragun bûngua achievement win takanka sukuhí pôhkwa win kalna ’ücj ntjepalá
LOMBRIZ Gusano cilíndrico lukum heweraü worm luzuhuro wan biara lauya chén bibil pelets’ey
LOMO Espalda pat anagani shoulder nina winka ba ásúk dangni
LONGITUD Dimensión de largor migifei / limigifen length yahpika lohgituha naini
LORO Ave prensora que habla chocho’ guewegi parrot eguasira rawa wâhké walalau
LOSA Ladrillo de piso daubauti slab walpa wanta paskan ba û pas lusni
LOTE Terreno para vivienda tajchrum fulasu láuti fadaguaü lot tasba piska kumi kuk akatas sau pisni
LOZA Utensilio de cerámica para la cocina baubauti crockery tasba wal paskan dukia ba lusa
LUCERO Estrella ek waruguma bright star ciri pugui timia ingnika yala
LUCHAR Pelear jatzb’ir afâgua fight trai kaikaya patura katunch pat kalahnin
LÚCIDO Con claridad mental b’ijnun subudiguati lûngua / chuñuliña lau lucid prana dimanka tunun yamni
LUCIÉRNAGA Insecto luminoso kujkay / kukay wadigidigi / büyü glowworm tilam tãnís tilam
LUCIR Resplandecer kajkray adaüra / apantaha tau / afidira shine kuala pain dimaya âwãén ingnin
LUCRO Ganancia tz’ab’rumer adairaguni unguaü lucre win takanka kum ilpni talwi
LUEGO Después nakpat lau lufúesen then / afterwards baha wina énwãripé bainh / tan leb way
LUGAR Sitio turer fufasu place pliska kum kuk piã pani
LUJO Adorno excesivo chirir uwendeni luxury diara bahki brinka daukiba luhoha luju
LUMBRE Luminaria tzambray bugan watu light inwanka yaringni mahni
LUNA Satélite de la tierra katu’ hati moon luna kati yâwí waiku lol püné
LUSTRE Brillo tz’a’pruma limíri lustre / shine sus saika dinkan tako kamás blakinawi
LUTO Duelo por la muerte de un pariente tzejranir ludu grief pruwan sarka taki píĩ as ôna tawark warau
LUZ Energía luminosa k’ajk egemeri / leiti / durunguati / uhuyu light ingni ténwã yaringni
MACARRÓN Fideo grueso tziktzik eigini fuluau henege heweraü macaroni makaron makaruni jas jaw
MACETA Vasija de barro con plantas bugîdu lun tabunun nadü lidan flowerpot tangni mankaya kabka sêri ãõhkwãkka suba yak dahna
MACHACAR Aplastar kik’irna adürüni crush wakahbaya itiswasak ki jay lasupj la ca’la
MACHETE Cuchillo grande para cortar la maleza machit isúbara machete maztli ispara íspârá ispara polomay
MACHISMO Discriminar a la mujer wügüriduwaü / eyeriduwaü machismo mairin raidka yabras yal
MACHO Masculino chij eyei, wügüi male waidna árwã al cocoy
MACHUCAR Machacar kik’irna’r ahuduhani bruise akbaya itisnin,wi jay jyats’
MADEJA Hilo recogido en ovillo tzojnok awia hank / weed sampla o mamaya tritka sampla
MADERA Sustancia de los troncos de los árboles te’ fulânsu wood dus péh pan pisni yo tjiquilil / pjolocj yos
MADRASTRA Madre adoptiva cha’nana anurihatu / lani uguchili waiyau / uguchuhañaü step mother sekand yabty kwársh nanangni kalahwi c’a c’a
MADRE Mujer respecto de sus hijos nana da / uguchuru / agaiñaü mother mina yabty kaki nanangni jamay jinwa
MADRIGUERA Cueva che’n bachuti den / hole daiwan yapaika watla ûni
MADRUGADA Amanecer jachakna limamurabum early morning / dawn cashiguampamina lalma kahbi árâhkí payahlawi
MADRUGAR Levantarse en la madrugada arugaduwa rise early titan puknika ban mapiris yaklawi
MADURAR Volver maduro tak’anar afunada / efeneida ripe pawaya táhkí lalahwi yas jyawca
MAESTRO Profesor ajkanseyaj maistu / araudahati teacher sasmalkra âchíwĩshta maistru si ’üsü lija
MAGIA Prestidigitación b’ax kawisiwi magic sukia lâka wihna bruhu muinh nin yüsa liji
MAGISTERIO Profesión del maestro kanwa’r maistûgu schoolteaching skul bisniska sumalyang
MAGISTRADO Miembro de la judicatura ajk’ampa habuti gumadimatiñu magistrate skul baska mahistradu
MAGNESIA Medicamento para las diarreas yugia magnesia biara klin munaya saika magneciaha mangnisia salejepj
MAGNETISMO Fuerza del imán siudunaü magnetism aubi ba imang ’i’awa net so lo
MAGNITUD Cantidad jayte’ lêben magnitude diara yahpika ĩkãsâkãh nuhni
MAGO Que ejerce la magia ajk’in (mab’anb’an) gariyahati / chútaru magician pasintaila mahia muinh
MAGULLAR Dañar la fruta con contusiones nat’a apurechaguni bruise lal blakaya upla kumra minik dutnikalna
MAICENA Harina de maíz lidarara awasi cornstarch / cornflour plun ma sitni wawi tuktan pata paskiba am wasni
MAÍZ Grano de la planta de maíz ixim awasi corn ama alla ãũ am minik nopj
MAJESTAD Rey o reina inébewa majesty tara kulkanka uplara yabiba kraunkira jepj jinwa
MAL Lo contrario de bien mok wuribati bad saura ãrtuka / wárká dutnini nim tulucj
MALACOSTUMBRAR Acostumbrar inadecuadamente luriban echuni spoiled natka saura daukaya dutni lan yamna lapj jas tjisyüsa
MALARIA Enfermedad trasmitida por un mosquito luwain abîwahani malaria tairi siknis yáh yamah vacam jinwa
MALAVENTURA Mala suerte mabunuruni misfortune upla saura taukiba suirti diski malala lija
MALCRIAR Criar inadecuadamente magüiyahadi bring up badly smalkras pakaya wárkúkáâ dutni muhnma,wi malala la tjija
MALDAD Acción mala mab’anb’an wuribani wickedness saurka nani dutni
MALDICIÓN Imprecación b’ax iñarawaguni / afiñûni curse lahtubanka paniskira
MALDITO Persona maldecida majut wuribati damned lahtuban wárkúíshtâ muih dutni malala
MALEFICIO Conjuro abiñaragülei hex / witchcraft upla trik munanba dutni yamna
MALESTAR Molestia ma’turu imb’utz wuribaguaü discomfort nais munaya dutni kalawi
MALETA Caja rectangular para llevar prendas cuando se viaja chijr ílagu case sakbat kúã maliting di dukiunin mpes la tjam
MALETÍN Maleta de mano chijr sagü / tagai bigegerun briefcase sakbat malitinni
MALEZA Mala hierba hidu brush prata tiriski dutni tsuts
MALGASTAR Gastar inadecuadamente satarmab’anb’an afigera / seinsu waste patkasra tikaya platoh wárkuã kúhá kuh warkí dutni yus yamwi pjü jis tje ’ella
MALICIA Perversidad adiginahani / larügüdün garabali luagu aban katai malice / maliciousness saurka dutni yamwi
MALIGNO Persona mala ajmab’anb’an wuribati winani evil watawan saura wárkwata muih dutni malala
MALINTERPRETADO Interpretación inadecuada ma e’nna’ta maganbadi misunderstood mistikra smalkanka warkwas wéshkí dutni kulana lapj sisü
MALLA Red seni net mamanka unta saitka walhwalh briba maya
MALO Propenso al mal mab’anb’an wuribati bad giauru saura warkwa dutni malala liji
MALOGRAR Frustrar abulegua spoil / waste saurka ni win takaya burlayamwi ma nt’ya
MALOLIENTE De mal olor intuj higitau badsmell toshuga kia bisbaya warkwas õhtá dut tihni ma tjicyumtsa
MALTRATAR Tratar mal k’ayen afundehani mistreat saura munaya warkwaskítah dutni kalyamwi lapj latjajay
MALVADO Perverso ajmab’anb’an mausanti / magüigienti evil saurkira warkwas ishtá muih dutni lapj liji
MAMÁ Madre nana da / uguchuru mom / mother yabti nanan namay
MAMAR Lactar oych’u ata / achûa suck tiala laya diaya súh tâ bayahnin ts’yo’o
MAMÍFERO Vertebrado que mama ajchu’ le atubabin turira lúguchun mamal daiwan tialkira tútú âmíũta tinglau tâ suwi ’üsü püné lat’a pü’ü
MANÁ Manjar milagroso pajch maiguwati manna manna mirakil
MANADA Conjunto de animales que andan juntos ko’ra hatulun animalu herd / flock dauwan dakni kum wruís makani pílücj pan
MANANTIAL Lugar donde brota agua de la tierra lok’b’ja’ laway wellspring / fountain li karma aubiba wasbin ’üsü jama
MANAR Salir líquido lokja’ aribichuni well dira laya kum sakayaba klin kalna
MANATÍ Mamífero acuático ovíparo manadi manatee lamh manati
MANCHA Parte llena de sucio tz’ijb’a dasei stain taski sirpi wák makwa tiski yamna ma sicücj
MANCHAR Ensuciar tz’ijb’ ar awiyeduni stain taski yukaia túh íshta taski yamnin
MANCOMUNAR Unir morojseyaj aundaruni unite wal kumira wilkaya birwi ’amulú tsjilajay
MANCOMUNIDAD Asociación de municipios gabilidûguna commonwealth wal kumira asla prakanka minicipiu kauluduhna
MANDAR Gobernar tzakrenar agumadihani boss taibi munaya túh bas yamnin jyüta
MANDARINA Fruto cítrico de piel delgada arânsu china tangerine taihtab damni mandarina
MANDATO Orden erer gumadi mandate / order adar adar
MANDÍBULA Quijada kejkem aibugu jaw karma ma pãña chórpár âwák kananmak
MANDO Autoridad superior tzakren luguchi gumadi command lalka adarka bas yamwi
MANEJAR Conducir k’ech’en abugahani manage yus munaya wauhnin
MANERA Forma de ejecutar una cosa ayanar ligaburi way / manner nadka ampat yamnin
MANGA Parte de la camisa que cubre el brazo arünadinaü sleeve p rak klahkra parak salahni
MANGO Fruto comestible del árbol de mango malak mângu mango mango mango âsukuha / pẽhwá mangkru mancas
MANGUERA Tubo dócil para regar lemeridina duna hose dira unta kum ku aubiba mangguira
MANÍA Locura lilülü au mania / craze ailal saura puliba krisi
MANIFESTACIÓN Protesta de un grupo de personas xab’arir mitini manifestation param takaya yulnin ta yak kalahwi
MANIOBRAR Ejecutar maniobras adügüni manoeuvre mihta warkka kastun suwkpra kâpárí laih wauhlawi mos mpes tsi’lija
MANIPULAR Operar con las manos amulidahani / le ladüga bau manipulate wan nadka kat yaka daukaya pãhpár laihwi yamwi p’ant’ya
MANJAR Plato apetitoso sun lûyeigu aigunu delicacy plun auhni kum sírah ãhpreínñas di ukna yamni / auhni
MANO Parte extrema del brazo con dedos k’ab’ uhabu hand guala mihta sûáh ma tingki namás
MANOJO Haz que cabe en la mano liresini / luhabu bunch / handful plun dakban wan mihta banki kum ting as t’ücj latijil
MANOSEAR Maltratar con la mano pijchyar apueha / amulibaha / agubeha paw mihta ni sapi pulanka kangnin / laih talnin
MANSIÓN Casa lujosa y grande nukotot imb’utz galigande muna mansion utla kau painkira makan û nuhni yamni
MANSO Apacible chantaka dúsumati meek / gentle bawikira timki
MANTA Tejido de algodón b’ujk mandegina blanket pabula sipaya kualka pihni manta
MANTECA Grasa para cocinar ch’ich’mar agülei dereguati butter lat tamúktí disala pan
MANTEL Trozo de tela para cubrir la mesa b’ojchib’ seiwedu table cloth tibil kualka ĩña ákatás ás asna pisni p’ülül
MANTENER Sostener uwe’sena’r uniri / agüriyahati maintain main kaiki briaya kwã ák yakunhg duwi ’ete’a’a ma’en
MANTEQUILLA Grasa de la leche beru butter butar tututía únwáktah tawas sspahni vacatsots ’üsü
MANUAL Que se puede usar con la mano uhabarigi / lê adügübai lau uhabu manual mihta warkka pâta suâyó kápár ting karakyamwi
MANUALIDAD Trabajo con las manos gaguraguadi manuality aimihtara paskan dukia nani ting yamna
MANUBRIO Empuñadura de un instrumento aühagülei handlebar mihta karna ting laihnin din
MANUSCRITO Escrito a mano tzijbank’ab’ gárada abürüdütu lau uhabaigi manuscript aimihtara ulban pâta suâyó kórska ting karak ulna mas mpes tjapacj
MANZANA Fruta redonda del manzano mansana apple mansana kuk akas akâkĩtuka / pẽhwáás manzana julupj jé
MANZANILLA Hierba medicinal mansaniya chamomile intawaya upla sika yus muniba mansania
MAÑA Mala costumbre lisibaña / auseruni / dena / mausani bad habit nadka pliki daukaya mañaha maña p’yasa
MAÑANA El día después de hoy ejk’ar hauga tomorrow shagua yauka yâh damai yaya
MAPA Representación topográfica ireyajjun liyawadi ubau map kantry mapka mapni
MAPACHE Animal mamífero carnívoro ejmach buchu dagü raccoon guayán suksuk krahpers suk suk ’ulula
MAQUILLAR Adornar l a cara con maquillaje tz’ijb’arjut akatîhani makeup mawan saika dinkaya wahtapak pitíha kalkahnin vola püqué
MÁQUINA Aparato para producir industrialmente mahina machine misin kâpórka misin selé mpes lapacj
MAR Océano barana sea kabu tákê kabu wasni nuhn ’üsü wüja
MARAÑA Enredo chitam wurisiyu entanglement unta tukni / siara awa aiblakunka briña
MARAVILLA Cosa extraordinaria imb’utzimb’utz wendei / buidunei marvelous aihka painkira anñatis yamni ’üsü jin justa
MARCA Señal uyarenarir makü mark mark píhtíhas san ni / makni popa
MARCHA Acción de marchar xamb’ar afileihani march mars lapakwarang
MARCHAR Andar xamb’arir afileiha march mars munaya nêrú táh íshpak kíraknêruĩ lapaknin,wi sey pjaca jil
MARCHITAR Perder el vigor mayknen asaürün wither srawaya siwitni / wirusni tsü’i ca
MARCO Cerco en que encajan algunas cosas lariyede / larularu frame diara unra mankaya kosapa âbrí sâkâh di ilnin lo jupj
MAREA Movimiento periódico de ascenso y descenso del mar ajtorb’erja’ lugidi barana tide kabu puhbanka an sitwanka kabu anyang
MAREAR Sentir mareos sututjutir lagiribudun au make dizzy bladaukiba kabura wárwíchĩ nining witni
MAREJADA Movimiento de grandes olas nojajtorb’erja’ dabuti tidal wave kabau ripka kabu ripni nuhni
MAREO Aturdimiento ligiribun au sickness bladaukiba nining iwitni
MARGARITA Flor de pétalos blancos fuluri daisy tangni kum âohás / pesh apín liriu pan jinwá
MARGEN Orilla tu’ti’ laru / lerebe margin lilkapas ábrín kungni / yak
MARGINADO Desintegrado de la sociedad harachan marginalized saitra lakan sit yak lana
MARGINAR Aislar socialmente k’ayen mabahüni / mabareseni âu marginalize saura munaya sait yak dana masalejepj jin yola
MARIDO Hombre casado con respecto a su mujer noxib’ úmari / eyeritei / bani waiyai husband ashu marit waidna ãarwã marit al vuyum
MARINO Marinero ajnujxyar afayahati / baranahana marine kabu warkka suliar ãrwã tákêna pûrúyó téshta / táké chita kubu kilyang ’üsü wüja mo’o wine
MARIPOSA Insecto de alas multicolores pejpem wurigabaga butterfly copi copi pulpul wârú warú saih saih lemlem
MARISCO Crustáceo comestible tziktzik uwi baranahana sea food kabu daiura nani takach tákê chita kabu din kaswa ’ücj jala
MARÍTIMO Relativo al mar ajnoja’ baranahana maritime kabu tanka kabu
MARRANO Cerdo chitam baranaugana swine kuirku kuirku
MARRÓN Color café carmelita saüyümati brown kapi piwasukwa sa bai
MARRULLERÍA Engaño majres amañaura / iyereni cajolery smalkaya smatka trampa
MARTES Día después del lunes luagu biama tuesday susdy wark mani bû
MARTILLO Instrumento para clavar marüdiyu hammer amar pẽh akapórka amar jat syüp’a jin jos
MÁRTIR Persona que padece martirio ajjorirchamer áfaguti martyr wan raidka dukiara pruwan nani ba ta tuna dauna as
MARZO Tercer mes del año ürüwa hati march kakamuk katy kama waiku
MÁS Mayor cantidad meyn lâraun more pura prakaya mahni ki
MASA Volumen ligiben mass diara wauhwi lumka mahni ve püm
MASACRE Matanza colectiva mab’nb’anir libe afarahani massacre rau saukan imukna
MÁSCARA Figura con que se cubre el rostro en los carnavales makjut lidaü igibu / hagibu puisilima hama wanâgawa mask mawan bikaya kualka watapak múkka munh din jay osopj
MASCOTA Animal que se supone trae buena suerte bibian / bilügün / yegü mascot tup / yamnika wankisa pakunlerwa tinglau ilpni tsjiyo jinwa
MASCULINO Propio del hombre twachwinik eyeri / wügüri masculine waidna árwã al yom
MASIVO En gran cantidad sya’nir mungubari massive diara ailal ba mahni palni
MASTICAR Mascar los alimentos achaguha / achaguragua masticate samaia âkâóh kaswi / kasnin jastjevyots’a
MATA Planta con tallo y ramas b’ajyraj tidibu wewe / nadü bush playa kum panan tjoncja
MATADERO Lugar en donde se matan las reses fulasu hafarahagüle animalu abattoir ikaika inin pani
MATAR Quitar la vida a otro chamsenar afarahani kill ikaya inin,na ’ina
MATERIA Aquello de lo que esta hecha una cosa ayenir ubuñaü matter diara paskanka ta ba materiaha di dana kidi
MATERIAL Materia necesaria para una obra ch’ejnib’ ubuñaü material diara paskaya dukia nani wrk din
MATERNIDAD Estado de madre tu’b’irnar agurahani maternity ausubaya pliska nanangni tsjo’a jinwa
MATERNO Relativo a la madre hiñaruguagiñe maternal yapti turka aisiba nanan ts’uts pülücj
MATORRAL Terreno con maleza sijkch’a’n sagadirugu / hídurugu bush srikra tiriski pisni
MATRÍCULA Lista de personas o cosas inscritas büruwaña enrollment kul dimaya nina dinkiba yayangni wi sin japacj
MATRIMONIO Unión de una mujer con un hombre mediante contrato civil o religioso ajnub’ya’r agáferuni / mariei / sibili matrimony marit takaya suâsúkuh marit vyayíñ / tjawaya
MATRIZ Útero agai / tagai hiñáru womb luhpa watla utunsar
MATRONA Partera takrumen agüdahahatu matron librahka partira
MATUTINO Relativo a la mañana binâfiti morning tandán titan puknika ban mâ piris
MAULLAR Sonido de los gatos myaw amiñauhan meow mini inanka miyaukwi
MAXILAR Hueso de la arcada dentaria superior lubugu ari maxillary pata watla kananmak
MÁXIMO Más que mejor imb’utzir lêben maximum kau ailal arũhuchã nuhni
MAYOR De más edad nor ibugañaühali older almuk tanit barakni
MAYORÍA Parte mayor de los componentes de una colectividad meyra hagibên / hibe majority ailalka ba âwéa pisni nuhni
MAYÚSCULO Mayor que lo ordinario ibugañaü large / important turi lal tara wal ta ulbiba nuhni
MAZA Martillo de cabeza redondeada k’u’m marüdîyu mace wina prukaika amar
MAZORCA Fruto del maíz nar luhabu awasi cob ama siga alla ma am minik wolás
MEAR Orinar tzamsen asisihani / arâgua pee iska krahbaya usunin
MECÁNICO El que repara máquinas ajb’ijnuyaj aransehati magina mechanical allan papaskra mikianik
MECER Mover en lento vaivén yujkwa’r arideihani swing wahwaya wihnin
MECHA Hebra de las velas que arde leñeñe lanpu / lebeha lanpu wick diara ankaya kakma kandil wahni jaw la’os
MECHERO Candil kinké lighter ingni daukaya kakma kandil t’emel c’a jast’unt’un
MEDALLA Pieza de metal acuñada con alguna figura iñei / mafu medal nana wila medayaha midaya püsta culupwn nt’a
MEDIANOCHE Fin del día e inicio del otro yuxin akb’ar iyáwuini ariyabu midnight timia bakrik kaki rêih puk papus
MEDIANTE Por medio de lidagiñe / lumagiñe through witin wal kaupak
MEDIAR Interceder korpesnar adilihati mediate paun munaya pĩhas ilpni kana
MEDICAMENTO Sustancia medicamentosa tzakarir árani medicine olom sika nani sika wasni
MEDICINA Ciencia que trata de las enfermedades y su curación tzakoner agaranihani medicine sika ĩsĩh siknis kulni duna lemelyú
MEDICINAL Que se usa como medicamento tzakb’ir aranitiya medicinal sika kum sa sika
MÉDICO Profesional de la medicina ajtz’akoner surusia medic daktar pit yang sits’ucju
MEDIDA Unidad de capacidad para granos b’isma saisi / misuri measure pidka kat ãkĩtúkâ paun yamwi tjivyú
MEDIO Igual a la mitad de una cosa yuxin lamidan lumagua half bakrik ísh papus bah
MEDIOCRE Inculto malatani / meseriwinti mediocre diara pain daukra bakri man ba kaikaípâsák dutni
MEDIODÍA Tiempo alrededor de las doce de la mañana amidiugu midday dinar kat ãhár mâ tunak jaw culupwe nt’a
MEDIR Determinar la longitud, extensión o volumen de algo b’ismar amisueha measure praki kaikaya kulnin vyú
MEDITAR Aplicar el pensamiento a la consideración de algo asaminara / añúraha think over luki kaikaya ãménchka kulwi talwi nin yüsa jinwa
MÉDULA Tuétano de los huesos litutanu medulla dusa mabiarka atâwá wakal bán
MEDUSA Celenterado marino garugaú jellyfish likahka kabu din balna
MEJILLA Cachete kajkam idiñai / ubuyubu / lauba / bigibu cheek wan mawan watapak ataĩs kanmak pjocj
MEJILLÓN Molusco comestible hauyei guwe mussel kabu ra pawi dukia upla pi dukia kum kangs kasnin
MEJOR Más bueno imb’butz uwadigiali best kanra painsa enña kau yamni ’ücj
MEJORAR Aliviar imb’utzir auchaguda feel better kau pain takaya yamni kalna
MELANCOLÍA Tristeza tzajtakir iruni / iwanimaün melancholy sari minipis ban kayaba sari ki jay tsji’ya
MELENA Cabellera ídiburi miginaguti masuñairunti mane tawa yari yaka yaka ba basni
MELLIZO Gemelo kwach madaya twin sutki kwímí sutki
MELODÍA Conjunto de sonidos que forman una composición musical k’ay úyenu / uremu melody karma bangni aiwanaya ênyá lawana nets’en jinwa
MELÓN Fruta grande con semillas en forma de pepita tin wewe melon milan melonha milung julupj jaspjutj Putj
MEMORIA Capacidad de recordar b’ijnusyaj aritaguni / chubalugu / mabuleidaguni memory sinska lukanka sãmañá sinsni karak julupj mo jatja
MENCIONAR Hacer mención warer irida mention nina makaya mencionakikuchí paknin sin t’epyaca
MENDIGAR Pedir limosna kajtyarir ayubirahani beg makabaya yulyang
MENDIGO Limosnero ajk’ajtin ayubirahati beggar makakabra di yulyang
MENGUAR Mermar w’i’r afal wane / reduce sirpi takaya apit ni / dauhbin
MENOR Calidad de lo más pequeño ijtzin amuleñen / amúlelueü minor pocri ninka sirpi ba áwâkí apit bin
MENOS Menor cantidad adolura less apu apit ki pjani way
MENOSPRECIAR Despreciar irik’ani mabusenruwani / mabahüdüni / minsieguni underestimate kulkanka yabras dutni talwi mas tsjicj
MENSAJE Recado pejkna uganu message stury prahni ulbanka ñah yulpamna,wi ma quelel lejay
MENSTRUACIÓN Sangrado vaginal mensual xurch’ich’ maliñauni / aüdübühani menstruation mairin aikatka siknis waiku talna,wi
MENSUAL Que ocurre cada mes hatiau monthly katy bani waiku bani
MENTA Hierbabuena papamentu mint intawaya Taha / mentaha albaka
MENTALIDAD Modo de pensar bijnusyajir saminaü mentality sinska lukanka âsãmâhñã ampat kulwi kidi
MENTE Intelecto b’ijnun ichügüwagu mind wan sinska sinsni sele jin jos
MENTIR Engañar majresyajir eyêhani / amárasuha lie kunin munaya kâhsáh alas kalyamna litsjuwilo
MENTIRA Engaño majresyaj iyêni / marasuralugu lie kunin kâhsáí alas yamna litsjuwile
MENTIROSO El que miente ajmaresyaj marasuraluguti liar kuninkira alaskira
MENTÓN Barbilla tzukti’ aribügü chin patawatla kungbas
MEÑIQUE Dedo pequeño de la mano lifînga úhabu pinky guala yaushuru mihta snaya tingni sulunmak
MERCADO Recinto dedicado al mercadeo uk’ayir magîdu market markit itâkauncheruña mirkadu
MERCANCÍA Objeto que se pone a la venta uchonmar marasu / ebegidinaü merchandise lalah baxka bakannindin balna
MERENDAR Comer la merienda pixwya’r achaguagua / anüga gichobu have a snack plun lupia dakakaya isti din ukna ukwi jay lacj lejay ent’a
MERIENDA Comida ligera bijkwya’r chaguguaü / gichobu snack plun sirpi isti din ukna nets’en ntá
MÉRITO Lo que da valor bixirb’ut lôburaharuniwa luagu merit baha praika minit kalawi sin yüsamo’o
MERMELADA Conserva de fruta con azúcar bimeti / siruduguati turuti tin wewe jam dusma piaki sugar wal paskan halia
MES Cada una de las doce partes del año hati month mes tena (un) katy waiku balna
MESA Mueble consistente en una tabla lisa sostenida por cuatro patas wenib’ dábula table mesa tibil túkâh darasa tsjan casa’a latjolon
MESETA Llano elevado wata’rum wüburaü tableland twi langni walang
MESTIZO Hijo de padres de distinta raza kaxlan migisi half-breed tallia miks luhpia miks
META Fin imb’utz lagumuchun goal mark bapanka danhkat
METAL Cuerpo sólido conductor del calor y la electricidad t’ak’in gürabü metal allan ingni yak wa pisni
METEORO Fenómeno atmosférico somu hauyai ayáungu meteor taim nani kakaira sâ pirichata lapwa / lipwa
METER Poner dentro osen ebelâgüda put bilara dinkaya âcháh anin payak wama jetj
METRALLA Fragmentos de un proyectil aban turuyai bisiledu shrapnel bulit auhbi lulkaika midaya mpes la nus
METRO Unidad de longitud numb’isnoj misure auti lamisuehauwa fulasu metre utla makaya rulka âhkahkĩtuka mitru mpes lavü
MEZCLAR Revolver sustancias amigisia / agubudagua mix mix munaya unyok bahanin la süpjütj
MEZQUINO Avaro ajtzun hangîti mean umala iskang sâ ts’is
MICROBIO Ser vivo microscópico sun hauyêgu ñuguseru germ yula saura di dtalwas din awi tawi
MIEDO Temor bajkut afudei fear sibrin yamanduwi lecjyeya
MIEL Sustancia dulce que elaboran las abejas k’a’r maba honey zapu sira nasma laya ásê sarap ts’as
MIEMBRO Cada una de las extremidades lumegegun member krautka / membar kapúkkas muinh pisni ncupj quisin popa
MIENTRAS En el período de tiempo transcurrido entre dos sucesos tamar lubaraügü while kau kainara / kan manis tís wâkuh taimni bayakwi / la ’inyuca
MIÉRCOLES Día después del martes luagu ürüwa wednesday wensde pâ barak mani kaupak wark mani bâs
MIERDA Excremento, caca ta’ gege shit daiwan kanka
MIGRACIÓN Movimiento de personas de un país a otro para vivir en este último ixinbir anuruni migration plis walara impakaya pa uk kiwi
MILAGRO Hecho sobrenatural atribuido a las divinidades imb’utzir seremei / milagu miracle sain mirakil
MILENIO Mil años milu irumu millenium mani tausin kum kuíh wehkiwa kurih panan nuhni as pülücj jiwca
MILITAR Miembro de la milicia ajkojk asdarahati military soldajo militar tsupan
MIMBRE Material vegetal para tejer muebles nadü / waiñu wicker canmala diara mangkaika paskiba auka orochuña sini yamnin wahni
MINA Lugar de donde se extraen minerales penike / fulasu ñei lubai lachirahauwa golu mine ritz walpaya gul plisni témel jinwa c’a
MINERAL Material que se extrae de las minas penikeragai mineral tasba muntara ritska briba orohtapak gul t’emel c’a püne
MINIFUNDIO Parcela cultivada de extensión mínima lirahüñü ichari small farm tasba warkka sirpi daukiba sau dahwa pisni bin
MÍNIMO Lo más pequeño inb’ijk ligiredügü minimum siksa / ria lu’pia akína / sónkwáh bintisni patan jinwa
MINORÍA La porción menor de una colectividad inb’ijk’r fiyú / mibetiña minority kau smihka ba apit ki
MINUSVÁLIDO Impedido sutuyok danimaün handicapped dira praiska mayara alhwiba kahwa nin jaylacj jinwa
MINUTO Cada una de las sesenta partes en que se divide la hora tanib’a murusun dan minute minit awar minitni balna
MÍO De mi propiedad wirnarir nani mine yang duki yang dik
MIRADA Acción y efecto de mirar wirnar arigini look yzquin kaikanka chãas talwi sinucj
MIRAR Percibir con los ojos ajtzun ariha look yzquin kaikaya chã talnin nyucj
MISERABLE Pobre en extremo patna’r gudemegu / yumuaü miserable upla diara apuba patãhíshten kalwaraun ma que t’enc’a
MISIÓN Obligación merun lûnti / lubarati mission wark pramaska katun as íshker laihnin kulwakidi tsan lejay
MISMO Igual unser aban labu ligia meme same sim dukia simsat jan macj
MISTERIO Dogma laiganagu mystery yukukan lâka ûkíh aihka as
MITAD Cada una de las partes de una cosa partida en dos iguales tajch lamidan half bakrik âráhás papasbah t’ivyuja ne nin ma’en
MITIN Reunión política mitini meeting asla taki turi aisiba kaluduhna
MIXTO Mezclado tzijn mígisiti mix kuala mix munanka unyokta bahana
MOCO Secreción de la nariz topopir ayan yedunu mucus nepzeguas siahka kuhbi sakanka uhdana tjutj vacam lal
MODA Manera de vestir de la época uwendeni lidanti dan / tugiañon aibagubon fashion patran raya modaha waiskarang tangh mas syasa
MODERAR Apaciguar topop adiliha modérate raya paskaya modararha pawatwi
MODERNO Perteneciente a los tiempos modernos ajchuymar isei, malügili, mama binádü modern raya paskanka nani modernoha wiasam ’in syasa
MODESTIA Virtud de no hacer alarde gurasu / máfagûni / darangilu modesty la kat diara dauki ba kasak
MODIFICAR Cambiar la forma chenar asansira / aganbirada / aransera / adügai kei labuserun modify paskanka raya daukaya wárkâkáh sins yamwi m’as ’üsüs ca la mejay
MODO Manera kocheja’x auseruni / echuni / igaburi mode natka ampat quin
MÓDULO Parte de un conjunto fulasu / kuatâ wairaü tidan aban galingade muna, lila furendei lûnti lakutiharuniwa lidan fîyú dan module piska bani klñikli daukiba modulóha di as paisni ninin wa
MOJAR Echar agua a un cuerpo tzamer adüdüragüda wet buskaya mûh waskanin ’its ’its
MOLDE Instrumento hueco para dar forma a una materia tz’amay bakopuhagüle mold patran muldini tsjan c’a lajay
MOLDURA Regla moldeada para marcos mujx tadâgüle / taradaha molding diara paskaya maulka kum muldi tsan c’a la mijicj
MOLER Triturar mujxa’r amuligiduni grind wahwaya wauhnin cjyol
MOLESTIA Malestar kuxar baraseti, hanbuagú hassle wira nais ambuk ’üy ’üy nin vele
MOLINO Aparato para moler pijchina amlihagülei mill wahwaya misinka wauhnin misini mpes la cjol
MOLUSCO Animal invertebrado con concha sun haúyêgu sindî / wadabu / g uwe bulabula mollusk kli htu satka kangs ’ücj lalas
MOMIA Cadáver conservado egeburi mabunúnti derégüdawaügüti lun leréderu deigua dan mummy lasa pash õníâpãna dauna apakna
MONEDA Pieza de metal o de papel que equivale a dinero b’echuj liñügüri seinsu currency lalah ma platoh lalah minik t’emel c’a
MONIGOTE Persona ignorante tumin beimundu, muñegu weak character pulaika paskanka sauraba sinskas
MONJE Religioso que vive en monasterio ajma’nata eyeri abagaiduti tidan ligilisi lun laransehan lubâ aisauni gagounuti kei fadî monk lalukra kau purara kulkanka yabanba patish ãñahñahta munha
MONO Primate parecido al hombre max megu, aráwada monkey mono urus ûrús urus ts’iyú
MONSTRUO Animal o persona de aspecto horrible nukalapir animalu hanúfunati monster diara aipaswanka kat aipasrasba di maisinh tsjan püné
MONTAÑA Monte grande elevado nukte wübu, árabu, dabiara mountain cotan unta tara ñáhâ pan pas nuh jocj
MONTAR Subir katb’un awáira, ayauha mount guaglan concauren ulaya âcháh kilnin,wi,na / warang casa’a os
MONTE Maleza alta k’opot árabu bush unta ãsúk pan pas damasni tsjuts mo’o
MONTÓN Conjunto de cosas dispuestas unas sobre otras en orden morojseyaj pailaba, gibeni, mamamurusun pile / heap ailal únwãhátúh mahni / mahna pülücj
MORA Fruta de la zarzamora yutmajkuy tin wewe garáhüñügutu, gaühütü, guchuyuma tewegerun blackberry manazeula taim tiwiba wráh mura ts’i pü’iya
MORALEJA Enseñanza que se deduce de un cuento b’ijnwa’r furendai ligiun aban úraga moral kisi kum wina ilp ka lâka saki smalkiba kisi ’üsüs jola
MORALIDAD De acuerdo con la moral b’ijnwares inébehabu morality la kat iwanka lâ kat / kasak ’üsüs jos
MORCILLA Tripa rellena con sangre y cocida sojyon lumesun aünaü blood pudding biara piska kum brih tala auhbi piaki pi ba pikadiu motojopj
MORDAZA Instrumento que puesto en la boca impide hablar bôsali gag bilara lanlan manki turi aisaya apia ba kaswa din latipilts ’ücj
MORDER Hacer herida con los dientes k’uxoner agüra, agüa bite samaya sáhkra kasnin ntjelaja
MORENO De color oscuro iktzuren wuriraüti, wuriyumati dark / brown talla siksa krábe sani jas ts’ücj
MORIBUNDO En trance de muerte ajchamay hilamemeli dying pruan kau âhrahnú âkástesh dawarah lü ts’una
MORIR Perder la vida chamay auweni, aribiguni, aguyuni die capren pruwaya õ / õnah dauna tje pe’e
MORTAL Se causa la muerte ajchamer gauwêti, garibigaiti mortal prura õná dawi
MOSCA Insecto díptero yaxaj werewere fly shirizir kukas wĩchwĩch markisa ts’a ts’a
MOSQUITO Insecto que transmite varias enfermedades con su picadura us minimini mosquito cugu tairy nani sûkû pûs ts’a ts’a tsjicj
MOSTRAR Exponer irenut’ arauda, afúrandaguagüdalau, edéneira show madikaya achahwĩch niningkawi / laikdin / wat din te’eye nucus
MOTIVAR Incentivar irsena inchaha, achuguaha motivate kupia kraukaya arwarkah takâa lilialani ma nin jele t’as
MOTIVO Razón mab’anb’anir küsu, sensi motive baku bamna ainin / ampadawak
MOTOR Aparato que mueve una máquina ladüügüle mahina motor plapaya misinka mutur
MOVER Cambiar de situación pijchyar etépura, ahingicha move nikbaya âpãh niknin vya tjilé
MOVIMIENTO Cambio de posición de un cuerpo nijkya’r hingí, furú, maderaguagüdüni movement nikbanka âpãiwa pâ uk sins yamwi si quistsje
MUCHACHO Joven maxtak niburegili kid mishu, güegüe (m); peza (f) tukta waidna âpãrá wahma tamacás
MUCHO Bastante sya’n gibeti much uva mahni ki pül’ücj
MUDAR Cambiarse de domicilio xamb’arturer aguyuni, asiuhani move mahka waya árchanak pâ uk kiuna p’a saquepe’a
MUDO Que no puede hablar irojron marnagaiti dumb moltebuyina bilas bilas
MUEBLE Objeto que sirve para comodidad en la casa ch’ejnib’ tila müna / ílagu dagaügüti furniture iwaika nani tukka sini casa lapcj lajay nt’a
MUELA Diente con lóbulos para masticar cha’m ari molar neeg wan napa k âsasá anan mwis
MUELLE Terminal acuática para embarcaciones wafu wharf wab pûrûh úya watnin pani / plisni
MUERTE Fin de la vida chamer auweni death prura dawi tjepe’é
MUERTO Cadáver chamer hilâli / egeburi dead man capra pruwan dauna nasá tjepe’é
MUESTRA Pequeña cantidad de una mercancía para mostrarla uayrenar tauchâhaun sample marikaya muestraha niningkawi te ’eyes nucus
MUGIDO Voz de una vaca arwa’rwakax tamûha bagasu moo bip ini ba mahwi
MUGRE Suciedad xexres agüüchüni, wamuede dirt maka alkan taski kira lu pü’e’e
MUJER Humano femenino ixik hiñáru / hiñau / würi / wügüri / eyeri woman mob mairin kórtâh yal quepj
MULA Bestia caballar chij mile mule mullul suhísma ôlák pahchayo aras wark takyang soy soy jin justa
MULATO Descendiente de blanco y negra migisi / chumagü / muladu mulatto aisika pihni yaptika sksa wina luhpia ba mulatu macj
MULETA Bastón badun crutch wapaya kinka pesh â teshka kin tacja
MULTA Pena pecuniaria tujrur tumin faini fine pat mana aibapanka aôhtamíh multa t’emelma’en
MÚLTIPLE Muchos sya’n gibetiña multiple natka manas ra mahni
MULTITUD Gran cantidad de personas reunidas me’yrapak’ab’ob’ damuriguaü multitude kuara tara pesh únwêka muih mahni kal uduhna pülücj lyawun
MUNDO La tierra tuno’rum ubau world tasba ull kukríh saunuh nosis
MUNICIPIO Territorio en que se divide un departamento nukchinam lichügüdina aüdü municipality tasba pis ka kum gabamaitka sau daklana pisni balna pülücj patja nt’a
MURALLA Muro grande fadaguaü / farüga wall kutbanka tara walpa wal daukiba nandaka nuhni
MURCIÉLAGO Mamífero volador sutz’ musagalu bat güiza sakanki tikímí umis ts’uluts’ul
MURMURAR Hablar entre dientes agülülüha murmur swira paskaya brukwi levelele
MURO Valla de piedra makte’tun fadaguaü abunawaguti lau düláuti yadü wall klar tuakniba muroha kidara nandakna wa popa campayna
MÚSCULO Tejido contráctil ut’ya’ ügürügü muscle snuka âyukuwe âpírípê purusni namas ts’ipjal mas püne mpes vyu
MÚSICA Arte de combinar los sonidos k’ay úyenu, / ragü / melei music miusik ẽyá binni bahawi nets’en
MÚSICO El que hace música ajlajb’a iñahati musician miusik papulra lawana yamwi
MUSLO Parte superior de la pierna utya yadaü thigh quenin kuhma bunka kâmánká baranhmak mos ts’ipjal jinwa
MUTILAR Desprender una parte del cuerpo adüüra mutilate wan piska kum klaki sakaya muinh dakna
MUTUO Recíproco katakyo’n nugia bun, bugia nun mutual upla wal ailukanka wal kumi daukiba áskáhkâ biri biri nucú nucú
MUY Mucho me’yra gibeyeti very uba mhniki / ubaki
NACER Salir de vientre de la madre kuxwan nasiruni / aguraharuni born aisubi takaya chíwá / twêwa ãpĩh nanan ban kaupak kalahna cyojo
NACIMIENTO Origen kuxna agüriyahani birth aisubanka chíwa yakat sahna tjejyoja
NACIÓN Habitantes de un país nojchinam agairaü nation kuntry aiska kãhã ûyã ukúhkán saun muinh balna
NACIONAL Perteneciente a la nación tunojchinam wagairana national wan kuntryka sauni kaupak ki
NACIONALIDAD Gentilicio aj halíenabubai nationality aisubi takan kuntryka suani yak sahna
NACIONALIZAR Traspasar al poder de la nación wagairanahâli nationalize kuntry raya luhpika daukaya sauni kaupak kalnin
NADA Ninguna cosa matuk’a nikata nothing diara apia ĩrĩná di awaski / di dis jo sin / jaspjan
NADAR Mantenerse y avanzar en el agua nuxya’r afuriha / amaligiha swim yawaya / nuapia yasapa twetápéh / âkáñẽtápẽ waihnin ’üsüma wü’ina
NADIE Ninguno ni aban nobody upla kumi sin apia târína witin awas
NAILON Hilo y tela sintéticos gaürügudaguâti nylon diara awa paskan ba nailoha plastik voltsa
NALGA Parte carnosa del trasero suy edei bottom klata kúch tumin muinh tü’ecj
NANA Abuela noya agütü grandma tashu yabtika titih
NARANJA Cítrico aranxex arânsu orange naranja andris mímá arnis jaslú
NARANJO Árbol que produce naranjas aranxexte’ lidibu arânsu orange tree andris mímá áwá arnis panan wolás
NARIZ Órgano del olfato ni’ ígiri nose nepze kakma ténsáh nangnitak nimicj
NATAL Relativo al nacimiento twach’i’r bagüriyaha, báguaha natal,native aisubanka chíí sahna mani
NATALIDAD Número de nacimientos tzikirpak’ab’ob’ bagaira natality aisubi takan nani numbika ampus sahna
NATIVO Natural ja’xturu ñerina native tasbaya dawanka sauni kaupak
NATURAL Propio de la naturaleza tweerojir twachir lanutai / ligaburi / ítara liña natural dawan paskanka kat ban sak ki
NATURALEZA Conjunto de cosas del universo erojir twachir agüchaü nature paskanka nani sut êkarás chíí banki / kaunhki
NAUFRAGAR Hundirse una embarcación adibiraguni sink kabura tiwanka ding kakiuna
NÁUSEA Sensación de vomitar b’ib’ajnak’ir hahüneguaü nausea auya warbiba âkísh tining dulihni
NAVAJA Hoja metálica pequeña con filo para cortar uxijrib’ gusiñu knife navaja kisura kasúrústâ kuhbil
NAVE Embarcación nukk’o’ ugunein ship sail duarka pûrû uyatake teshka but kanin din
NAVEGAR Ir en una nave ixintak’o’ ugunein sail dury wal impakaya but yak kiwi
NAVIDAD Fiesta de la natividad de Jesús kuxna’rsitz’ fedûgu christmas kismis yuwa patíshta chííchén papah sahna mani
NECESIDAD Impulso irresistible chukpa’r emegeíruni need nitka nani inas aménch nitni najás
NECESITAR Tener necesidad neb’e’yr emegeíra need nit takaya ĩñas aménch watki / nitki najastsja
NECIO Imprudente b’urukna; ku’kna heretabura / geretabura foolish ai kupioa lukras necioha ambuk ma t’encja
NEFASTO Dañino posnarir hungulama disastrous upla tarabil kira dutni ki
NEGAR No conceder mujka’r eyeregua deny apia wiaya wíshpartú dika ts’yüpünü
NEGOCIAR Comerciar chomma’r adaradua negociate lalah daukaya plátôhyo ûnchâpár bakanwi t'emel jaylacj me'a
NEGOCIO Asunto chomma’rir daradu / katabalan business trucha paskaya nigusiu
NEGRO Color totalmente oscuro iktzuren wuriti black shir kalat siksa sónkwá sani te
NENE Niño b’echu’ fafa / irahü wügüri baby / babe tukta sirpi muih bin
NERVIO Órgano del sistema nervioso que transmite señales iwanimaü nerve shinri duda lauhbi chóktâ nirbiu lecj jeya
NEUMONÍA Infección de los pulmones chatiwurini pneumonia pusa siknis chânáh pâtá ãsãsñá palan tiriswi maysa cjüesca
NEUTRAL No se inclina por ninguno chantaka maubadinaü neutral ip kainara waras an ninarawaras ba ĩñentú barangni
NEUTRALIZAR Poner neutral chantakirna maubadinati neutralize diara wartaki kaka alkitakaskayaba ñéntú danin
NICHO Concavidad en un muro para colocar algo dágasi niche kutbanka kum tuaknika nuwi
NICOTINA Sustancia activa del tabaco egeñeñei nicotine sigarit kiasmika ra maka baku takiba wĩruhahtú aka ban
NIDO Lecho de las aves sijk umasaü nest sira talauna daiwan watla kwaskô uhbib ûn tsjintsjil
NIEBLA Condensación del vapor en la atmósfera mayuy hemerei fog mukus wãnák mukus duwi mol
NIETO Hijo del hijo sitz’b’ir ibari grandson nieto mulika awãwã mun / ni nqjüicj
NINGUNO Nadie mamajchi ni aban none kum sin apu ásnâní watin awas, uk bik awas cuwá
NIÑA Femenino de niño sitz’ irahü girl tuktan mairin walabis yal tsiicj quepj
NIÑO Infante sitz’ irahü boy / child tuktan waidna yẽá walabis yom tsiicj
NIVEL Ras úwara level libil akakĩtuka pish papatsakna
NIVELAR Poner a nivel uwaragugüda level lilil mankaya pishkáa papatnin,wi
NO Negación ma’chi; ima; ila uwati daradu no apia dikah
NOCHE Etapa del día que no tiene luz akb’ar guñau night tángui timia kâkáña puklakwi püste
NOCHEBUENA Natividad fedugu christmas krismis yua kaina tihmika kâkána ênñá uru puknita püsta üsüs
NOCIÓN Idea de una cosa o’jron imb’utz egesihani notion lukanka kum yabiba di tanka duwi lament’a
NOCTURNO Que actúa por la noche ajakb’ar neiduwaga nocturnal / night timiara kâkána chénwã pukta din balna
NÓMADA Sin domicilio fijo ajxamb’ar turer aibudügüti, harachan nomad plis kum ra iura plis walawala taukibangwiba táhteshta wat tain balna / lapakyang
NOMBRAMIENTO Acreditar en un puesto de trabajo tajwinpatna’r dugumedu lánina baderebugu nomination nina mankanka wark kañlanin la’tjet’apj
NOMBRAR Poner nombre k’ab’ajsen irida awarai liri nominate nina yabaya ayangni paknin nla
NOMBRE Palabra que designa a una persona k’ab’a iri name nina érwã ayangni lo
NOMENCLATURA Conjunto de palabras que se usan para una actividad o conocimiento lariganagu nomenclature ulbanka wina pliki sakiba yul as ulna un kalninyulni
NÓMINA Lista de nombres tz’ijb’an k’ab’a afáyariha áhayarutiña payroll upla nina apis kum ra brihwiba nominaha ayang ulna
NORMA Regla erer lûdu norm / rule la wihta nani lâ ni ’ücj jinwa
NORMAL Apegado a la norma k’ub’serer eweridiha normal pain pat apuba
NORTE Opuesto al Sur lárigiñe weyu north zooror quizilaina yahbra muhtang sait
NOSOTROS Pronombre personal de primera persona plural no’n / no’x wagia us / we apinán yawan nani mayang ncupj
NOSTALGIA Añoranza tzajtakir iruni homesickness sins laka pain watka luki wiba sari lapj jos
NOTAR Advertir irb’ir ariñaga lubâmagiwa note / notice ulbi mankaya un yamna
NOTICIA Conocimiento k’ab’ey uganu news stury raya nani ñahckwa yul kalah wakid p'amwala tjevele
NOTIFICAR Informar warer ariñaha notify maisa pakaya ai nu kalyamna
NOVEDAD Algo novedoso na’tanwar iseriti news dia takisa ñahas di wisam as manin jele t’as
NOVENA Rezo que dura nueve días inmojychante’k’ub’esyaj arisaruni novena/ novene matlalkahbi pura yumpara pesh õnér árnáh tach muih dauna minit yulwa mâ tiaskau bâs ma’e nueuya
NOVIAZGO Estado de novio o novia nujb’ya’r gadaraduni engagement kud munaya lâka âséh yulbawi talwi yuwa quelel lasejay
NOVILLO Ternero grande chuchu’wakax bágasu audara sarisi young bull peseru bip wainhka bul wahma turuh almuk vaca cocoy
NOVIO Persona que mantiene relación con intención de casarse ajnujb’i adari boyfriend marit pramaska waidna séh yulbabawi
NUBE Masa de vapor de agua en la atmósfera tokar dúrari cloud shopada kasbrika wanák mukus was duwi mol
NUBLADO Lleno de nubes makar u’tk’in hamuñati cloudy kasbrika siksa wanákpê mukus lakna mol mo toncja
NUCA Parte posterior del cuello nuk igînebu neck troyug nandusa tawá arangni jay pjücj pujcj
NUDO Unión entrelazada de dos o más hilos b’ok gürati knot wilkanka surunmak
NUERA Mujer del hijo respecto de los padres de este arib’ idiñun daughter in law nagüi sukury kĩhchú usa yal jucucus jinwa
NUESTRO Adjetivo posesivo plural ka wani our wan dukia yamdi dunini kidi
NUEVE Ocho más uno widü nine calapa matlalkahbi pura yumhpa tiaskau bâs minit yakk as
NUEVO Recién hecho topop iseri new raya waíkâ wasam yamni syasa
NUEZ Fruto de cáscara dura inmojy cha’nte’ bindâ walnut dusma kum nueska minik untak kira
NULO Sin valor ma’tujri mabalêhali nule bahki aohutah praisni dis
NÚMERO Cifra tzikir lapakühaun numeru number number awéch numba
NUNCA Jamás matya’ mususeredubai / bulireibai never sip daukras ínkaina wat bik awas
NUPCIAS Casamiento nujb’yarir mariei nuptials marit takaya lâka suâsúkuh marit lani tje vya yin
NUTRIR Proporcionar a la persona las sustancias necesarias para su crecimiento uyajk’u k’ek’wa’r adidaíra nurture wina pain kaya lakaba síra ã di yamni ukwi
OASIS Aparato para enfriar agua ladilihagüle duna oasis tingni karma unta tilara kuk pokohpe was san nin
OBCECAR Ofuscar ajk’una sininiburi confuse diara kum ra dimi ailukanka ba bakt ba yul daka wiki
OBEDECER Cumplir la voluntad de quien manda k’ub’sen gaganbadi obey bila walaya ñahwech yul dakawi
OBEDIENTE Que obedece ajk’ub’seyaj gaganbaditi obedient bila wawala ñahwechkwa yuldakayang
OBESO Muy grueso nojramir dibuneti obese wina batana âtamúktípe uba nuhni jas püné
OBISPO Prelado que gobierna una diócesis fádiri agufîmadati bishop pura kakaira pareha padri tunun
OBJETAR Oponer reparo abayaradagua / alaramaha / eredeha object bah aman apia wismaba dikahyulna
OBJETIVO Meta imb’tzir gawagubalin objective diara kum dukiara daukismaba yamnin kulwakidi
OBJETO Cosa ayanir katei / fonu / hniliga object diara kum di
OBLIGACIÓN Imposición moral para hacer una cosa patna’rir yûti lun ladügüniwa obligation man daukayasmaba nitni ki pju jyut’a
OBLIGAR Comprometer tzakren tau tara obligate taibi munaya táka / tákaâ pramis kalna jyüta
OBRA Edificio en construcción chempayaj bahâgun work wark katun wark yamna
OBRAR Defecar ta’ amura / ebeyebuhani defecate manquiar, manguin wark takaya baluknin,wi
OBRERO Trabajador ajpatna’r ayabuhati worker upla warka tatakra ba katunchta war inman
OBSCENO Lascivo bulagiaditi, manichiti obscene upla painkara saura wiba arakapahnu raini
OBSEQUIAR Regalar yajkunar edéweha give frisand yabaya wíchka prisant din
OBSEQUIO Regalo matan edéwehani gift frisand yaban wích prisant din
OBSERVAR Ver con detenimiento chujkun ariyagua observe laki kaikaya árcoyoch talnin ’unucú
OBSESIÓN Preocupación tenaz itanigi obsession sens laka kum wan speritka aisiba ârwãsã amenchkwa talwi, kulawi
OBSTÁCULO Lo que se opone al paso o al cumplimiento de algo mab’antanirim baraseti obstacle turbanka nani natechpartú tanit dakna
OBSTINAR Mantener firme una opinión b’utzb’ijnwarir itaranigidaha / abayaradagua obstinate ai lukankana bapi buiba kantun artaktú ramh yulna ki
OBSTRUIR Cerrar makayan agadeihani / adüga magülegu obstruct ratwiba klahwi aisawiba wárka ónch lamanin
OBTENER Conseguir tabach adeiruni obtain briaya ténrua yakwi dunin
OBVIAR Evitar erachirna adadahani obviate klir bakuba chamárnwkén dana
OCASIÓN Oportunidad t’ojrer bêgá ligira occasion yu kumkum tah ástéh sansni as
OCASIONAR Ser causa de algo lidan begâ ligia cause yukumra di as kalahna
OCASO Puesta del sol larigiñe weyu sunset lapta dimiba ãtóh ma kawa sait
OCCIDENTE Oeste ixnrek’in lubaraun weyu western cashicoquin wan tasbaya ba saitka kum pirí sã pirin sait ni
OCÉANO Mar nojja’ barana ocean kabu ba asotapak kubu
OCHO Siete más uno inmojy uxte’ widü eight guizca matlalkahbi pura wâl tias kau bû minit yak as
OCIO Descanso maüdügüni / mafisiutei leisure siara dukiba muni ris briba ris
OCRE De color amarillo oscuro funabeleti ochre paura taya pawã súkwa kapat
OCTAVO Una de las ocho partes en que se divide una cosa aban guada eighth rum batilka sirpi kum ba uktabu
OCULTAR Tapar makar aramuda hide yukukaya wâyóchã malnin
OCUPADO Empleado ajpatna’r baraseguti occupied diara daukiba catuchroshkwa wark duwi
OCUPAR Llenar un espacio tureka akupara occupy diara daukaiba kâpã bumg
OCURRIR Acaecer numuyir lasuserédun occur diera takaya ba arahtichtikwa kalahna
ODIAR Tener odio k’ijnar eyehabuni / turiban anigi hate waihla sakaya atachkwa laik awas talna
ODIO Repugnancia k’ijna iyêguni / mabusehabuni hate misbara atach laik awastalwi
ODISEA Viaje largo lleno de aventuras nojxamb’ar durúmadei odissey yabal yari kum íshkitu / sêtus ta naini kiwi
OESTE Occidente ixnerk’in larigi weyu west cashicoquin wes kuk asãraken pirin saitni
OFENDER Tratar con ofensa k’ayesna’r anaba / auseragua offend praut wiyaya ñah warkí dutni kalyulwi
OFERTA Promesa k’jnat meseruni / awamadagüdüni offer praiska alahban inas ãmích aóhútáh pramis
OFICIAL Con grado superior en la milicia ajk’anpa’r lúmagiñeti uruwai official kauhru uplika pat kul wal purara ulan ba asãtah traipni
OFICINA Lugar en donde se labora afisi office afis kao katuchkâ apis
OFICIO Ocupación habitual patna’r fisiyu / buwádigimai trade wautaya waya kau yari la nanira yus muni ba katun as aripar wark ’ücj lije
OFRECER Mostrar algo para que sea aceptado ruwali lau dumarei offer diara yabaya wiyayaba âhtok ilpyamwi
OFRENDA Don que se ofrece takresnarir esédeiha offering kaliksan platúh ríkíhko túpár ilpni
OFUSCAR Turbar la razón ichiga durúmadei daze / obfuscate wan nakra alahbaya confundírha alas yamwi
OÍDO Órgano para oír utichikin arigarigu ear kiama unta sũhtapák tapansulihni pjats
OÍR Percibir los sonidos ub’in agânba hear henguin walaya wéch dakanin pjocjás
OJAL Hendidura donde entra el botón lebelagüle budun turagu daüguaü buttonhole butin untika butin pani
OJALÁ Interjección de deseo osre itaralâmuga hopefully kaka yaraah aitani
OJEADA Mirada rápida wirnawak ubuigudinaü look / peek laki kaikanka ainakra wal talwadana
OJERA Coloración lívida en el parpado inferior b’ixnak’ut lau agu eyecup / eyebath wan kiama tapan
OJO Órgano de la visión nak’ut agu eye sarin wan nakra wâh makpa nan
OLA Onda grande en el mar ajtoberja’ lugudi barana wave rip ĩkánría aso pakíh pe kubu ripni
OLEADA Movimiento de gente apiñada sandala large wave rip krawi was ripni
OLER Percibir los olores ujtzner îmichuni smell kia briaya õh / õher wayan dakwi,nin cjum sus
OLFATO Sentido que permite oler ni’ îmichagülei sence of smell wan kakma akaõha tangnitak
OLLA Recipiente de barro para cocer b’ejt saudiyau / gindili pot catta dikwa sírâ tuha suba tsjo’oy
OLOR Lo que percibe con el olfato ujtzner ígemeni smell kia kum apróhka wayandakawi
OLVIDAR Borrar de la memoria najner abuleidaguni forget auya tiwaya dinit kahnin
OMBLIGO Cicatriz dejada por el cordón umbilical mujk aribî navel shur wan kluwa mahkú udun len la mijin
OMITIR Pasar, dejar de hacer iripatna’r amanicha omit ban briaya íñas íshkw akastech yamwas dasnin ma nin la mijin
ONDA Ola a’ja sandala / aucuni wave klinsat rip / babahni
ONZA Cada una de las dieciséis partes de una libra onsa ounce auns kum onzaas auns tsjiny way p’in
OPACO Sin brillo buruwati / hamuñaü opaque pukni puksan
OPCIÓN Oportunidad, elección imb’utzir lanuraduni / abuduhani option bilka âkwás túka sansni duwi qui’tsin
OPERAR Realizar una operación sujkunik ibiraha sandi luwai uraü operate aparit munaya peshas chanã tishkwa di yamnin / pitnin t’ul pjyoja
OPINAR Dar opinión warer ichigai bubalitin give an opinion laki kaiki aisanka amenchka kapách yulwi talwi tjevele
OPINIÓN Juicio, dictamen tawerir ubaliti opinion lukanka kum impurmi
OPONER Poner una cosa contra otra asiginara oppose mapara buwaya tah wíchta tanit dakwi ma nin la tjiji
OPORTUNIDAD Circunstancia oportuna imb’utz chânsi opportunity sans yamni tah tákáchwá sansni tsji lamijín
OPRESIÓN Tiranía umudiruni oppression wilki baku briaya bas yamyang mas pla ’etjet’aja
OPRESOR Tirano amudihaiti oppressor alba lakara brarira bas yamyang
OPRIMIR Ejercer presión amudihani oppress alba lakara briaya amíõch yakpamnin pla 'etje t'aja
ÓPTIMO Insuperable, perfecto lereben very good witin ai lainkara pain ba yamni
ORACIÓN Plegaria, rezo afurieiduni pray pura sunra minit yulnin mpapay lal tjevele
ORADOR Quien dice discursos ápuichihati speaker smasmalkra yulbauyang tsjan jast’unt’un
ORBE La tierra, el mundo ubau sphere tasba rann wina autra sau raran arungka yak
ORDEN Mandato lûdû order adar adar ’ucj ’et’yona
ORDINARIO Corriente, común râba ordinary dira paskanka saura ba yamni
ORÉGANO Planta aromática usada en la cocina uwekana marjoram / oregano inma waya kun kitsin wayan yamni tsuts tsjicj üsüs cyumsa
OREJA Apéndice de la cabeza para oír aigai ear yam wan kiama tapan yul dakanin mpjast
ORGANISMO Cuerpo, ser sun nibagariti organism lidar kraudka muinh yom jüp’üy jinwa
ORGANIZACIÓN Orden, arreglo aundarani / idamuri organization asla takanka kaluduhna amulú latjiji
ÓRGANO Parte del cuerpo umegegu organ upla piska kum munih pisni jüp ’üy popa jinwa
ORGULLO Soberbia, vanidad pantaü pride wan mayunra pas
ORIFICIO Agujero huyu / hurenti orifice untika klahwan kum sulihni lajul
ORIGEN Comienzo lagücha origin rudka saran bahwa nepe’esepj
ORILLA Borde, límite laru / leiyede edge / border auhya unra kungni jütsüla
ORINAR Expeler la orina iñein / lisidirin urine guashan iska krahbaya usunin tsi’una
ORNAMENTO Adorno fuluriagai tau tau aban muna ornament sakahkan luju din
ORQUÍDEA Planta saprofita de bellas flores lufuluiña indura orchid tangni kum kulkanka brisa pulun naiskira
ORUGA Larva geweraü / gafûn Caterpillar liwa mahbra wina aipaswiba babil bikisni ts’a ts’a jinwa
ORZUELO Infección de una glándula del párpado figigu sty nakrara slik takan umala jun vyapa
OSAR Atrever masusereni dare traikaikanka trai yamwi
OSCURECER Privar de luz ch’uyujkinir aburigaduni darken timia iwaya puk lak wi püsta tjepyala
OSCURO Falto de luz akb’ar bûrigaü dark tihmu sa pukta
ÓSEO Relativo al hueso b’ak sun abun luagu uraü osseous dusa wakal patki
OSO Mamífero plantígrado liwa bear daiwan tara kum oso msjola pje
OSTENTAR Mostrar algo luwadigimai / ligia ñeibai / labugieñein lererun show marikaya aitarka dunin potjila
OSTRA Molusco comestible sun haruyei guwe oyster tibil yabaya bredka kasnin din uk
OTORGAR Conceder uyajkunar ederegera grant llabaya sans kalawi
OTRO Persona o cosa distinta de aquella de que se habla otronkojk amu other / another wala muih uk ma’yan
OVACIÓN Aplauso ruidoso jatzb’irk’ab’ abauchuni úhabu ovation nita pruki nintara daukiba tingni wiswi jaspjacj jinwa
OVEJA Hembra del carnero mudun sheep chepart kuts yal jyama
OVILLO Bola de hilo worojtzojnok filu garuwarügüti ball kiwa wal krukma daukan trit balakna
OXIDAR Combinar con oxígeno agahüda oxidate maka alkaya ban kasna moja
ÓXIDO Orín mojo dásaiti oxide mâka alkaia ban laihna
OXÍGENO Gas que forma parte de la atmósfera ik’ar garabali oxygen pasa klin wing puna
OYENTE Que oye ajub’in agarabahati listener wawalra dakawi
PABELLÓN Bandera b’ujk yaxpwe’n fanidira flag plakin iña wrahna akatas banbira
PACIENCIA Virtud del que sabe sufrir con fortaleza las adversidades kojksaj gurasu patience bila kaikaya chãka sins duwi tülü way
PACIFICAR Restablecer la paz kojksajir adiliha / ichiga gurasu pacify lamni daukaya apẽ blahwas dana ’oücj lat’iji
PACÍFICO Quieto, sosegado ajiripijchi dusumati / darangiluti peaceful lalma tani kabuka kang sak ki
PADECER Recibir daño o dolor poswanir áfaga suffer pat wawaya kíwá / chaná as kíwá dalan dunin jin justa
PADRE Varón respecto de sus hijos tata úguchili father paba aisika tus papan mpapay
PADRINO Hombre que asiste a una persona en un sacramento ajch’uyma’r ebenenei godfather kompadre ka tuskería sumalni popay jinwa
PADRÓN Lista de los vecinos de un pueblo tz’jb’anpak’ab’ob’ úguchidinaü census wainhkika taraba tus yé sâkta tawan wayani jepja tsilejay mpes
PAGA Sueldo tojma fáyei pay mana aibapanka tamíh waiku yak lawi kalawi jaylacj
PAGAR Dar a uno lo que se debe tojma’r afayeihani pay off aibapaya tamíha ltaras auwi
PÁGINA Cara de una hoja de libro jun tubana liburu page waungtaya bila awíkãwã korska âhá muinh saitni numba ni tjülüt’ütj
PAGINAR Enumerar las páginas tzikirjun labaüdün lubana liburu tuna garüdia paginate / to page waungtaya bila asla daukaya awíkãwã numba ni anin
PAGO Cantidad que se paga twa’nib’ir afayeiruni payment praiska támíh praisni launa
PAÍS Territorio nukchinam agairau / habiñebari sonu / néchanu country kantry kahã uya sau nuh jay lacj latjiji
PAISAJE Porción de terreno considerado en su aspecto artístico larihase fulasu landscape twi damni paísajeha sau yamnini
PAJA Caña de cereal ak murisi mabarihali straw taya baman ón aha tisnak ama tsjicj way
PÁJARO Ave mut dunuru bird siros klawira kwás uhbin litsu’ile jinwa
PALA Herramienta formada por una lámina adaptada a un palo chubuli shovel subil weíha subil
PALABRA Vocablo o’jron dimurei / dumurai word aisanka nãh tu minik la velés
PALACIO Edificación suntuosa nukotot galigande muna palace utla prana kira kao û nuhni
PALADAR Parte superior de la boca u’twej agülerugu palate karma munhta kapâpák dinitsuru sy’ama
PALANCA Palo que sirve de apoyo para mover una cosa pesada k’awru lebu handle / bar kahra pẽhwarpíshka kaha yo tsjan vyalatjilil
PALETA Pala pequeña agubuhagülei palette dus tahta kusban pẽh préwá atáh subil nopj la tsolo
PALIZA Golpes o azotes que se dan a una persona jatz’b’irna aguluwaiduni / asuruwa afára beating kasak saura munan pêhyo arpishka wisna / bauna litülüna jinwa
PALMA Planta de tronco grueso y hojas en palmeta xan murisi wurigili palm guala wan mihta bila achãkan palma namas ts’ipal
PALMADA Golpe con la palma de la mano jatz’b’irk’ab’ abauchuni clap mihta prukanka suápák ting wisna mos se p’op’oja
PALMERA Palma xanb’ir tídibu faluma hilúmatu palm tree kuku wahya baku nani ba achãkãnas basni yo jast’unt’un
PALO Trozo de madera largo y cilíndrico te’ wewe stick dus pẽh pan dakna yo
PALOMA Ave voladora mut üünhün dove butku bohtúkú tût jaspjé
PALPITAR Contraerse y dilatarse el corazón tiprume’n; pi’mpa tadühan anigi palpitate kupia lakwaya túrúsã nãsta û nuhni pansas lalas
PAN Alimento horneado elaborado con harina b’or fein bread bred síra arinayoka wan busna / brit sen
PANA Recipiente pequeño atib’ir agaridinaü small container pan sua sûka laba bin
PANCARTA Cartel sostenido por un palo tz’ijb’an karjun gamisa dabubêtu lau uganu lidan mitimi placard imvait waungkataya awíkãwã korska as wauhtaya ulna pan yak pana
PÁNCREAS Órgano digestivo ihuwaraü pancreas pira laya ahpê kuwanh yam quepj jüp’üy mo’o
PANDILLA Conjunto de delincuentes organizados ko’ra ajxujch’ umádagu achuguagutiña hauniwagua lun hadügün wuribani gang aimhplaplikra aipaswanka kum pésh apra wrs makani
PÁNICO Pavor luwain anúfudei panic sibrin tara briba akatíhparí yabadanghni leqjueya jinwa
PANORAMA Vista dilatada del horizonte larihuwa panorama nahkira ba ã pírí arí âkí naikau talwi len jastjiyüsa
PANTALLA Lámina que se coloca para proyectar imágenes ligibu bigibigiti screen ingni lulki mawanba pantayaha wayara pan ni
PANTALÓN Prenda de vestir desde la cintura y que cubre separadamente cada pierna ex úrunaü / iyadaü pants traus kánsô kalanin caltsjon
PANTANO Sitio con tierra empapada de agua chiwijja’ baruru swamp suamb pliska pakatapak suamp ’üsü wüja mo’o wine
PANTERA Felino de piel negra garigusi wuriti panther limi siksa û súnkwa nawahsa pü’a púycü’e
PANTORRILLA La parte posterior de la pierna t’int’in lügürügü úrunaü calf wayata châráh silanba tsjon po’o
PANZA Vientre nak’ luragaí animalu belly manquera, güeri biara bân ñcol
PAÑAL Braga absorbente que se pone a los niños b’ajb’ib’ gusiñu / aban turuyai gusiñu diaper nasma watla ye bríka pañalni / utunsar
PAÑUELO Trozo pequeño de tela para secarse las manos o la cara payuj pakiti / músue napkin ansir ténsah uska angsar / sir
PAPÁ Padre tata úguchi / úguchili dad paba aisika taoh karshtíâ / tús papang
PAPEL Hojas delgadas de pasta de celulosa jun gárada paper wauhtaya awíkawâ korska wauhtaya mpapel / molapacj
PAPELERA Vasija para colocar papeles de desecho tya’jun tágai gárada paper waste wauhtaya mangkaika awĩkãwãta tatasni anin din
PAQUETE Envoltorio b’as haúbuati package diara auhban sirpi kum kwã kãs balakna
PAR Conjunto de dos cha’pajk tauba (f) / lauba (m) / feru pair wal bohkín bu libit nin jinwa
PARA Idea de destino twa’ tun (f) / lun (m) for dukiara ĩ íshkarah pawat wi
PARABIÉN Felicitación tayimb’utz lun buiti / lun buiduti / lun buidu for good pain daukaya mahta parabienha yamni ki ’ücj jinwa
PARÁBOLA Narración que encierra una lección moral ariñawaguni / lila arumahani parable parabil ñah aratas as parabula ’ücj si yüsa liji
PARADIGMA Ejemplo que sirve de norma tawer irichaü / iseri subudi paradigm lukanka daukanka raya kum talya
PARAGUAS Instrumento para guarecerse de la lluvia farusu umbrella amleria taraba asohpechka amrila
PARAÍSO Cielo utk’in seiri paradise cielo paradayas patíshtah cheña / kuas as ibin ts’iquin mo’o jinwa
PARALELO Equidistante y que por más que se prolonguen no se unen ajk’ijna’r luwaran / gaubâgaubâ parallel wal praki kaikanka sip libitwaski
PARANOIA Locura de persecución kekewa’ waráu (f) warali (m) paranoia dira kum ra luki swiyaya apu ba ahranutishtas mania
PARAR Detener wab’un alâma stop takaskaya teshkak laih watnin ’in jüntsa / la colo jama
PARARRAYOS Antena con extremo metálico que protege de los rayos wa’rjijb’ir lubâ warúhuyu / lubara labirihaniauga lightning conductor imyula mapara wãwã pech ka saka alawana tanit dakwi
PARÁSITO Que se alimenta de otro ser vivo iñeni / geweraü / ígei parasite wan biara lauya chenlerwa babil bikisni pelets’ey
PARCHE Pedazo de papel, tela, que se pega sobre una cosa fadati / badileti patch pis mankaya akahtas pis lakwi tsjicj jastjulul
PARECER Semejanza la’res enégeni seem wal talika õh / õhna taya ki jin justa
PARED Muro unak’otot tauba muna / aubaü / ayaraguni wall klar kuk maska pirin
PAREJA Dos personas o cosas cha’kojt úmari / upánani / bilédisin / baubafugu couple maya wal bokín parni jats’om ne vuyum / tjemyana
PARENTESCO Afinidad por sangre pya’rir gadúheñuguaü relationship ai aslika aín muinh ts’uypj jinwa
PARIR Dar a luz kujxa aguraha / agüriyahani give birth sakaya â kahcha muih bin sahwi my’ana
PARLAMENTO Congreso de diputados morwa’rir ajk’anpa’rob’ lûdureimuna / alûduhatiña parliament la nani ailal aikuk brih wapi ba lâ yamyang
PARO Huelga xamb’arir arâmuni / mitini strike takaskan peshkasak wilga ’in jüntsa
PARODIA Imitación burlesca arastir abahühauni / áyeihani parody nata lukaya dangnit lawi
PARPADEAR Subir y bajar el párpado chuyreme’n labígihan águ / léfêhan águ blink sarinsug nakra klipklipya kapars kapars sipitnin jun mits’i
PARQUE Terreno con plantas para distracción parükerugu park iwaika pliska parkê parki yo tsjicj tjacj mo’o lejen nt’a
PÁRRAFO Parte de un escrito que inicia con mayúscula y termina en punto y aparte tajchtz’ijb’an ladürâgun yanu tidanti aban liburu paragraph ulbanka frahni kum norska akatas as lain ni as
PARRILLA Rejilla para asar gürabu acharawa lubâ alíbele grill trin busnin wayarni pis ja’üm nt’a
PARROQUIA Iglesia k’ub’otot ligilisi ábuti lun fiyû aüdü parish prias watla tara ba síhkínko prias ûni
PARTE Fracción de un todo tajch pisi / murusun lidangiñe dayarüti part piska akatas as pisni as yakna ne’a jinwa
PARTERA Que asiste el parto ajb’ajysaj agüdahati (m) agüdahatu (f) midwife waitna mairin aisuban tababaikra ba partira quepj tsicj my’ana tjinyuca
PARTICIPAR Tomar parte de una cosa woro’jrones badairun badüga lidagiñe aban dasi participate aikuki daukaya kápach witin bik sak atna papj velé
PARTÍCULA Porción pequeña de algo chuchwir life / lichipun / murusun lidagiñe particle diara piska sirpi kam akínatís pisni bin as
PARTIR Salir loksna’r águraha / agüriyaha leave / depart pisra baikaya krah sah kalahnin
PARTO Alumbramiento kuxu águrahani childbirth luhpa baikan akacha muihbin yakwi quepj tsjicj my’ana
PASADOR Pieza que cierra un mecanismo lalakühagüle / lichaküna bolt lats uktechka urhlawa din
PASAMONTAÑA Prenda que cubre la cabeza con agujeros para mirar, protege del frío lidaü ligibu hiwauti balaclava aimawan yukukaika waha uktechka munh lamawa din jay osopj teway
PASAPORTE Documento para viajar de un país a otro dugumêdu asügüragülei terenchaun passport kantry tikid kahã uya uktechka pasis ni
PASAR Moverse, trasladarse numsen asügüra pass luwi waya téchka pâ uk kiwi
PASCUA Fiesta católica de navidad nojk’ina’r fuluri funati feduguna / fedugu easter krismis patíhta aye oní techkí wakatichkĩ uru mani
PASE Licencia koranir asügüragülei / gárada to bemei pass bal wataus tahpateurú techkapíra sau kuring waunh taya jutja
PASEAR Salir a divertirse warar asâñaha / ebéluha / aguapasu / ichiga murusun lagâragun stroll kirbayaa kaowe kurutnin lanucj tjucuwü’is
PASILLO Paso estrecho ebelagülei bürüti passage inty pliska kao ahra wat nin pani jümüc j’ent ’a jum
PASIÓN Sentimiento muy intenso wajch’yuxin áfaga / ayumahani / asúfuira passion diara kumra uba kniwiba patichta aye amaskerchen / patahrapeínukíwa uba kulawi
PASO Sitio para pasar ocher etépruni / aibuguni / mochanu way wapanka tahtech yakut bayak que’e mis
PASTA Masa blanda y plástica abadiruti / agubuduti / añarudawaguti / amugehauti paste guagua dus ma wa wawi saka dukia patapesh erchka ispaguiti tsjan lotjo’opj
PASTEL Pan envuelto con otros ingredientes nojb’or laidikeke cake laik kik síra prewayo ka kik
PASTILLA Gragea pili pill pils ĩsíhler pils lemelyu
PASTO Grama para alimentar el ganado pospon sagadi / hiduru grass twi langni tíbí wakach asira tiriski tsuts lejen nt’a
PASTOR Que cuida las ovejas ajkojk asáyahatu (f) / asayahati (m) shepherd dawan albika tinglau maintal yang
PATA Extremidad de los animales yok lugudi animâlu foot guag daiwan mina wakach atah, puru atah ting lau kalni mayola jis tsjom
PATALEAR Mover las patas ch’uyru agíbîha / ahudehauwa stamp mina wawanka atahyo kamískwa kalni wauhwi
PATATA Papa pap pápasi potato papa plun tasbara mangkan dimiba churé papa
PATEAR Golpear con las patas tek’e akikihani / ayutêha kick mina ni prukaya tahyo kapar kalni karakbaunin
PATINAR Deslizar iríraha muaugu skate aiminara dingki karbaya kapítíchta datalna
PATIO Espacio de la casa sin construcción tortinaj yadü yard latara kaowakí watak nawa jütsülü nt’a / junvilicj nt’a
PATO Ave palmípeda patux ganaru duck potu klukum tersun alkum tsjomt’en
PATRIA Tierra natal karum bagaira homeland wan baikan kantryka kuk chaparna sauki
PATRIARCA Persona mayor y sabia que ejerce autoridad moral en una familia o cuna comunidad ábuti / agüburi inebewati patriarch tasba dawanka puliba kao íwa / ĩ ĩwa aras saran joc mo’o jinwa
PATRIMONIO Bienes heredados o adquiridos twa’ch báni / alagantei patrimony wan ritzka nani kuk as patenru / kuk sapatenru umani din duwi ’ama tje ’ella jatjam
PATRIOTA Que ama a la patria chojb’antya’turu mutu le waribai linsiñe lagaiira lun patriot aitasbayara latwan kakaira kuk chaenkí chu dalani talwi sauni yak
PATROCINAR Sostener wajk’u lebénene aban dasi lun launwenbudun fulásurugu ca sponsor katy bani mana aibapaya arñah pechpar ilp kalawi
PATRULLA Pequeño grupo de soldados o policías armados yarko’ra ajk’anpa’r karu hautu súdara patrol soldajo daknika kum wrís asaler pulisbalna
PAUSA Breve interrupción nat’a murusun eméraguni pause alki takaskaya pechkasak laih watna la ’inyuca
PAUTAR Reglamentar ustanerer ligaburi lafárenrun rule wauhtayara lain mangki wark daukiba la anin
PAVIMENTAR Cubrir con pavimento ládürün üma pave semend ni laiki prakaya tah uyah cemento ayeru simint laknin
PAVO Guajolote figaga turkey log kaliltara pípí luku tsjun
PAYASO Titiritero que hace de gracioso en los circos maumeu clown diok upla pesh awatapak pítiwe aihkira yom jupj jos jin liji
PAZ Estado de tranquilidad gurasu / darangilaü peace lamni lâka ñah chítu kasak lani ’ücj nsem
PEATÓN Persona de a pie gürigia ümadaugu pedestrian purak luwaika tarí techpar muih lapakwa tâni
PECADO Transgresión voluntaria de la ley de dios mab’anb’an figau sin saurka daukaya warkuas ishpar panis malala latjejay
PECHO Parte anterior del tórax chu’ aniguragu chest palán lamakuka makmak pasni / palan najas juna
PECHUGA Pecho del ave taniguagu ariran breast lamkuka wina toto a mak mak palan jowots
PECTORAL Relativo o perteneciente al pecho aniguagu pectoral lamkuka dukiara aisiba mak mak tiñewã palan pisni
PEDAL Mecanismo que se acciona con el pie ladügüha mahima pedal tim daukaya sinska lâka tahyo pãpar kal wauhnin tsjan c’a popa
PEDERNAL Cuarzo negro dübuagai / dübu würiti flint mina mankaika dadasni
PEDIR Requerir una cosa k’ajtin amúriyaha / aihadiha beg makabaya kâh pã yulnin le mon
PEGAR Unir una cosa con otra ch’ab’i’ abadileha / áfadara stick wipaya bríka birnin ts’ilücj / la supj
PEINAR Desenredar y arreglar el cabello amuiga / auwaha hair to comb wan tawa aubaya sã píshka kusnin nay cyoy
PELEA Pleito bürübun / erguni fight aiklabaya â pãh kalbawi nicucú
PELÍCANO Ave palmípeda de pico grande yalifu pelican kaku kwas tákechata pilikanu
PELIGRO Contingencia de que suceda algún mal denchá danger pat barsa arkatiwa pât ’int’ejyama
PELLEJO Piel werir uraü skin taya / daiwan taya untak
PENA Castigo sub’ar auguruni / afainiruni penalty panis kum akahpã pat nimayca
PENAR Sufrir un dolor o una pena afaga / asufuira suffer swira daukan akapãnipísrwa waraunin temyawaja
PENDIENTE Que está por resolver wawaguwati pending auya tikras tewa tís chua / katuk baisa ki barangnin
PENE Miembro genital masculino k’ur len / pinpin / tin lura penis shuro kaiura mamanh nümün
PENETRAR Introducirse un objeto en otro ebelura / aüdüa enter dimi waya akastok / tóh kanin mwama tjeme
PENICILINA Antibiótico pili lunti sandi gahüguali penicillin impeksand pelska ísĩ chânáh ehkâa pinik wasni
PENÍNSULA Porción de tierra rodeada de agua y que se une con otra tierra por una faja estrecha paini peninsula tasba kabu wal dimiba kuk akatas take ahrahchuĩ kalangsa
PENITENCIARÍA Establecimiento carcelario k’ub’seyajir faini penitentiary aibapanka natka silak plisn
PENSAR Reflexionar nojtun asaminara think lukaya amench as kulwi nin jola
PENSIÓN Lugar con habitaciones para hospedarse muna hayawarügütu luagu fiyú dan boardinghouse yapaika sipar ba kao osña pesh nera ôhker tamiruĩ kaminin ûm
PENTÁGONO Figura plana de cinco lados pisi seingü larigac pentagon plis kum ta maship briba sutni bâs
PEÑA Piedra grande natural dübu waiti cliff quépan, quepambuy walpa tara kipala
PEÓN Jornalero sarawangai unskilled workman diara lan apia katun chta war yamyang po tj’ila
PEPINO Verdura de fruto cilíndrico lin mibi cucumber pipin síra kwenmíska pipinu
PEPITA Almendra almendâ pip dus ma kum kum almindra
PEQUEÑO De menor tamaño ñuraü small pocri sirpi aye ĩ bintis tsjicj
PERA Fruto del peral tin wewe pear apil pẽhwa pira sitj jin justa
PERCATAR Advertir, darse cuenta sonisina notice la kat waya aríprah nû kalna
PERCHA Mueble para colgar la ropa halaü / bulakü coat stand diara ailal perska asna alahna
PERCIBIR Sentir con alguno de los sentidos lasiurun buagun perceive / detect walaya sukuh laihki cyumtsus
PERDER Sufrir una pérdida sata’r eferidira lose tikaya tonch din disna tjecyawaja
PERDONAR Olvidar una ofensa, delito o falta feruduna pardon patin munaya aken tawarkí padin lani malala la ’etjejay
PERDURAR Durar mucho seiwiti / durati / deiguadan last wihka waya unhweka tâpuhna ban atnin püs ja’asa
PERECER Morir aribiga / auwe expire capren tiwanya dauna nin ntje pala
PEREGRINAR Andar por tierras extrañas aibugañahadügü To make a pilgrimage trinzar taukaya napra patíshta aracheshparĩ sau lapaknin pülücj lyavun
PEREZA Repugnancia al trabajo k’oyir magurali / ulasaduwaü laziness srinwan apãh baskiwah p’yasa
PERFECCIONAR Dar a algo el mayor grado de perfección macharadi / ubuidumei perfect kasakkira daikaya enñahka barangnin ’ücj la mijin
PERFIL Postura en que solo se ve una de las dos mitades del cuerpo aríawasei profile skul diman dokumendka pisni asla talwi
PERFUME Aroma agradable ibiñaü perfume isind a prohka wayan yamni ’üsüs cjyumsa
PERGAMINO Piel de res preparada para escribir en ella eresibihagülei parchment patitar ulbanka nani karbi apahki kan ba awikawã korska ash ulnin din
PERÍMETRO Contorno de una superficie laru laru fulasu / fadaguaü perimeter tasba pis kun un wilwi tawanba kuk arwíchĩhas kutlana kung
PERIODISTA Persona que informa en un periódico ariñahati / agumarihati uganu journalist diara taki nani ba tak uplara un munaya dadi tanba awikawã korsta ñah tíchkwa ñehwaí yulbauyang muih vola velé
PERÍODO Lapso de tiempo inbasion period taim nani kulkanka e ãs yawias taimni püs way
PERJUDICAR Hacer daño agadeiha / agadeira / añawaira damage nina sauhkaya wárkwaka dutni kalyamnin
PERJUDICIAL Que perjudica paisiniti / gadaiti harmful sauhkanka lâka warkwa íshta dutrni yamyang lapj lejay
PERMANECER Mantenerse en un mismo lugar o sin cambios eredera stay plis kumra takaskaya tawarka akka ban atnin / kaunh atnin quivya m’ajam
PERMEABLE Que puede ser penetrado por un líquido maburuchaguaditu permeable paskanka kum li luras ba was bayakwas
PERMITIR Tolerar awanda / gagurasuní permit sans yabaya takaporwã kíwẽ tanka kalanin nin la mijin
PERMUTAR Cambiar jispa’r furedeiguaü permute / exchange shins munaia sins yamwi
PERPETUAR Dar larga duración pak’ab’ esetiruni perpetuate snata apu iwaya akanpêrípe muih püs way nta’an
PERRERA Casa para los perros haban aunli kennel yul ailal bara pliska pakw kao sul uni tsjiyo jyama
PERRO Mamífero canino doméstico aunli dog shuy yul pakũ sul tasuwi tsjiyo
PERSEGUIR Seguir a quien huye para alcanzarle aibaha pursue nina blikaya arahcháh uinin cü’il jutja
PERSEVERAR Mantenerse constantemente en una manera de ser o de obrar afaragua luagu persevere bapi buwaya apê amenchparí bansakatnin la inyucum
PERSISTIR Mantenerse firme en una cosa awandaha persist klikli nais takiba tapuhnak kaunh sakatnin newa ca tsjilamejay
PERSONA Ser humano gürigia / mutu person upla pesh muih yom
PERSUADIR Convencer con argumentos k’ub’ esyanen adeirawaguni / abudagua persuade kupia alkaya akanĩ bahang kalahna lapj lejay
PERTENECER Ser propio de alguien alguna cosa lani (m) tani (f) belong witin dukia takaya ekayo rawa yakaupakatnin
PERTURBAR Trastornar el orden durúmadei disturb kupia turban lâka tara munaia turban munaya workuatishkwa sinsni disna ma nin lamijin
PERVERTIR Corromper agadeira / chugurahauwa pervert daukanka saura wal sauhki ba asãmaña wark a dutni kalahna jamacj tjevele
PESA Carnicería imb’ajr ihürü / balâsu / hügüdümu Butchers paun pêh dimuinh bakanwa plisni
PESADILLA Sueño angustioso uarabaü nightmare yaprisauhkan saura kum õhwarkwakínchã amana talna lapj tjinyucj
PÉSAME Expresión de pena que se da a alguien con motivo de un fallecimiento de un pariente igarihabu expression of condolences maisa nihkan bila pesh ôhna amenchtu arwa sari
PESAR Obtener el peso de algo lühürü weight paun munaya pêha tihini ts’icjucj
PESCA El producto de pescar úduraü fishing inska alkaya úchã kâpéh pamnin cjul ts’icjucj
PESCADO Pez comestible chukchay úduraü fish shua inska uchã kaskâ pauhwa cjul ts’icjucj
PESCUEZO Cuello del animal ligîna animâlu neck shala nana dusa tawá dinimak mwen
PESIMISMO Propensión a juzgar las cosas desfavorablemente michuti gurasu pessimism kasak lukras uplika warkuchânah sipawas lani lapj jola
PÉSIMO Sumamente malo ajmab’anb’an wuribati / hañáwaiti abysmal / dreadful saura pali yaba dutni palni lapj jele
PESTAÑA Pelo del borde de los ojos liyu agu eyelash nakra tamaya waus mak tangbas nan ts'il
PESTE Enfermedad contagiosa que causa mortandad galara plague sasaukra chana siknis satni
PETACA Estuche para llevar tabaco sunû tabacco pouch sakbat baku kumtuaku sigarit mankaika wĩru múkah aka punin din
PÉTALO Hoja de la corola de una flor lugule fuluri petal tangni wahya aôh ahá a pulun sutni lo po’o justa
PETATE Esterilla para dormir pojp nadü mat petate snati snati
PETRIFICAR Convertir algo en piedra o darle dureza añabilira / ichiga luwuriban ibagari petrify akbi walpara lakaya ba sáh ken káa kidara karak yamna
PETRÓLEO Aceite negro que se encuentra depositado en las profundidades de la tierra y que sirve para combustible bâma oil kias tasba munhtara ba petróleoha ail pani / plisnI
PEZ Animal acuático, vertebrado, con aletas y respiración branquial uduraü fish inska úchã waspa din cjul ’üsdü / cjul
PEZÓN Botón eréctil de las mamas que sirve para amamantar lichügü uri nipple tialka kakma tutu tâ kungnimak tsi’o’o nt’a / tsots
PIADOSO Que actúa con piedad gudemehabu pious kupia suabnikira ahra en ískkwe putni yamni ’üsü jipj
PICAR Corta en trozos muy menudos afigeiruni prick sitni klakaya patéwa sarhnin jyocj / pjiya
PÍCARO Que obra con malicia y astucia ajmab’anb’an salúfui / mochanu / masáli / maníchi rascal irbi sitni daukaya warkurãíshkrí sinskas pecj jinwa
PIE Parte terminal de la pierna con cinco dedos yok ugudî foot guag wan mina táhíô kal ni ntsjam
PIEDAD Misericordia gudemehabu mercy umpira kaikan kalanin yamni kira ’ücj jinwa
PIEDRA Roca dübü stone que walpa kidara pe
PIEL Tejido que cubre el cuerpo werir uraü skin wan taya kawã muinh jüp'üy jinwa
PIERNA Extremidad inferior ut’niwa’ iyadaü leg quian wan kuhma kapuk baranhmak ntecj
PIEZA Parte, fragmento chipu piece piska kum piezaha pisni jup popa p’iya
PILA Recipiente grande para almacenar agua warib’ja’ igémeri / umadaü / lagai duna lauti dübu sink li alkaya watla asó súkúha was laihnin din üsü mo toncja
PILAR Columna, pilastra wuinun pillar / column cuan kapaia binni cape cyol let
PÍLDORA Pastilla, tableta pili pill pils satka kum ísĩ wĩchĩ pils
PIMIENTA Especia furefun pepper dus pihni kum pẽhwa porproukiwa pan basni piminta ’üsü mo lapjajatj
PINCEL Brocha pequeña ewegeragülei paintbrush letra ulbaya broska pincil pücu'e lejay
PINCHAR Picar, punzar ímira / aburuchu prick kauhbaya porka panin tsjicj y’ijya
PINO Planta conífera maderable tajte’ gudi pine tree yuan zayo awas aroh awas t’ija / ’iyo
PINTAR Cubrir con pintura wo’ron efeindihani paint penk dinkaya pitíh wayani ikirhwi,na pücü’e lejay
PINTURA Solución de color para pintar b’oni fendira painting penk pítíha wayani ikirhwa din mpes pücü’e lejay
PINZA Instrumento prensil con dos piezas ejch’ak lureyei guwüri tweezers diara sirpi alkaika pinsa mpes latocj
PIÑA Fruto pinyaj yaüyawa pineapple guashur pihtu parí masah pelpetj
PIPA Utensilio para fumar tabaco kapo’ faifa pipe tuakmina wĩru únha akapana mpes mo lalol
PIRATA Ilegal ajnajtir fiyada pirate imhplaplikra kabura taukiba peshwarkí put dis
PIRUETA Voltereta chab’ta’ papaliki / mariyelo pirouette pali pasara aiwina satsat duki kahwiba pórkaí sutwi jay je’ats
PISCINA Estanque para bañarse nukwarib’ja’ aunwerebun fusu agawagülei swimming pool aihtabaya laya baxka asô sukuhá apesh oker añáh waskawa plisni
PISO Suelo o pavimento ut’otot fuló floor thaugüeri flour kuk,akapíshpar kauña pani pe ’üyüy
PISOTEAR Maltratar pajtz’utz’i adügüragua stamp on wan mina ni taibaya kuk warka akapíshparĩ taihnin jay tjejyats
PISTA Rastro utzori gen ladáragun fulasu track amninka avión chre akwaña,pesh wíterña akut bayak na
PISTOLA Arma de fuego jujrib’ bisilédu pistol pistal awa ayê pistal
PISTÓN Émbolo lígiri dufi piston misin piska wal panapana alahwi uliba pistung
PITAR Tocar el pito xuxb’ar inwira whistle surbaya arkũch wiuhwi lipjüs
PITO Silbato choch fidu inwirini whistle surkbaika arkũchka pitu lipjüsá
PITÓN Serpiente boa nojchan inwiragülei gágiriti kai liganchun bágasu python boba piuta kun nina asũ wail jo'ol
PIZARRA Lámina en la pared para escribir aubaü lun labürühaun ñei blackboard tuktan smalki ulbiba korska ulnin tat ni polapacj
PLACA Lámina delgada koxt’ak’in titánpun karu badge wan turka sirpi ulbi praki latan brih wapiba pan nwis jinwa canacj
PLACENTA Órgano de comunicación de la madre con el feto nichte’ âbaü placenta mukia ãwa ye amakuk sukuhí awa muih bin un way mo osopj
PLACER Sensación agradable ayank’una luwain igundani pleasure aya pah tahrahría yamkal dakawi ’ücj la mijin / ’ucj jos tepyala
PLAGA Calamidad grande inñeni plague plakin peshwakwa warkí yuh wauhwi di ts’a ts’a
PLANCHAR Desarrugar la ropa con la plancha caliente wayres abúchigidagua iron kualara allan taibaya íña berska ayan yamnin dauh kalna p’ül la jül jül
PLANEAR Hacer planes ch’awarni labunawagun kesi lubâmagiwa plan sik takaya íñas iskapí korspra kaparí plng yamwi ücj la mijin
PLANO Llano, liso ch’awar fadáti (m) fadátu (f) flat tega, tegabuy langni / tanta kátará laban ni datalni
PLANTA Vegetal tza’kte’ nadü plant dus nani pẽh ayẽ babbil kungni tsuts sin toncja
PLANTAR Sembrar una planta abunaguni plant saumuk mankaya peh tíshka dahnin tsuts jasin
PLÁSTICO Material sintético maleable y dúctil sakt’ak’in kouchu plastic plastik plastikoha nailung
PLATA Metal blanco ch’awarb’ir golu haruti silver lalah aoh platani témel cá jinwa
PLATAFORMA Armazón elevada sobre el suelo ubâei muaugu platform / stage diara paskanka pasara buki para bara uli wak dauki ba mâ tuyulni
PLÁTANO Planta tropical de frutos alargados o’jroner baruru plantain mira macho platu prâtá waki patán
PLATICAR Conversar t’ak’inir yánuhani / adímureha talk wal aisaya kapách yulbaunin nvelecj
PLATINO Metal precioso chew golu aruyumati platinum diara krukma plit baku wal panapana kanbi puliba plastíoha platinu mo la ’osos mo’o ja’asa
PLATO Recipiente para servir la comida tuti’ja’ asiedu plate plid akka plit
PLAYA Rivera arenosa plana ajk’inir baya / beyabo beach auhya unra sákra kauhmak ’üsü mu
PLAZO Tiempo señalado para una cosa jatz’b’ir dan period taim kum yabiba ãhĩ taimni ne’a ncuwin
PLEITO Riña tono’rir würibu / bürübün / wüisiyu dispute / brawl unsaban aperínru blalahna lawelel
PLENITUD Totalidad mojtz’o’r uburidumai / luburibu bidâni plenitude aiska pali mahni
PLIEGO Pieza de papel cuadrangular y doblada aban tuleti / aban tuletu gárada sheet wahya tara kum pliegoha wauhtaya lamna
PLIEGUE Arruga o doblez labauha / lahalahagüle fold wauhtaya takalbanka daukiba chratok kukña sirina
PLOMADA Pieza de metal que colgada señala la vertical gabálutu plumb line plum munaya plomoha alahwi talwi
PLOMO Metal blando y pesado balu lead plomo plum plomoh plumu
PLUMA Instrumento para escribir k’uk’um tiyu gayu / abürühagülie fountain pen klawira taya wĩsh ulnin din p’usus
PLURALIDAD Multitud inb’onereytz’ijb’ páilabu / gibei / adámuri plurality manas pali unhweka mahni
POBLACIÓN Habitantes de un pueblo ko’ra pak’ab’ob’ sun gürigia wiwantiña lidan aban ubau population güiran tawan aiska uplika nani sut kahata tawan muinh pülücj patja nt’a
POBLAR Habitar un sito muchas personas turukb’ir labuinchun fulasu hau gürigia wiwantiña ñei populate plis tara paskaya kaha weler tawan mpatjaque
POBRE Que no tiene riquezas ajneb’ey gudémeti poor umpira auksíh purman pü ’es cuwa
POCILGA Lugar sucio turuxexir hábiñe buiruhu pigsty / pigpen kuirku watla kuk arwíwakíwa pa as taski
PÓCIMA Brebaje medicinal turutza’koner árani churuwaguaügüti potion intawaya sika piakiba katruh túhá sika
POCO De poca cantidad inb’ijk murusun / lauguati little wiria akina apit
PODAR Cortar ramas a un árbol xurwar adáwaha prune prata sakaya anuritas rahni dakwi lojin jawelepj
PODER Gobierno de un país k’otor ubafu power sipsa atapuna gabamint jay jastyocj
POEMA Poesía b’ijnun ayáwadaha poem ulbankara lukanka ailal laki aisiba poemaha yul yamni ulna
POESÍA Composición artística en verso b’ijnwanb’utz ayáwaduni poetry sim dukia poesíaha yul yamni yulwi
POETA El que escribe poesía ajb’ijnwanb’utz ayáwadahatu (f) ayáwadahati (m) poet ulbanka warka dadaukra uplikaba poetaha yul yamni yulyang tsjay jinwa
POLEA Rueda con canal por donde pasa una cuerda simunu pulley misin piska kum wilwitawiba akatipar pisni muna bayakwakidi
POLÉMICA Discusión mab’anb’anojron chauchau polemic blahwanka âsã blalahwi levelela jinwa
POLICÍA Agente del orden ajkojk súdara police soldajo âsã pulis
POLÍGONO Plano limitado por varios lados pisi, pisi gágiriguati polygon rakas lulki lan takiba sutni mahni
POLÍTICA Ciencia de gobernar b’ijnun uk’ores furendei lun ubáfu politics pulitik lâka nani polítikaha pulitik ’üsüs vele jupj
PÓLIZA Documento que justifica un contrato junk’otor dugúmedu luaguti sensu policy wauhta ulbi nina sain muni wark kumra dimi ba kantrak wauhtaya
POLLO Cría de la gallina ak’ach ariran / gayu chicken kalila wina tohto sakara bin castlya
POLO Extremos de una esfera háhurarun cheini gabayuagu pole tasba raunaka pura an munhta tayalni sutni
POLVO Partículas menudas de tierra tanlun kalíki dust pukni tõkoh wan lep’aja
PÓLVORA Sustancia explosiva bûbu gunpowder polvora pautar tokoh pulbura
POMADA Crema medicinal agüisihagülei pomade wantayara yukaya dukia pomadaha pumada jaslacjolol
POMPA Fiesta solemne xanarinb’utz ôbuhauni pomp pasa banhki amput bilara ba luhu
PONCHE Bebida hecha de ron con jugo de fruta fûnsu punch kalila mahbra bip tialka laya wal diaya dukia daukiba poncheha punsi
PONER Situar lapa adágagüda put mankaya túk danin ’e’onso
POPULAR Admirado por el pueblo ajimb’utzir gagásutu (f) gagásuti (m) popular upla nani wal pain ba peshyo eníshpar tatalwi nin p’iya
PORCELANA Loza fina baubauti porcelain diara krakriura lipni pain kum utlara manhkiba pursilana
PORCENTAJE Tanto por ciento jayte’b’ir lidagiñe percentage diara ailal wirara saki wala wal praki kaikiba porcentaheha pisni minit
PORCIÓN Parte de un todo inb’ijkwya’r murusun lidangiñe / murúsun ñeigiñe portion dira ul wina piska kum sakiba akatasas pisni as cont’e way
PORO Orificio pequeño pixche’n lahîragüle uraü pore wantamaya unta poroha sulihni bikisni
PORQUERÍA Suciedad xexir iwíyei / hime dirty diera taski kakinak di taski malala j’osin tyat
PORTAL Entrada ocher ebélagülei / tebélagüle aban müna luma aban fulasu portal dur dimaika purara diara raun lakiba kaoñaki kawa pani
PORTAR Llevar k’ech’en anüga carry twilkaya kuhtech duwalik ki
PORTAVOZ Persona autorizada para hablar en nombre de una institución ajpejkna ariñahati spokesperson upla widiskamra turi aisiba pesh as krihrã iski kapachkwa yulbaunin muinh
PORTERO Jugador que defiende la portería ajkorpes ucher gürigia idaündaü / wachimani goalkeeper dor main kakaira kaosapa chanáh bal laihyang
PORTÓN Puerta grande nojochib’ir bena waiti gate kutban tara ra dimaika durkaba kaosapa ãkka durunta
PORVENIR Lo que está por venir k’ixwatar amuñegü future aikan dukiara daukiba chêpok kaiwi
POSADA Alojamiento bupúsân / bawinwandun habiñe amu shelter / lodging utla ta yabayaba ñêrá û kalanin
POSEER Tener ayan adairaguni ûnguaü / gáni ban possess briaya tákãchua dunin / duwi napj ntsa’a
POSIBLE Que puede ser ma’tran gayárati / mafuna possible sipsa tishkaĩ sipki / karang
POSICIÓN Situación numerir lesétirun (m) tesétirun (f) position iwanka wihta posición ha pusision dis quin ni’i sa
POSPONER Disponer para un tiempo futuro bajxtz’ijb’an larigegua / ligirahaun lubâ anuñegü postpone alki takaskaya warkatuk mâ uk ’ama ’üy
POSTE Madero o columna vertical para soportar algo te’ wewe garanati bunwáruguti post cuan playa pẽh as sãká pusti
POSTULAR Pretender lata edéregehati / erésibihagüdati postulate diara kum raitka lukiba kapã kanin kulwi
POSTURA Posición war ligaburi / lesétirun / lúgugu posture diara kum mapara lukanka briba posturaha ramh kalddakawas ’e’apj canan
POTABLE Agua buena para beber imb’utzja’ duna mégeti drinkable brih waya dukia tokkaparwa was yamni
POTENCIA Poder para hacer una cosa k’ek’wa’r érei potency karnika daukaya karnika briba artaponhua parasni ki jas tyocj / yüm’ücj
POTESTAD Poder, dominio k’ajna’r gumadima / lûdu power karnika sut ãklawawa parasnini
POZO Hoyo profundo que mana agua utja’ welu / fusu well li unhta yẽmak asopaspar sau lih / pusu mujú
PRACTICAR Ejercitar continuamente kansen ayánuha practice prabtiz minaya arkawar praktis kalahwi nin la mijin
PRECEDER Ir delante ubâmagiwani precede ta briaya tatuna kiwi
PRECIAR Apreciar chojb’an hinsieni / gebégini / value aitarka chaenka wat din
PRECINTO Cierre sellado makar sandinumuti lubâmagiwa seal diara pran pamnika alkibaprecio / praiska wahni
PRECIO Valor de una cosa tujrur bégi price prais oh pish minit nol jaylacj
PRECIOSO Muy bonito jaxti’x gebégihabutu (f) / gebégihabuti (m) precious painkira enñahtís yamni bin
PRECISO Necesario wa’kche mosu precise ba kad ñah katech awarni kat
PRECOZ Que muestra cualidades tempranamente waigubaiti / waimamairáü precocious isty pawan dusma kum únwẽripe batan
PRECURSOR Que se adelanta a su tiempo ajpejka agúmesehati precursor ta brabrira uplika kĩ newã di yamwa muinh
PREDECESOR Antecesor ajk’ab’ajseyaj ubâmagiwaü predecessor upla kum mita walara plis kumra laki swi ba papan
PREDECIR Anunciar algo que va a suceder ajk’inir ariñahauwali predict kan manis wiaya tistutawa ñah tanit talwi nin ca nsem
PREDETERMINAR Señalar lo que acontecerá ajna’tanyaj gabárauni predetermine kau kaina manis wina dîa takia ba wiaia tanit din talwi
PREDICAR Pronunciar un sermón pewayojron apúichihaní preach smalkaya arnahta sumalnin,wi
PREDISPONER Indisponer inchahani predispose kli sans briaya wilinki
PREDOMINAR Prevalecer war era agumadira predominate kli karna munaya krehpeka bit yamwi
PREFABRICAR Fabricar en serie las partes de una cosa afanseha sun tûei aban kataun dei taunwenbudun prefabricate kli paskaya wat yamnin
PREFERIR Dar preferencia k’aniwar anúaduni prefer kulkanka yabaya únka kidi kauh / laih ninana
PREGUNTA Interrogación uyob’i twa’ alügüdaha question makabi walankakaina manis daukiba kapã yulwi dakawi napj li’üy / la tj’iya / ncu
PREGUNTAR Interrogar k’ajtina’r alügüdaha ask makabi walaya yulwi dakanin
PREHISTORIA Historia destiempo en que no había documentos yübubuga prehistory kli paskan sturka kakeri kaya churí umani yulni
PREMATURO Antes de tiempo ajb’ajxan lubáragiñe dan premature pya alkras aisuba luhpia aetarí tíshkwẽ baisa dai
PREMIO Presea matan agáñeiruni luagu luwain bafâgun prize win takanka primio tsjan juscum
PRENDA Garantía daüguaü as surety walpa manakira ni paskan sakahkaika iñas aôhwa di yamni ’üsüs jasquipj
PRENDER Agarrar chuku; lajb’un ébeda / aduranguaüda catch ankaya atuk laihnin / dalhnin simú
PRENSA Periódico petz’ma’r gasibu / tulu amuruhagülei press stury raya waungkataya rakís yulwi talwa wauntaya
PREOCUPAR Prevenir el ánimo sakta; ub’ijnu ub’a ahüchüni / dürüguaü / libe saminaü worry wari taki lukaya tahrachak chak ridi kalahwi pajal nola
PREPARAR Prevenir pejkna’r aranseha prepare ridi daukaya iñas kâpar ridi kalnin lamijin
PRESA Muro para contener el agua de un río makja’ adaünrütu dam mairin silakraba asô sukuhparwa kao tebonaí kut lana pü’a quel tjila
PRESENTAR Poner algo en presencia de uno tureru’t aráuduni present madikaya pres entahakapar yakwi niningkaw
PRESENTE Que está en presencia turer ñeiñei / gawagulumutina present nara sa ñak kerí akat yakyang qui’a a’a ’os
PRESERVAR Conservar chojbesna aunigituwati daigua dan preserve bak saki briaya ukatich kuã ak apaknin,wi püs nta’an
PRESIDIO Penitenciaría makajr furisun prison silakn watla pesh amasta akao silak ûni
PRESIONAR Ejercer presión k’it’onb’ir afúreseha / aúfudaha / adügüdara pressure karna munaya wítíh tirisnin
PRESTAR Entregar algo con la obligación de devolverlo k’ajtin afúedeiha lend len munaya tamanka lin yamnin ne’an
PRESTIGIO Con mucho mérito imb’utzir pantatiwa luagu / hinsiñeguti / afíñewati t prestige nina plapi tawan prestigio akachwa muih nuhni ’ücj la tjiji
PRESUMIR Mostrarse satisfecho en exceso de uno mismo sarir apantahani / liñun alanaü presume / show off diara kum takbia luki ba ke amenchkan kidi kapatki jupj jin jola
PRESUPUESTO Computo anticipado de los gastos laságarun ebégî lubaragien dan budget expens kulkanka aoh píshripe wark yamnin lalani
PRETENDER Intentar conseguir ejtz’un ayumahani / amúriyagüdüni / afâgua luagu pretend daukaya lukaya tastaki aais kulataman quelel lejay
PRETEXTO Excusa mab’anb’anir liyunauti / lafaun párafu pretext / excuse kunin munanka iñas tíshkua tekutĩi sipawas yang,ki
PREVALECER Tener superioridad tururna esebeda / adurara prevail ban bapi buwaya tapura artaktu tani tuna muinh
PREVENIR Prever pejkan gabárauni prevent kaina manis maisa pakaya inas tíshtutawa tanit din lawi talwi lap’ü ücj la mijin
PREVER Conjeturar sobre lo que ha de suceder b’axpejna’r gaunigini ubâmagiwaü foresee kaina manis diara takayaba riditakiba nah chã yanit din
PRIMARIA Escuela elemental furumeti basic pas taura ba kul ûn wisam
PRIMATE Mono max megu primate urus satka nani tunun
PRIMERO Principal b’ajxan furúmieti (m) furúmietu (f ) first pas taura atantuk tatuna palni kidi wala way
PRIMITIVO Rudimentario ajb’ajxan furúmietian gürigia / binadü gafédun primitive blahsi uplika nani atahtukríh umani muinh
PRIMO Hijo de un tío respecto de una persona cha’k’ojn idúhei / liraü búguchihana / liraü niyawuite / liraü’ nuguchunhaña / tiraü naufuri cousin yogüe guanguila wan tubani arkí kería taahtaski walanbis
PRIMOGÉNITO El primer hijo b’ajxanir igianaü first-born tahwakia yê atahtuk taninang
PRINCIPAL Importante k’anpa’r lihuduhu principal kaudiar karnika yabiba eka atonna kidika palni jupj ne p’in
PRINCIPIO Inicio k’ajyes lagumeha beginning tâ krikanka / tâ dukia smalkanka atahtuk sutnini / tatuna mas wala way
PRIORIDAD Anterioridad o’nixnir timântimanti / le ligiabai priority kau nitka tara píarah atahtuk yakauh,kidi laih
PRISA Prontitud ajner furesei / aufuduni rush isti pali únwarí isti / sirihni
PRISIÓN Cárcel makajr adáünrüni / furísungu prison silakra mankanka pesh unkatishkara ahkwaĩ silak ûni cawilta to’o toncja
PRIVAR Despojar de algo makajrni achara / aréida / eséfura deprive / forbid diara kumra apia takayaba artêsukkerwa irina akachitu ningyaknin
PRIVILEGIO Prerrogativa ubuidume / uwadigiali kei ligia privilege bak saki brinka ekapé tah akachwa sansni ninin mas ücj
PROBAR Demostrar ejtan aucha / apúpuhani prove dabi kaikaya akámás traitalnin
PROBLEMA Cuestión que hay que resolver mab’anb’anir trobuli / chaucha problem pat ñah tísh pat as barangnin malala
PROCEDER Comportamiento xanaru’t lúba / mosu behaviour ta nkrikaya íñas en kapra atahtukparí / kĩnáh yamwi kiunin pe c’a jin justa
PROCESAR Enjuiciar warchenpaj aríhagüda duru prosecute la dinkaya kâa iñas isnáh witin patni
PROCESO Causa judicial patna’rtawer latauhaun proceedings la daukaya ba ikan kapar tan kaupak tülücj ca mvelem
PROCLAMAR Aclamar k’ab’esyaj gûmai proclaim nina bukanka iñas nahí pesh wrísña win kalna
PROCURAR Hacer diligencia para conseguir algo tajwintza afaraguni / ídereguni ûnguaü try trai kaikaya unwari kahpar di sas yamwi yaknin
PRODUCIR Fabricar, dar fruto imb’utzir alúbahani / adeiaguni ûguaü produce daukaya unwahparĩ yamwi minik yaknin pülücj nt’ala
PRODUCTO Cosa producida alubahani product dus mâ katora mahni yakwa ty’at
PROFANAR Tratar sin respeto una cosa sagrada irik’ub’sen manichini / menebenehabuti profane / defile sauhkaya warkas ñahiĩ rispit dis
PROFESAR Ejercer un oficio ajna’tanyaj araudaguni ûnguaü katañadibulan profess witnis kler wiaya patishta añaha ñahiĩ wark as yamwi
PROFESIÓN Oficio k’otorer bufurenden / baiganabégi profession wan yabka iñas aríraiĩ kulni duna kidi
PROFESOR Maestro ajkanseyaj aráudahatu, maista (f) / aráudahati, maistu (m) teacher / professor skul sasmalkra / maistru achiwĩshta sumalyang
PROFETA Persona que anuncia sucesos futuros buyei prophet frafit kekeri patatishta tepeterrurĩ prapit
PRÓFUGO Fugitivo ajixin anúrahati (m) / anúrahatu (f) fugitive silak wina plapan atrokkí kirana pecj jinwa
PROFUNDO Con el fondo muy distante de la base intam huliliti deep oribuy tihu uruhchã tuhni campü’ila
PROGRAMA Declaración de lo que se piensa hacer ataugülei program wark daukaya ridi takanka katun as íshker yamnin kidi
PROGRESO Desarrollo imb’utzir awasehani progress pawanka iñas ishkra tawehruí barakwi
PROHIBIR No permitir madugani prohibit daukaya dukia apia taya paíntu yamnin awaski ma nin lat’iji
PRÓJIMO Persona respecto de otra yaturu gürigia waladi / mutu kai wagia fellow man wan uplika taí tãwá wahaini
PROLONGAR Alargar en tiempo o espacio k’atatajir amígifedagüdüni / acáwagua dan prolong taim yari daukaya kãraka taimni naini danin / yamnin tsucj nin tjevelen
PROMETER Asegurar wararajk’un íchiga eménigini promise pramas munaya ahtohka pramis kalna jupj p’ya vele
PROMOVER Dar impulso uk’ech’en închahani / achugurahani promote ta brih impakaya promoverka yulwi talna quin la mijin
PRONOSTICAR Conocer el futuro na’tararir ariñaguwali / íridahauwali forecast taim lakikaiki ba chepok iñas natishpĩ tinit yulni
PRONTITUD Rapidez wa’kchetaka furései promptness / quickness istikira unwaripe sirihni
PRONTO Veloz wakche malühali (m) malühau (f) prompt / soon noraigüi isti / aihni unwary baibah / isti
PRONUNCIAR Emitir y articular palabras cheksunar girídani pronounce painkara mapara aisaya ba ñah atahtukpra ñahpar yul uk karak birnin
PROPAGAR Difundir chekerb’ijnun abûchaguagüni propagate drabaya unwanapak kalawak un kalnin
PROPICIAR Favorecer takresna’r gídehani propitiate diara kum daukay ilpka daukipa propiwarka dunin
PROPIEDAD Objeto de dominio tab’ach lani / lilagu / lufúlasun property dawanka kuk tasté danwan pjecacj justsja’a,napj nats’a’a
PROPIO Perteneciente a uno tanib’ach lani (m) tani (f) own wan dukia taê din napj na tsja’á
PROPONER Hacer un propósito ub’ijnwa’r isei saminaü propose lukanka yabiba proponehka ais yamnin wat yah jipj ca nsem
PROPORCIONAR Poner a disposición yajk’una’r íchuguni / ídehani provide nitka kum yabiba akina akina tingni yak danin
PROPÓSITO Intención k’ajnat lübügürü purpose daukaya luki ba piras kaukâya ais yamnin kidi tsjan mpes tjucuy
PROPUESTA Idea que se propone ojroner ira ichugun amu saminaün proposal daukaya natka nani propuetaha kulna pisni as
PROPULSAR Impulsar k’ech’en ut’ ahîruni / achüüra gumúleli propel platukbaya aitaura propulsarka tuknin
PRORROGAR Continuar jujranb’ir adarasahani / amigifedagüdei dan prolong alki takaskaya karaka apis danin
PROSPERAR Triunfar imb’utzir awanseruni prosper pawaya ehtíhc barakwi loco pyapya ca nsem
PROSPERIDAD Bienestar material imb’utz b’ixirar lubuidun idâni prosperity pawanka êhtích baraknin
PRÓSTATA Glándula masculina que envuelve la uretra tagai tagürüchün lisügün wügürina prostate waitna sikniska kaíska suman siknisni
PROTAGONISTA Personaje principal ajb’ajxan pak’ab’ ichügünaü / agábutihati protagonist / leading man diara ta bri uplika ba iñas ishkwé eka atahtukia ta duyang
PROTEGER Evitar daño korpesyaj aunigiruni protect ta baikaya árñâhpéch maintalnin / apaknin ’ücj latjejay
PRÓTESIS Elemento artificial que suple un órgano umégegun lauti wewe luma kauchu prothesis wan piska kum saki bara talika kum paski mangki ba kĩ krihpirasaker am ana
PROTESTA Disconformidad mitini protest mapa buwaya akentah twi / protestechka laik awas lawelel
PROTOCOLO Ceremonial yanu protocol asla tankara nanira aisaya aila briba kalpak yulwi
PROTOTIPO Original o primer molde nojk’ina’arir taúchaha prototype diara pas daukan bara baha satka dauki wiba prototipoh sim satni / din
PROVECHO Beneficio topopir gaganbadi ba profit pain yus munayaba provechoh ilpni po ma nin lat’ija
PROVEER Suministrar k’anpesb’ir ichiga lubuña provide nitka briyayaba úmus / kawích puwi kalanin
PROVIDENCIA Cuidado que dios da ajk’unir duari providence surka kum nahki wpni mangkaya lukan ba tah pikachkwa chepok urũhupí papah kalawi
PROVINCIA Departamento chojb’an e katata’ aüdü province tasba piska kum ailaka silp briba kahã uya akatas as dipartamintuni
PROVISIÓN Alimentos que se guardan para el consumo en un período de tiempo prolongado we’sena’rir fagúdira / eigini provision / supply plun nani sirâ tis di kasnin din apakwi cont’e way e’ay
PROVOCAR Irritar tz’ejna’r itaranigi / hanbobu provoke munks kupia sauhkaya ba apatokpas traini talwi ma quin lat’iji
PROYECTIL Bala balu projectile bulid awa awa bulit
PROYECTO Conjunto de ideas para una obra atáuhani project tawan aiwarka dauki pawiba katun as pruyiktu
PRUEBA Ensayo kansen apúpuhani / hauchawata (f) hauchawala (m) test / trial prof munaya akâmas praptis kalahwi quina ca nucj ncu t’ücj
PUBERTAD Edad en que aparecen las capacidades para la reproducción închaña / chawâña puberty tuktan wina wahma ra tawan wina shins takiba awarni ki ma ’ücj lejay
PUBLICAR Hacer del conocimiento público cheksuna’r agumaira publish tawan mawanra kler aisaya iñaspasku ñahĩ un kalahni muih bitik
PUBLICIDAD Anuncios comerciales pejna’r chommarob’ ariñahaúali / gûrumaiwali publicity maisa pakanka nani iñas pasku ñahña pesh krih aríler bakan nin din klir yamwi
PUEBLO Población, ciudad chinam agairaü / aüdu / ubiñebari town güiran twan kahã tawan patja nt’a / laynt’a
PUENTE Obra para pasar un río numib’ burichi bridge karna uktechka puinti,kil bayak casa’a lawünin / yoquin
PUERCO Cerdo chitam wiyeti filthy cushi kuirko wãrí taski kira lapj lejay
PUERTA Vano para entrar o salir por él ke’karar bena door puerta dur unhta kaosapa durunta jun vilicj
PUERTO Lugar de la costa donde llegan las naves wafu / potu port / harbour takaskaya pliska puru uya tékerña but wat wa plisni
PULGA Insecto díptero chupador ch’ak hayaba flea tutu ins côh pisa pel
PULGADA Unidad de medida b’isor misure tun gamisa inch ins pulgadaas ins namas ts’ipjal mas püne mpes vyu
PULGAR Dedo más grueso de la mano y del pie luguchi lirahüñü úhabu luma ugudi thumb guala mini wan kulkaika asmala suahwawa ãka ting nanan ma vyu
PULIR Abrillantar, alisar juk’u aguyedaguta / aputiha / aguyedaguda polish libni daukaya winiska salainin / sahan nin ’üsü jüsta latjejay
PULMÓN Órgano de la respiración josjos ihuwaraü lung shielinyug wan pusa ûsuhkuha / ãsãs putni
PULSAR Tantear un asunto adunha / adügüdaha press alki kaikaya siknis kumra buh buh pã laihwi talwi
PULSERA Brazalete bángüleim bracelet / bangle gualasaquizquen bankil / mihta lula suah mâña péhá bangkil myas tsupj
PULSO Pulsación transmitida del corazón pi’mpa tadidihan anigi / adidihani pulse tallia pulanka buh buh isning pinghwi tülüway
PUNTA Extremo agudo o’ni’ igiri point / tip / end yakauri danska anúh sutni jay tsjicj nt’a
PUNTERO Punta lagei igiri / aufun leading / pointer kulki madikaya dusa kĩnâtah kulwi / nining kawi wala jama
PUNTO Lugar turer dunti place / position takaskaya pliska tuk yakat
PUÑAL Cuchillo uxijrib’ gusiñun dagger kisura kasurusta kuhbil plomay tsjicj jinwa
PUÑO Mano cerrada tzujy ufúñai fist mihta kruskan suawriha wríh tingni kurusna mas let’otj
PUPILA Abertura iris circular del ojo por donde entra la luz xoynakut lila agu pupil nakra yula awâsâh mak pa kungni
PUPITRE Asiento escolar k’ajn halau tidan luba furendei desk ulbaya sirka achaha kul sinini casa’a la ’osos
PURIFICAR Dar pureza b’ojb’irna harumagüdaü purify / cleanse yula ikaya saĩna / waríh klin yamnin,wi ’üsü lamijin
PURO Cigarro grande k’ujtz budu cigar tuako karban ĩakâchitu sikarit
PÚRPURA Morado ka’tzu guchu purple kalatka pauni ingni ba broni pawã sangni
PUS Detrito de un absceso po’j ühü / ühüru pus mabiara atâtí pulni la üsü / lipit’ya
QUEBRANTAR Romper tarjtz’a’ adüüagua break dia piha bahpamnin la tju'ulm
QUEBRAR Quebrantar k’asar ahalachaguni break krikaya pĩh bahnin ja’asa / ’eyapj
QUEHACER Ocupación ketpa’r barasegu / dasi / wadagimanu task / chore daukaya dukia nani katunha di yamnin t’ya mvelen
QUEJA Expresión de dolor b’iri’ti’r fuledei moar brinka apia wiba âhñah ah nin tin
QUEMAR Destruir con fuego putan águda / ébeda / aduranguragüda burn amkaya úhbras busnin quelel’im / ’im
QUERER Desear k’ani insiñeni want laik takan ónká want
QUESO Alimento que se obtiene de cuajar la leche furúmasu cheese bib maul / keso tututia wriha ta was dadasni vaca tsots
QUIEBRA Insolvencia de una empresa k’asi bauguaü bankruptcy trucha kriwanka bahwi
QUIETUD Falta de movimiento manîgaü stillness matawal sip pura matsip a paintua ayauwaski
QUINCENA Espacio de quince días ka kensi weyu fortnight / fifteen days isislasaay matawal sip pura matsip daknika â ukua onki waiku papas bah
QUINQUENIO Período de cinco años dan lidanti seingü irúmu quinquennium mani maship taimka kum kuíh onki kuri singka ’año sinqui’a
QUINTA Mansión suntuosa liseingun pisi lidangiñe dayaüti country house matsipka ba û nuhni yamni
QUITAMANCHAS Sustancia para quitar las manchas de la ropa gûti dáseiti stain remover taski klin daukaika maka pechka taski yak wi jas selaja
QUIZÁ Denota posibilidad anon gayárati / hafutia / mâsan perhaps sipsa sin kâh sipkarang nin ca
RÁBANO Hortaliza de raíz comestible aban turuyei mabi radish intawakia nari kum piba rabanoha rabanu tsuts olos jana
RABIA Ira k’ijna’r igáñu rage kupia aisawanka chânah warkí anwi,na jay üts’a lampi’i’oya
RACHA Ráfaga liñawan dan / lanéimeuga / gasügürüni / luriban dan gust sasmalkra ompish tapurí ûkwẽ yayanh bin
RACIMO Grupo de bananos unidos a un mismo eje poroj resini / tuwere bunch dus ma dakni kum / plas wihta kum wir
RACIONAR Distribuir racionalmente b’ijnwa’r abidaha ration pidka kad yus munaya kasar apit lalas mo t’elon
RACISMO discriminación por motivos raciales limisiñe amu nechanu racism kiamba kum kua karna tânka ba marikanka atach muih satni
RADIADOR Aparato para enfriar un motor ch’i’wi’r lubachaba / labúligiagu hiti lani mahina radiator misin laya tangka misin san ni yamwi
RADICAR Estar en determinado lugar turerir ahüchuni / gayuwêli / abóucha settle down aiwa plis kumra takaskaya kukaspesña chapari sak atnin quin ca mo’os
RADIO Aparato radiotransmisor y radiorreceptor gafu lánbara / radiu radio radio / miusiik bax radioha rupik mpes la pjacj / pjocjas velé
RÁFAGA Movimiento violento de aire k’ek’oyka’y beberidi squall rax isty lulkaya onpishtapuri ishkue rapaga lüpjü lenwa seje
RAÍZ Parte de la planta que se desarrolla bajo tierra w’i’r ílagülaü / agüchaü root guagüizis rudka apís kikni ts’ü’il
RAMA Parte nacida del tronco uk’ab’te’ ubúebu branch llanquenin dus klawa ãsã saran kaupak ûsna npjwel
RAMO Conjunto de flores morojchirob’ ubúebu lauti fuluri bunch zuna dus kiamka ãõh wrís tingni rahni yo pjwel
RAMPA Plano inclinado por donde se sube y baja caranpû / burichi chagutu ramp paskan witni dira suni alahbi kaya dukia kuk katukas kilwi yak klakwi ’ama plavin jinwa
RANA Anfibio sin cola pekpek huwa frog rana pihwilikid tatakastakas pikpik vin tsu
RANCHO Vivienda humilde con paredes de vara y techo de paja yarotot muna pôtêugu ranch kiamb watla / plun piaya / miusik lawana kao pahpah yo ka a ahtak û ni pan karak ts’epjel
RANGO Jerarquía, categoría k’ampa’r ubáfu sügüsügueinati rank kulkanka tara ñah akachw traipni yom müjü tus quinan
RANURA Hendidura faünti aperture ria alkum bahnĩ sahna
RAPTAR Robar kajcha’r abáyua gürigia kidnap brih plapaya untrókka malwi,nin quepj jyuyutj jamal
RARO Poco frecuente najtir ámuti strange / odd / rare diera trinzar amísh teshtu sat as ki ma najas jin
RAS Igualdad en la superficie de las cosas anábahani flush walbaku dakbaya árláh sauh papat
RASCAR Arañar jok’ornar arañar añúguchuni scratch buhbaya yás kurhnin ts’i ’utsca
RASPAR Raer ligeramente jok’o ahíachuni scrape wirkbaya kars kusnin pla jesew
RASTREAR Seguir el rastro sajkan árauha track down aubaya atahken káproh uinin
RASTRO Vestigio, señal rêkâ’ track / trail yabal sainka kum / bib markit muni pliska tah tekesh kine ken taihni ki
RASURAR Afeitar susu asâguni shave wan unmaya irbaya berska karhnin
RATA Mamífero roedor de cola larga ch’o’k garadun hiñáru rat matiz kaís uya matis mamanh sut naini müst’uy püne
RATIFICAR Conformar b’tzxirar achôra / luba ratify aman kaikaya ramh palni
RATÓN Rata ch’o’k garadun mouse shuza matiz kaís matis must’uy tsjicj
RAYA Línea xijb’en sibari line kiswa naskaya aters lain ni plat’ü / vitsjio
RAYAR Hacer rayas áfiuha / afiura draw lines on dikaia raraunin plat’üjü
RAYO Chispa eléctrica entre dos nubes k’ajk’ir waruhuyu lightning imyula wãwã lipwi ñcocoy pla nasa
RAZA Casta morwa’r o’nyan néchanu breed / race nissan bani ransa
RAZÓN Facultad de pensar con razonamiento b’ijnwa’nb’utz seinsi reason raid pali / kunin apu amenchka kulwi dakawi ’onin
RAZONAR Pensar k’anpesb’ijnun asáminaruni reason wan dahra walaya amenchkwa kulawi talwi ’ots’onca
REACCIONAR Responder a un estímulo k’ek’wa’rir fôniduni react bukudwi taki waya ayauwi ’ücj jin jelela mijin
REAL Con existencia verdadera erach inarüni real kasak pali yar ramh sak ki t’ücj
REALIZAR Efectuar chempayaj aunwenbudagüdüni carry out daukaya kâ a wat yamnin lamajay
REALZAR Engrandecer iñúahani enhance / exalt nina purara bukaya ãkaka nuhni ki kaldkawi
REANUDAR Continuar lo interrumpido chenpa otroyajr arándaruni resume kli plis walara waya wárka ka wat yulnin
REBAJAR Disminuir el precio aleiragüdüni lower praiska mayara alahbaya aoh monók sipar lakwi tsjicj lyawun nt’a
REBAÑO Hato de ganado ko’wakob’ aráuchuni flock / herd daiwan tim dakni pliska wakach wrís turuh mahni ki pülücj lyawun nt’a
REBELDE Que se rebela ajmab’anb’an magúmadirúnti rebellious lal karna weshtu krisi jay c’a
REBOTAR Botar repetidamente un cuerpo al chocar con otro abaunhani bounce srudwaya warka kasna wat wat sutwi no’oya qui’a’aya tola
REBUSCAR Buscar con esmero sajkan aríyaguni ûnguaü search kli pliki sakaya akaproh walwi pajal lepal
RECADO Mensaje pejkan tikini message diera kum lahma swin yulpamna / wa qui’a’a tequetj ’e’ay
RECAER Volver a enfermar asandiraya fall back kli kawaya warkí achana wat siknis kalna pajal playaca
RECAPACITAR Reflexionar bijnwarir larúgadun au ponder wan sinska briaya kulawi dakawi mas ücj jin mü’üsuüs
RECAPITULAR Repasar luntima larihin recapitulate kli kupia kraukaya smalkan dukiaba warkah ña wat yulwi talwi
RECARGAR Volver a cargar alódua / abuincha güdátuma reload kli bangkaya warkí artuk wat turukwi pajal set’olon
RECAUDAR Recoger k’opi ôduha collect lalah wahbaya aôh únwáh apakwi pülücj ca nsem
RECETA Nota de los medicamentos recetados irida árani prescription plun paskaika waungkataya recetaha pils bakannin waunhtaya lemelyú ne’aya
RECHAZAR Oponer uk’ijna’r imísieni reject saitra swiaya dikah malala latjejay mpes
RECHINAR Hacer un sonido desagradable frotando dos cosas charcha aküinhani creak kikwaya awẽrsta linhnin
RECIBIR Tomar lo que le dan ch’ama erésibiha receive alki briaya su kuh dunin
RECIBO Documento que acredita haber recibido algo ch’ajmar ebegi paküwati receipt diera yaban waungkataya reciboha risibu jaylac lejay na ne’aya
RECIPIENTE Vasija che’n erésibira container cata diera auhbaya pliska iñas unkatishka was laihnin din syasa lajay
RECÍPROCO Igual en la correspondencia de uno a otro kawaryo’n koñakoña / nugia bun, bugia nun reciprocal pana pana asken awar biri biri
RECITAR Decir versos en voz alta aru imb’utz ariñaga posíya recite aisaya upla mawanra recitarka parasni yulwi
RECLAMO Exigencia k’ajtna ébecha reclaim wan raidka dukiara aisaya akapãk mayultayang lawelel
RECLUTA Joven alistado para el servicio militar ajmab’anb’an umúsuni / súdâra recruit soldajo raya kum waralaih / wisam / rikluta
RECOBRAR Volver a adquirir tajwi’x ani águyuguni / agágüchüni regain / recover wan karnika alkaya worka sukuh wat minit yakwi
RECOGER Volver a coger k’opo abúdahani pick up wahbaya uwa unwã wat ananin te’e / pyay / amyulu
RECOLECTAR Recoger morojseyaj alúbahani / abúdahani / anúadahani gather together kli wahbi briaya unwaha ananin pülücj nca’an ma’e
RECOMENDAR Hablar por alguien con elogios íchâhani recommend painka dukiara wiaya ilpni yulwi,nin
RECOMPENSA Reconocimiento sijpa’rir idéwêsai / ubúdâmu reward wark lal mana frisandka artápĩ minit kalawi pjacj etje ’aya
RECONCILIAR Restablecer la concordia korpesyay arândara reconcile kli wan aslika takaya perdonahakiruwa wat vahan ksalalahna
RECONSTRUIR Volver a construir chenpa otronyajr ábunaguaya reconstruct kli paskaya wárka kâ wat pakna
RECOPILAR Juntar información morojsen aúndaha compile ulbanka nani wahbaya ña unwã wilwi uduhna sin t’epyaca
RECORD Marca deportiva lêtuma record nina plapi tawan / kupia kraukaya bal markni
RECORDAR Traer algo a la mente kapesyaj arítagua remember kupia kraukaia atak isning tarhwi lat’i’üjün
RECORRER Atravesar un espacio xamb’arir egerédaguni / áhuñuraguni cross ylta kli plapanka kum taha ukteshka kiri napj nolatjepyala
RECORTAR Cercenar lo que sobra xurwa’r ibâhani / agídara ladâgiñe / adóluagüdei cut off kli dakbaya artas daknin,wi
RECOSTAR Reclinar la parte superior del cuerpo en la cama o en la silla ch’a’r abálachuni / abálacha / eméruai uraü recline / rest aidnikaya nâpísh kalangwl
RECTÁNGULO Paralelo gramo de ángulos rectos tutz’utz’ujnib’ dabubereguati rectangle skuer kum sutni barangni
RECTIFICAR Corregir aránseryeiya / adügaeiya rectify wan mistikka kaikaya warka ka wat barangwi,na
RECTO Justo tutz’utz’uj surúti (m) surutu (f) fair / honest wapni peshkaseitu kasak lani t’ats
RECTOR Que rige alídihati (m), / alídihatu (f) rector / superior skul baska tunun
RECUENTO Escrutinio sun lê bafâgunbai aundara recount kli kulki kaikanka awéch kulwi talwi
RECUERDO Imagen recordada k’ajpesyaj barítaguagüle / arítaguni memory kupia krawanka tah tâ ka wayani napj nola
RECUPERAR Recobrar algo perdido tajwintza bedeíruniya / beséfuruniya recover pliki saki briaya warka paskarí wat yakna neswa netj
RECURSO Bien, medio de vida ch’jnib’ idêmuai / aiganabegi resources diera nidka nani yamni sakki témel tyajt jinwa
RED Tejido o trama para pescar chijr siríwiya net auka kumira asla wilkanka arah úchã ukúha trasmayu
REDACTAR Escribir cartas o documentos atauha lila abürühani write / compose ulbaya ulnin mpacj
REDIMIR Librar de una obligación eséfura / asálbara / afárada redeem alba lâka wina sakaya pri kalna
REDONDEL Parque circular worb’ir gararati / geréguati / rónuti circle raun munay tayalwi / niki
REDONDO Figura circular o esférica woworoj gararati (m) gararatu (f) round krukma wíchĩh tuyulni jast’ünt’ün
REDUCIR Disminuir chama / t’u’mres adiñuaguni / acháguagüda reduce sirpi paskaya ayêka bintis yamnin tsjicj in
REEMBOLSAR Devolver a quien ha desembolsado tojma láguyun fayei replace expens tikan praiska aibapaya warka aohkawishpar wat kalawi mo t’elon
REEMPLAZAR Poner una persona o cosa en lugar de otra lemêgua / lewêgua replace watlikara wala mankaya reemplazarka muih uk pani yak danin pja lejay
REFERENCIA Informe sobre una persona íchaha reference bak sakan referenciawaha kidika pjawa tjapacj
REFERIR Aludir adâduaguduni / aguyedagüda refer kler munaya natka aisaya referirha kidfi yulni yulwi ne’ana canacj
REFINAR Perfeccionar afinudagüda refine lalahni pain daukaya wĩnís ka yamni yamwi
REFLEJAR Dejarse ver una cosa en otra arihuwati luagu / garigiti tuagu reflect param nunaya kamas uk yak talna pjajal wütsa
REFLEXIONAR Pensar algo con detenimiento b’ijnusyayir saminawayali reflect on luki kaikaya amenchkape kulawi talnin,wi ninca jele nsem
REFORMAR Arreglar apaküha / asânsiaya / arânsehaya reform kli paskaya warka eihka yamni yamnin pjawa lejay
REFORZAR Fortalecer meyk’ek’wa’r aderubugudaya reinforce help muni ta baikaya reforzarka dadasni yamnin p’a wa nca’an
REFRÁN Sentencia a modo de consejo chó saying stury wihta refranha smalknin nin jawelepj
REFRESCAR Aminorar el calor sijb’ujres áfura / adiliaguda / afuruwa refresh / cool kauhla takaya seíka san danin quiá tsojo
REFRIGERAR Refrescar adiliaguda refrigerate kauhla diaya seinkáa sanni yamwi
REFUERZO Ayuda liderebugu support / reinforcement help karnika árwa ilp yamnin pja latjatjay
REFUGIAR Proteger mukwarir esefura / areida / aramuda / ebelagüda shelter / refuge pat kum dukiara tasba walara tawiba toka náh yakmaldi
REGADERA Vasija portátil para regar atuaguagülei watering can aihtabaya pombka katru muhá buinin din
REGALAR Dar uyajk’unar edewereha give away frisand yabaya wísh prisant kalawi jaylaj tulucj
REGAÑAR Reprender k’ayen ébecha tell off lawi daukaya áshta pak anwi kalyamwi levelele
REGAR Esparcir agua tz’aymar atuagua water down / spray sikbi buskaya pûk was buiwi sit’u
RÉGIMEN Gobierno ajjorir lûdu / bumadi regime la ulbanka kum regimentaha gabamint pulitikni jepja malala jyüt’a
REGIR Gobernar alûduhani rule / control la kum dauki waya regirha bas yamnin
REGISTRAR Inscribir sajkarir adágaragüda register bukra wan nina ulbaya akorsk ayangni awi mo lepal
REGLA Precepto tawer gumadi / lüdu / misure rule / ruler kulkaya dusa / daukaya natka lâ as ’ücj lejay
REGRESAR Volver sutpar agiribuduni return / go back kli tawi waya tawrak nawatwi wás
REGULAR Poner en orden camayuma / gamayuma regular / regulate kasak pain regulahkao adar dawi ücj lejay
REHACER Reparar chenparir adüguya remake sauhkaya warkaka wat yamni yamwi
REHÉN Persona capturada con el fin de obligar a un tercero a algo gürigia lalayuragun hungulemalidaündame, lemerime hostage upla alki takaski bawal lalah makabiba pesh kasukuha muih laihna yom ma polel pyatjeme
REHUSAR Rechazar asíginara / mamayahaun / uwá hâñaü refuse swiaya wantawas
REINAR Dominar auwaiha reign king aimankaya reinarka ban atnin / kaunh atnin
REINCIDIR Volver a caer en el mismo error aguyuha / agiribuha / aguyuha / ligiyamemesan relapse klikli daukaya aisarka warki warkwas ishkwẽ wat yamwi lapj la etjejay
REINO Estado gobernado por un rey hauyei kingdom king aimanki taimka nani patishta chuya yala muinh as tatuna
REINTEGRAR Restituir adagaragudaya ñei / ichigauya ñein reinstate kli daknira dimaya wat kawi
REÍR Mostrar regocijo tza’yer éhereha laugh kikaya árkõh kari wüis is
REITERAR Volver a decir o ejecutar ariñagaya / adugaya / lúbaya reiterate / repeat nu takaya yukwan dukia kum warkañah wat yulwi / yamwi
REJA Cárcel makajr tebenei furisun bars tasba baikaya piska kum ba karcelha silak ûn ’ama mpes la tsecj lo
RELACIONAR Poner en relación personas o cosas inxojt gamadauni relate asla wark daukaya relacionaha kaltalyang nin p’iya justa
RELAJAR Aflojar xanarir arügüda gurasu / darangilu relax wan winka puhbaya atayok sans duwi ’ücj pü’ü
RELÁMPAGO Resplandor producido por un rayo jijb’ya’r waruhuyu/ abigihaniati lightning libzilaina imyula lipanka choúk lapna / lapwi / lipna menmené
RELATAR Contar tziki abauda uruga relate wark daukan turka kum aisayaba ñehwa yaulnin
RELATIVO No absoluto ligia meme / kei gubaigü relative diara kum dukiara aisayaba kapat yom lal jinijwa
RELIEVE Figura que resalta sobre un plano wübüguaü relief pint dinkan kumra piska kau pain kaikiba chohka wayani talwa din
RELIGIÓN Creencias o dogmas relacionados con la divinidad k’ubseyajir emei lun bungiu religion relidian religionha rilihiung pjacj po’o pyon
RELINCHAR Hacer desorden los niños morojsen ehênhani / ehenha gabayu misbehave aras iniba apara wahner tapandadaswi lepalana
RELIQUIA Vestigio kajpesyaj alagante relic diara ul kum wina piska kumi takaskan ba relikiaha wayani po léotj ne nin
RELUCIR Resplandecer amîhani / egélelehani / ewedndeda shine diara kum ingni ba kamaskiwa dalhwi / yaringwi
REMAR Mover el remo para impeler la embarcación nuxya’rk’o’ eheunha row duru kaubaya waihnin / waihwi / kawaih wi ’üsü mo’o lemyaya
REMEDIAR Poner remedio yajkuntzakar agaraniha remedy / repair siknis kara sika daukaya isituka sika yamnin sit’ucj jnwa
REMENDAR Restablecer un daño chuymar áhüchagua / ádifileira / áfadara mend / to repair pis mankaya atuk pislaknin situl
REMITIR Enviar algo a alguien aunaguduni send brisisih balaya iñas tumpar pamnin
REMOJAR Empapar en agua tzayma afugüra soak buskaya ármú was yak suihnin mo üsü lejay
REMOLACHA Hortaliza de raíz comestible mabi funatu beet inmawakia pauni kum pi ba remolachaha rimulatsa
REMOLCAR Jalar un vehículo por otro tz’okir achawaha tow wilki aubaya iñas tika ihpari murnin
REMOVER Quitar loksen agarabaguni / agararaha adulu / ahuruha remove kli nikbaya akua tukpar wauhlanin
REMUNERAR Pagar un trabajo tojma patna’r afeyeira / ichiga sensu remunerate lalah yabaya artamíh lawi kalawi pülücj lejay
RENCOR Odio k’ijna iyerehabuni / gahütanigi grudge lukan saura manki briaya atach dutni kulawi ts’i’in
RENDIR Someter k’oyir fenduweni / lubuchaguagu / magurasuni surrender suaki sakaya mahta pruwaya sipawasdana
RENOVAR Hacer como nuevo una cosa wisi asânsira / aganbieda renew raya paskaya waíkaká wisam yamnin syasa lejay
RENTA Lo que se paga por alquiler t’oyo áhayara rent rind munaya kaoakua chapra tamihpar û minit lawi
RENUNCIAR Dejar voluntariamente aktan ígira / adiseda / agura renounce danh wiaya tahra akastech danin jetj velé
REO Prisionero adünrüti convict silak watla uplika pesh sukuha silak muinh wa mo’o jut’olon
REORGANIZAR Volver a organizar aransehaya / atauhaya reorganize kli lidar dakni paskaya wat kal uduhnin
REPARAR Componer ustan afanseha / aransehani repair pain paskaya ehka pis yamnin / anin ’ücj lejay
REPARO Advertencia pejtzna aranseha warning saura takuya kan kli pain daukiba reparoha isning pakna / wat kalyulwi ’ücj latjiji
REPARTIR Distribuir xerer afarenha distribute sir munaya kasarka yunin / yuwi se ’a
REPASAR Releer lo escrito asügüragüdaya go over again dubil walara aisi kaikaya ar kahwar lamwi yulwi talwi neswa la mijin / secjol
REPELER Rechazar ironsre asiginara / agura / ariñaga uwá repel apia takaya warpraka wantawa
REPETIR Hacer nuevamente cheksun aguyuguagüduni / ligia meme repeat kli aisaya oh daukaya wisam yamnin neswa vele
REPOLLO Hortaliza, col repoyu cabbage piaya dusawaya repolloha babil kungni / ripuyu castlya jin p’iya lo
REPONER Poner lo que falta tajwintza gaméguáni replace kli watlikara mankaya artuka yakwi ann jipj tjevele wa
REPORTAJE Información periodística kab’ey uganu lidangiñe bigibigiti report diara takan nani lakiba periodismoha di kalahawa kidi yulwi jipj tjana t’evele wa
REPOSAR Descansar jiri emeragua rest mali musuamali ris briaya apíshki ris duwi
REPRESENTAR Actuar en nombre de otro achulura lemêgua represent wala watlikara daukaya representarka witin pani kau
REPROBAR No aprobar masürüguni / mawanseruni reprove aplasar iwan reproba akiwa bayakna ma popel ücj la veles
REPRODUCIR Repetir che otronyarj agibedagua / agahuñuduni reproduce kau manas paskaya warki ki mahniyamnin
REPTIL Vertebrado que anda arrastrado animalu aduruhati reptile piuta nani peshwakwa tapríchiru sauyak wilihwa balna
REPÚBLICA Forma de gobierno en que la soberanía reside en el pueblo nojchinam pisi ubau lê ichugubai terencha republic kuntri sau daklana yak muih bas yamwi nosi jastüpü’es
REPUTACIÓN Fama imb’utzir auseuni / inebesei reputation kulkanka yabiba ayangni kiri bayakna lapj jinwa
REQUISITO Condición necesaria musu tigiabalan tubara requirement lâka nani wal wapan kayasa duwa atnin kidi tjyat ’wa
RES Vaca wakax wiñâdu beef guax bip wakach turuh mayola pü sis
RESACA Goma de la borrachera tabadileha hangover rip tara kriwi iwan klabrika takaskiba guma pyalits’i
RESALTAR Distinguirse araudaguni stand out pura luanka puliba sutni yak vyatolos
RESBALAR Deslizarse impajrpajr / inpitz’pitz’ îragua / agúyedagua slip mina manki kawanka kapítísh datalna
RESCATAR Recuperar lo perdido tajwinar adáirayaínaí rescue tiwan wina pliki sakaya paska wal yakna
RESERVAR Guardar para más adelante chojb’an areida / amanicha lau reserve yauhka dukiara swiaya ukatich apaknin ’in majaman
RESGUARDAR Defender korpesyaj atúnigita / aunigira safeguard main kaikaya chã maintalwi jun vilicj nt’a toncja
RESIDUO Desecho ayanirmawimb’utz ligiagun / lagürüchün residue yuwika apúkta yayanh tsjan tsjicj tjapacj
RESIGNAR Conformar tza’yer arügüdaguni ûnguaü resign pruwan sarka resignaka kaunh watnin
RESISTIR Aguantar b’iri’tye’n awánda resist bapi buwaya tâpúha ban sak ki po nin liji
RESOLVER Solucionar imb’utzir arânsehani solve wabni daukaya resolve kiwa barangnin ’ücj lamijin
RESORTE Muelle gulegeti spring allan warbanka resorteha wayar as parasni duwi na’a tola
RESPALDAR Respaldo korpesyaj idéregubuni support nina mankaika ilpni kalahwi cusmpja san
RESPETAR Tener respeto b’ak’ren inébeni respect rispik munaya pãpár tû rispit kalawi / yamwi
RESPIRAR Inhalar y expeler el aire los seres vivos musijkar awáraguni breathe winka puhbaya ûhsukuh wingni puhwi sngka balna vya qjues que
RESPONDER Contestar t’ak’b’e’n aunabuni respond una kakaya ãrañahpíshkwa kalyulnin nin p’iya velé
RESTAURANTE Establecimiento donde se sirven comidas ototwya’r aigagülei restaurant plun auhni watla restauranteha diukna bakanwa plisni mo jala nt’a
RESTAURAR Reparar chenparir aránseraya restore alki bukaya warka ehka wat yamnin / yamni yamnin
RESTRINGIR Reducir erédeha / alâma restrict plis kum minipis upla lurasba tís monóka upusnin ma polel jay jiwa
RESUCITAR Volver a la vida ayanb’ixirar ásâra / agáguduwa resurrect pruwan wina buwaya wakatísh wat yaklauna / sangka kalahna mo tjecyala
RESUMIR Reducir a términos breves achungungudagüdüni / añüraüdaguagüdüni summarize turi prani wal lukanka tak yabiba resumirka parahni nyamna tsicj tjepyacj
RETENER No dejar que se separe nutir erédehani retain alki takaskaya peshkasak laih watnin po ni tjili
RETIRAR Apartar kiki adíseduni / igiruni retire lalah sakaya banku wina pechka saityak dana / yaklana
RETORNAR Volver pakaxtyenir agíribuda / águya return kli tawaya, watawaya warkítebona nawatnin neswa ncuwin
REUNIR Volver a unir morojsik aundara reunite asla takaya warka únwãha wat uduhnin
REVANCHA Desquite eyérehabu / lariñahaun wuribani revenge taka wakatísh wat yakisdi
REVELAR Descubrir chujkun ewéneduhani reveal mapara takaya nukalnin / nukalahnin
REVIVIR Resucitar b’ixk’es asáragüda / agáguda / abágaidagüda revive pruwan wina kli rakaya wat sangka kalnin neswa tsji’ülümü
REVOCAR Dejar sin efecto mabareseni revoke lalauvaya, dikaya salainin / usnin la jüljül lejay / secjolol
REVOLCAR Derribar y darle vueltas en el suelo warku agâbahauni múaugu bring down akarbaya unkaprih sau yak kaltulnin lats’üpütjü
REVOLTOSO Sedicioso yaparb’ir gawuibuhaiti / gereguâti mischievous aikarbaya pesh apãko bubulkira / kriskira ’amulú lejay
REVOLVER Menear jujrib’ agúbudagua shake pistal awa aye miks yamnin / bahanin
REVÓLVER Pistola áuma / bísiledu revolver miks munya pistal
REY Monarca ûwui / waiyei king kin kraunkira jepja jinwa
REZAR Orar con oraciones k’ab’ajseyaj lemesi / aísara / aisâ pray pura sunra patishta arñah minit yulnin jupj po’o velé
RIBERA Tierra aledaña a un río laru laru duna riverside awala un âbríh was kung
RICO Con mucha fortuna ajtumin laru rich yantliman nón yankliman pülücj tua’a
RIDICULIZAR Burlarse de una persona arastir edeneira / abúsîgaigüda / íchiga busiganu ridicule sinskas lâka aranuken ningkarinin
RIEGO Efecto de esparcir el agua en un cultivo tzijtzna’r lahi irrigation li laikaya kamúh was buinin mo lit’u
RIESGO Posibilidad de peligro mab’anb’anir masuseini / pelígû risk pat takaya dukiaba ísh pat sak ki / sak karang malala myapalás
RIFAR Sortear faiyeiguaü raffle win lulkaya winkalanin yamwi ncu jipj jet’
RÍGIDO Inflexible inte’te’ deréti (m) deretu (f) rigid diara krna ba lâ bayaknin awaski jay ts’i’nya
RIGOR Severidad k’ijnar erérehani / gagumadihani strictness daukaya ba kat daukiba bas yamnin / adaryamnin malala jinwa
RINCÓN Lugar pequeño makwir kâná corner un kum yucuanra asúhtah kungyak wa justsjulu mo’o
RIÑA Pelea jajtzb’ir / tz’ojyir ereguni / bürübun / wurisiyu quarrel unsabanka apaĩhru kinhmak lepalana jinwa
RIÑÓN Órgano que produce la orina kidiní kidney kiskamka orwawa kinhmak pjwepja
RÍO Corriente natural de agua xukur duna chururuti river guanabuy, guara awala asówa was üsü püne jama
RIQUEZA Abundancia de bienes tuminir irísini riches ritska, yamnika nóntapak rits mahni duwi pajal pülücj tya’a
RISA Acción de reír tz’ane’r leherehaun laugh kikanka arkõh kararang ki wüi’i
RISUEÑO Que ríe con facilidad ajtz’ene’ láhayasun (m) táhayasun (f) smiling kakikra alas yulwi kari
RITMO Cadencia de movimientos lajb’ar meléi rhythm dans pulanka malnin ti’üla jinwa
ROBAR Tomar para sí lo ajeno xujch’in íweruhaní steal imhplikan kaitísh malnin pü’eques
ROBLE Árbol caducifolio de madera dura ch’oror hiyûna oak malzay usupum sihsewa usupum ts’olol
ROCA Piedra grande pojptun dübu rock que walpa tara kum sâh uya kidara nuhn pe püné
ROCE Pasar una cosa tocando la superficie de otra sigénei rub irbanka, dikaya panapana pãhatesh kunghwi bayakwi
RODAJA Pieza circular y plana tajch látâru slice piska raun klakan kum taska wíchĩh pisni lavan ni tü’entenem
RODAR Dar vueltas sobre una superficie xojir / tz’otruma labalabahaun roll karbaya tawrapishka kal tulwi tü’entene
RODEAR Andar alrededor xojjon egéredaguni / agararahani surround raun munaya arwíchĩh watwalik ki ’asimulú
RODILLA Gozne de la pierna con el muslo o’rpix igáchügü knee cuttu lula chĩhká kalasmak nticj
RODILLO Pieza cilíndrica de rodaje worik ubálabaü roller raun yary karbaya dukya pítíha karauni tüicj jin
ROGAR Pedir encarecidamente ayumuragua / ebegira beg pauni akahpã apê yulnin simdis je jone’e
ROJO Color como el de la sangre chakchak funati (m) / funatu (f) red karbanka pauni(â) je
ROMANCE Amorío adarihani / amuriyaguni romance lihkan yul yamni kalyulwi putni laihwi napj ntin jinwa
ROMPER Hacer pedazos wejrun ahéidagua / atunuagua tear kalkaya wuóh biswi pis yamnin list’üs’ü
RONCAR Hacer ruido áspero con el resuello cuando se duerme arwa’rni’ ahunduha snore kratwaya katúkta arah arknin mwen pjacj pü’ü / jyolo
ROPA Vestido b’ujk daüguaü clothes loronina kwala îñá asna kanin din p’ülül
ROSA Flor del rosal chir fului funayumatu rose tangni rosa ãõh tangni rusa pjay ló
ROSARIO Rezo católico a la virgen k’ubseyaj iñain kûsifiku rosary katolik pura sunra awa ba rosariu pjay ló wa
ROSCA Vuelta de espiral del tornillo o la tuerca ámurudagülei / lamuruha srew thread kru untika ba atorch kru jos la jul
ROSTRO Cara ju’t igíbu face mawan watapak munh / ni vyala
ROTACIÓN Giro de la tierra sobre su eje gáraraha laruguanaü rotation wilwi tawiba tamanka sau tayalwi pani yak
ROTO Hecho pedazos xajra heîguati (m) heîguatu torn kalwan, aisawan tawuóh dauhkalka la tjücü’em
RÓTULO Letrero uyarenar tzijb’ aunwenbun uhadaigi dadiñu lidan aban fulasu sign ulbanka tara kaikaya bapi ba rotuloh mark yamwi ulna tjacj ne ts’yülücj
RUBIO De color parecido al del oro ch’akpuren funati tidiburi / egelewehati tilagirun blond tawa lalhni warwiba saus síwas bas lalah jay ts’yülücj
RUIDO Sonido molesto chachakna umalali / asauhati noise bin aráh bin ni jas pjacj
RULETA Juego de azar en que se lanza una bolita sobre una rueda giratoria ajner huaraü lauti fariñaiguaü roulette pulaika dukia kum rulita ni mpes la p’el jinwa pwleta
RUMBO Dirección b’a’t pisi bayaraguati gadürügua ligiri course pliska anira ba, auyaba tahnewaken yakut ma selé caá jum
RUMOR Voz que corre entre el público kab’eyr agülülühauni rumour aisanka waliba pesh ítaka as ñehwẽ muih yuyulwi nin jawelepj pjacj
RURAL Relativo al campo aüdüguna / barúwana rural plis laihura pawanka apu ba kaha ahrãna chata sau warkni tak yang joc mo’o jinwa
RUTA Itinerario nojb’ir üma / émeri / asügüragülei route aipliska auyaba kidi munh,ki
RUTINA Costumbre inveterada b’ach échuni / lisibañan / febigi routine sim dukia klikli daukibasábado / satadi ã pera kâpah kapah ishker kapat mana / yakut ki napj najas jin lejay
SÁBADO Día después del viernes samudi saturday satadi sabadoha tawaih mani t’acj sábado na
SABANA Llanura extensa ojchib’ sawanaugu aunwêbun fulasu madurudeti savannah kualyapaya walang nuhni jas la wü’ün
SÁBANA Pieza de tela que cubre la cama sidi sheet yapaia kwalka tunu sityapa ts’uts lejen nt’a
SABER Tener conocimiento na’tar subudi knowledge nukaya arír uû atnin ki sele
SABOREAR Apreciar con placer intzajir auchai lisemé taste yabalka saukaya ba akahmas auhni dakanin syamatsja
SABORES Sensación que producen las sustancias en la boca tz’erer lisemé / ligaburi lauchun taste aunhka aüch auhni dakawi tinpas yak sya ’ama
SABROSO Delicioso intzaj semêti (m) semêtu (f) delicious / tasty sa auhni aũcha auhni ki ’ücj syama
SACAPUNTAS Utensilio para sacar punta a los lápices lagírihagüle abürügülei sharpener ta daukaika ahûhpaska lapis subangnin ya lasew
SACAR Hacer salir lokes asagaruni take out sakaya pas yaknin / yakpamnin pjel’a lists’i
SACERDOTE Hombre consagrado a Dios que dice misa nuch fádi / fádiri priest katolik chotska aisika parehá padri mpapay jiwa
SACO Bolsa de tela u otro material abierto en su boca mukuk sagü / abíri sack krukus sacoha saku / krukus tsjan mo lat’olon
SACRIFICAR Sufrir un daño voluntariamente a favor de otro k’ub’esyaj agüreweida sacrifice wina ikanka patapesh warkuas panis kalyamwi tsjan yünan
SAGRADO Dedicado a Dios k’ub’se madúgaunti (m) madúgaunti sacred dawan lakara kulkanka briba saíhna papah pajal sala
SAL Cloruro de sodio para condimento atz’am salu salt sal take kuma solim
SALARIO Sueldo periódico tumin bafáyeiha salary aimana artahmíhas waiku bitik lawakidi témel yaylacj la ’ejay
SALIDA Parte por donde se sale ulok’ib’ furí exit takuaika apaska kalahnin plisni pje’a’a lawü’inin
SALIR Ir de dentro a fuera lok’oy afúribuni go out taakuaya apás pâ kaupak ahwayak pje’a jum
SALVAJE Que vive en la selva ajkopot machülaguti savage wail awaharu wail panpas din tajan püné joc’ mo’o wine
SALVAR Librar chujkanik eséfura save swakbaya arñahpesh subitnin / pri yamnin ’ücj tjepyala
SANAR Recobrar la salud tzajkar areidaguagüda cure shia, shezliuna rakaya ehtish raunin ts’iucja
SANCIONAR Imponer pena tzatzb’ir / kab’narir aungura / afáinira sanction saurka tawan kulkanka arñahtuk lâ yak anin témel jaylacj ma’en
SANDALIA Calzado con una suela y correas xanab’ gaidi sandal sandal tah píshka sangklita tsjom lopitj
SANDÍA Fruta de corazón rojo badiya wartermelon rayapisa sandiahá sandia put pauni jast’unt’un
SANGRAR Verter sangre ch’ich’ir eséñeira bleed talasakaya urí cheh â kiri ’as tjepyala
SANGRE Líquido rojo que circula por venas y arterias ch’ich’ hitaü blood güeg tala urí â pauni sininwa munh kiri ’as pyala
SAPO Batracio kopopo’ huwa toad sapo suklin pukupuku muku vin
SAQUEAR Apoderarse violentamente de lo que hay en un lugar xujch acháchiha / iwaruha sun ñeiti raid tak sakaya paska parasni kaupak dunin pü’equen jinwa
SARDINA Pez marino azulado comestible guisawa sardine bilimh okkíh bilam cjul tsjicj
SARNA Enfermedad contagiosa de la piel sar walawali itch sus braska mara tsu’yos
SARTÉN Vasija redonda con mango, más ancha que alta nojb’ejt fuidea / saudiayau asuiduhagülei frying pan brit ankaika serí kik busni din tso’oy
SASTRE Persona que tiene por oficio hacer trajes, camisas, pantalones ajchuyma’r ahüchaguti hasutun eyériñu tailor kuala sasipra kaportah sana biyang p’ülül salul nt’a
SATISFACER Complacer wajk’unarir ichiga igundani satisfy auya pah kaya arah menchpar kalawak yamni kaldaknin ’ücj jos tjepyala
SAZÓN Punto que debe tener un guiso neb’ lagáganagu aigini seasoning tilwan tusti pitni ki yom jastyocj
SEBO Gordura ch’ich’ma’r sebu sebum bip batanka / piska tara wina sirpika kum tamukti salan pan jinwa
SECCIONAR Dividir en secciones afárenra divide baiwaia pisni yak yaknin jupj ca mpaques
SECRETARIO Funcionario que anota ajtz’ijb’ayaj abürühatu (f ) abürühati ( m) secretary asla takanka ra aulbra ba kakorska apis muinh iyasa nsem
SECRETO Oculto mukur ibidewati / magánbun / mayánuhauwanti secret yukukanka ûkirí malsakna din no’oya
SECTOR Parte de una cosa nuktures kuatá sector pliska wala kumsecuestrar / upla aitahkiara yukuki ba di pisni as ’ine’a
SECUESTRAR Privar de libertad a alguien para exigir recompensa muku arámudaha gürigia luagu seinsu kidnap upia ra implikaya sukuhapaka laihwi malna lentjevyala
SED Gana de beber magürabu / febû thirst guaz talguin shaiuna diran asotok wasdinin ’üsü nive
SEDAR Calmar inwajkerir arúmagüda calm wira alahbayaba arkachihwa danin jun jinwa
SEDIMENTO Materia que se posa en el fondo de un líquido tinamir lagüüchun sediment li tasba wal taski aubiba achre i chihi tatasni / yayanh üsü tjúmujupj
SEDUCIR Persuadir suavemente al mal imb’utzir akimaha / adaiha / amúriyagua / amáñaura / akuisia seduce maisa kapanka tan kaupak tsi’ülü’ü
SEGURO Libre de riesgo inmojy inte’ chôti / chôtu secure raitka i arpeshtipe yamni pat diski / karang ncu t’ücj
SEIS Cinco más uno sisi six güilli mtlalkahbi singka minit as
SELECCIONAR Escoger sa kar i r anuradahani / asuresiha select wahbisakaya akahmanas walyaknin ninana ca nsem
SELLAR Poner sello atanpuhani seal sain munaya siyu birnin
SELLO Utensilio para estampar tanpu seal tam tamp birwi jast’unt’un tjapacj
SELVA Terreno poblado de árboles nukte’ dabíara / dabiya jungle unta waha pan pas joc mo’o
SEMANA Período de siete días dimâsu week semana tena (una) wik semanaha wik as cinquia’a jyawca
SEMBRAR Esparcir las semillas en la tierra pakmar ábuna plant mangkaya tísh dahnin sau yak jisin
SEMEJAR Parecer merujaxir genegeni resemble wala baku kaya ãchen patk / talya ki no jin justa
SEMILLA Parte del fruto que origina una nueva planta sab’ / u’t tila nadü / ilaü seed sahmuk katôráwa pan minik setel
SENCILLO Que no tiene complicaciones ajkunkun merenguti (m) merengutu (f ) simple isi aohütá isi din lapj way
SENSACIÓN Impresión que se recibe en los sentidos kunkunb’ir faini / duru sensation diara kum watakbia luki ba kulwi dakawi pjay jacj jin najas
SENSIBLE De gran sensibilidad kunkunir masuhanti sensible painka ailal briba ahrah en íshkwẽ kulnin yamni ’üsüs jupj
SENTAR Apoyarse con las nalgas en una silla ch’ turer añúruni sit cotatia iwaya âchah saram karak yalahwi mo’o
SENTENCIA Resolución del juez k’ayen duru lumagieti lûdu sentence aipatka aibapaya kler munanba lani yamwi cawilta mo’o mo’onsopj
SENTIDO Cordura yajtb’ir seinsi sense sins dutni kaldakawi jola
SENTIMIENTO Impresión causada en el ánimo na’tanwinaj sandiguaü ûnguaü feeling sinslukanka ahramenchkwa yamni kaldakawi jin jola
SENTIR Experimentar sensaciones ayanir asándirei feel aiwinara aidarawaliba sentirka yamni dalkanin najas
SEÑAL Marca uyarerachir sarini signal sain markahas makni nin ca nsem
SEÑALAR Indicar tuch’ye’r arauda luagun point sain munaya señalarka yunin / kulnin jupj na
SEÑOR Tratamiento de cortesía winikix; ixikix waiyei (m) / waiyau (f) sir almuk pesh chaenkapar muih barak yom quepj
SEPARAR Desunir pukna’r adisedaguagüda separate sakaya ka péchka saityak yaknin no’oya ma’ajam
SEPTIEMBRE Noveno mes del año nefu hati september mani sirpi yawi tach supa waiku
SEPULTAR Enterrar un cadáver mukma’r abuna / abuna furumeguaü katai bury bikaya pesh ónchka muih as nunin jatocj
SEQUÍA Tiempo sin lluvia de larga duración tak’inar mabaini dry season lakan, lawan asotua kurih naini ’üsü vya
SERIO Que obra con reflexión ma’tze’ne mahuauwanti (m) mahuwaunwâtu serious kunin kas o kiras yalahwi kulawi yamwi ts’i’nya jin justa
SERPIENTE Reptil, víbora chan hewe serpent piuta ebis aka bil sau yak wilihwi lats
SERRUCHO Herramienta con dientes para cortar madera síara saw sa sirpi erchka sâ anan kira mpes la qjuilil
SERVIR Ser de utilidad takresnar eseiwida serve ilpka takaya awarpari ilpn atnin ’in me’a
SESIÓN Reunión de una corporación o un grupo para tratar un asunto damuriguaü session asla takaya, aipaswaya ataunwa alkaldi kaluduhwi yulbabawi ’amulu sepala
SEXO Condición que distingue al macho de la hembra k’urwa’r ügü sex waitna an mairin piskaba chẽnu al kidi sat uk ki yal karak yom quepj jinwa
SIEMBRA Terreno sembrado upakma bunaguaü sowing diara mangkan tísh sau dahna ’isine
SIEMPRE Que ocurre en todo tiempo uk’inar suwan dan always ban akamperi kapal manah ki lovin
SIERRA Serrucho siyara saw sa tara erchka patja nt’a lo
SIESTA Descanso durante la labor jiri eméraguni nap yapan kum descansarka risduwi t’awana malií áwa
SIETE Seis más uno inmojy cha’te’ sedü hati seven tepca matlalkahbi pura kumi tiaskau as
SIGNATURA Firma tzijb’an sain / abusuagu signature san munaya ayang sutni papel pjani nin ló
SIGNIFICAR Dar significación xe’ warchya’r irichani mean satka walara aisaya ba signifikarka pat atnin nin pja lo
SILBAR Dar silbidos xuxb’ar inwiraha whistle wasbayaya kũch wiuhnin lipus
SILENCIO Ausencia de sonidos ch’anche’ manigaü silence sapkaya katíra apdis lyasa way
SILLA Mueble para sentarse con cuatro patas y respaldar k’ajn halaü / sesi chair zilia iwaika achaha sini kalni arungka yalahnin din casa’a la’osos
SIMA Abismo tujor lîñun chasm purara il choh katuk cha sulihni nuhni casa’a
SÍMBOLO Emblema saini / üma / emei symbol kulkanka tara yabiba sinestroha simbulu nin justa
SIMILITUD Parecido inxojtir genégeguati similarity sim dukia ba ã chén talyaki nin wa ló
SIMIO Mono megu ape urus urús urus ts’iyu jinwa lo
SIMPATÍA Afinidad tz’intza hinsiñeguti sympathy talia laik kaikiba wanaihni quelel laseja
SIMPLE Sencillo ma’tran magûniti simple aunkas aohuta isi din as ’ücj way
SIMPLIFICAR Hacer más sencillo afúesehani simplify tara winw sirpi daukaya ba aohutaka klir yamnin nin p’iya
SIMULACRO Simulación sarirna abahüdaha / ayeiha / lenegeyuma simulacrum diara rait kum pulankara lakib talya / patki pajal quelel liji jinwa
SIMULAR Fingir lo que no es irseyaj afúranguagüdüni feing diara kum rai baku daukiba alas kalyamwi vecj pe’e jin liji
SINDICATO Organización de los trabajadores de una empresa morajjorir haundau nadagimaitiña luagu yûti haun trade union war uplika nani asla takanka sindikatoha wark yamyang kaluduhnani iyom amulu jatja nt’a
SINGULAR Único inte’reytzijb’ labúguaü singular kumi sígularka parni dis pjani pjin
SINIESTRO Funesto agúduni sinister trabil kum takan dukia di tapalni / dutni
SINÓNIMO Vocablo de parecida o igual significación tzib’tyachlarob’ ligirameme / luguyameme (m) tuagumeti (f ) synonymous diara kum nina wal pura ba sinonimoha sim satni nin p’iya lo
SÍNTOMA Indicio asandiraguni ûnguaü / basandirun buaugua symptom siknis saurka wandaukiba sintomaha sain ni wacam tya’a
SIRENA Alarma sonora sêna / agáyuma baranahana siren liwa mairin alarma aranai was muih yal quepj cjul socj jinwa
SISTEMA Conjunto ordenado de elementos que constituyen un fin apakühani lidan sun lemei furendei system lâka ampat as yamnin lani ne nin
SITIO Lugar turtar kuatá spot pliska kuk as í kidi pani nin t’a
SOBACO Concavidad del cuerpo en el arranque del brazo ch’e’ úgalagaü armpit yahalaman klukkia lalak balntak mp’üy po’o lapj cji ’umtsa
SOBAR Palpar para aliviar sojb’a asúpaha rub aubaya bérs murnin / salapnin syont’a
SOBORNAR Pagar a otro por un favor ilícito agáñeiruwani bribe upla ra lalah wal atki ba artamiha yusyamna lapj latjiji wa
SOBRA Residuo ketrib’ ligiragun leftovers kau takaskiba apuk ti tawarki yayanh wat wakidi newa tsjiwa ja’asa
SOBRE Encima tujor ligíbuagu above wauhtaya mangkaika a aya minityak casa’a
SOBRESALIR Aventajar imb’utz chubálugu be outstanding tilara kau takayaba atés apasparí yamni kalahna pü’es pje’a tjeme
SOBREVIVIR Vivir uno más que otro en una tragedia b’ixijo asalwaruni / aguyuguni survive prura wa aklibi rayakaya ba warka chapar ĩ sangka ki uk balna kalpak ma tjepe’e pü’ü
SOBRIO Que no está borracho chuñun tau (f ) chuñu lau (m) sober praut misohti uya bla awaski tjelyaja nenin
SOCIABLE Que tiene buen trato con los demás ajkomon gumádauti / gagásuntu sociable upla wal pain ba pesh akua yo enishpari muih kalpak yamni ma quelel jusapj tonja
SOFÁ Sillón con varias plazas y respaldar halaü gestran / halaü dagárügüti sofa iwaika swapni ba sini yudutni casa la ósos
SOFISTICA R Hacer difícil intran uche buégini sophisticate dira isi kan karna daukiba minipis lanimanah
SOFOCAR Apagar tapes durúnadei / barügüdün furései suffocate isti daukaya wat ba isti manah pajal quelel jama
SOGA Cuerda bôsali rope nana mangkaika terska alah / wah ’üpü
SOL Astro que ilumina a la tierra durante el día k’in weyu sun cashi lapta ã mâ yaringwi sau yak lots’acj / ts’acj
SOLDADO Militar recluta ajkojk sudara soldier upla kauhru asã militar mpapay jatjam jup lo
SOLDAR Unir sólidamente dos cosas akaküha, abádileha gürabu weld slilki prakaya parasni birnin po ts’ilücj
SOLEDAD Falta de compañía b,ajnerir ábugaüa loneliness myakan kaya ba aspe muih dis alas sak ki jusapj pü’ü
SOLICITAR Pedir k’ajtin amuriyaha ask for makabanka kapãh yulnin la t’emyona
SOLIDARIDAD Adhesión wajkunarir gamadauni solidarity upla payakara tabaikiba askentish ilpyamnin / po üsüs nsem
SÓLIDO Firme derégubuti (m) derégubutu (f) sólid / strong piska kumi pamni / parasni / dadasni jusapj jinwa
SOLITARIO Falto de compañía b’ajner tabuguraügütu (f) labuguraügüti (f ) lonely upla yakan taukiba alas ki po ücj wa nsem
SOLTAR Desatar witir afâda loosen lanhkaya aryók uluhnin syocj
SOLTERO Que no está casado ma’chi unujb’i sulúdeu (m) sulúdea (f) single mayas arkawanu al dis ki, yal dis ki jusap pü’ü ma tjowaya
SOLUCIÓN Resolver una duda imb’utz le ligiabai solution wapnika solucíonha di as barangnin ücj ca nsem
SOLVENTAR Arreglar cuentas abtz’ana aránseha settle wapnika mangkaya solventarka taras barangnin ’ücj mpalas
SOMBRA Falta de luz meyn hamuñaü shadow dista suk dista tsocja / tsjoc’a
SOMBRERO Prenda con ala para vestir la cabeza b’itor bunidi hat loron trahat sã tuk trahat jay ’osopj
SONAR Producir sonido tzilun ekencha ring kanbaya o prukaya arâh kanghnin wocam jisin / jisin
SONIDO Sensación que se percibe con el oído ub’nar umalali sound binka arahna tapan karakdi binni dakawi jaspjacj
SONREÍR Reírse levemente tz’ene’r áhayasa smile kikaya arkõ kari tjuwüi’i
SONROJAR Enrojecer el rostro anüga busíganu blush yaka mawan pauni takaya ba awatapak pahktish munh pauni
SOÑAR Fantasías durante el sueño wayk’ar ewéneduha dream manishilaina yapri sauhkan kaikaya ôhchã aminin talwi / wa
SOPA Caldo uyarar iraü / lasusu soup plun laya âtía di wasni castlya süs
SOPLAR Impulsar el aire con la boca wajrir áfuruni blow puhbaya ûh tinpas karakpuhnin sejó
SOPORTAR Sostener una carga uk’ek’wa’r awanda support alki takaskaya kuã kua ak di tihini as püna os ma nola
SOPORTE Apoyo takresnar liderebugu / lebu / larüha support ta baikaya akatak uk tsomis
SORBO Trago auchuhani / achúhani sip dira kum utwiba timpas as / dina as / dalna as capje myü’ün jinwa
SORDERA Privación de la audición mawnb’i maganbadi deafness kiama prawanka weshtu tapan birna / pukna ma pjoca
SORDOMUDO Que no oye ni habla ajma’wojron unb’i maganbun mariñagun deaf and dumb yan tapina (sordo); moltebuyina (mudo) kiamas bilas kapastu weshtu yul dakawas / bauwas ma pjoca ma vele
SORPRENDER Coger desprevenido adeiragua surprise dahra walras alkaya âhpíchâ dulaunin / dunin lecj tjeya
SORTEAR Rifar faiñeiguaü raffle wintakaika daukaya win kalnin din as
SORTIJA Joya takresna bagü ring bankil ting anin / nancüpwempa jinwa
SOSPECHAR Dudar nachb’un egesihani suspect namhpanamhpa lukaia kidi kultayang jupj na canacj nin nola
SOSTÉN Apoyo nachar ubáedinaü support alkaika yakat pawat wi,na po ni tijily
SOSTENER Apoyar nachares árügüda hold up alkitakaskaya kwã ak laihwi pawat wi potjilis / potjülis
SUBLIME Excelente gürigia buiti, gausanti sublime pura luwan pain ba yamni ’ucj la ny’iji
SUBORDINAR Sujetar a una dependencia laigili lidanti úbafu subordinate lalka wina ninkaba yulni dakawi / dakanin niyom p’a po’o lanucj
SUBRAYAR Enfatizar xijb’ab’ir arihagüdaitima underline ulbanka muntaramark mangkib watwat yultayang / yulwi lyü tütj
SUBSIDIO Apoyo monetario inchamse’n idêmuei subsidy ta baikanka lalah wal lalah / basni t’emel ja’ayapj jepjapan
SUBSISTIR Sobrevivir turerir afâgua abagaida survive diara kum wal raya brikayaba ãyôpecha sangka atnin ki püs tjü
SUBSUELO Capa que está debajo del suelo tujorum fulasu alúduhauwali lubâ bunaguaü subsoil tasba munhta krikanka walaba kuk awak sau dinit yak ’ama ’ala ’a
SUCEDER Acaecer asusêduni / susérei happen pat kum takayaba tísh kwa kalahna / kalahwi nin ca nsem
SUCESO Acontecimiento mab’anb’anir uganu / lamisei event pat kum iñas tíshkí di sa kalahna nin tjepyala
SUCIO Falto de limpieza xex tukoma / tipilan dirty taski íshpátâkí taski / tatasni te wa
SUCURSAL Dependencia subsidiaria numerir tiraügua branch atkaika tarkika wina sirpika ba bakannin no’o toncja pjawa
SUDAR Transpirar sudor ub’urich aráugaduni sweat uyeguás pulaina laptika sakaya ontísh walahnin pjü ly ’awa
SUDOR Humor segregado por las glándulas sudoríparas b’urich larauga sweat laptika ontishka walahdasna / walanhdana no’oya ntá wa
SUEGRO Padre o madre del marido de la mujer respecto al otro pixan ágürü (f) ímedemu (m) father in law coggo (m), shera (f) mdapnika tâku / tawaha usa / uksah / unas joyom / niyam
SUELA Parte del zapato que toca el suelo kewer lubuña tugudiugu sabadu sole daiwan taya paskan kawã sus palan ntsjam osopj ala’a
SUELO Superficie de la tierra rum muraugu floor tasba kuk sau yak ’am’a
SUERO Disolución medicinal de agua con sales lachibaha ilagülei oral rehydration solution bip tialka laya wina sakiba, talara sueroha suiru vacatsots süs
SUERTE Casualidad ubúnuru luck tapain suerteha suirtini oy se nenim tse’e
SUFICIENTE Bastante apto jaxtaka buidügüti sufficient aitani suficienteha mahni ki / aitani ki t’ücj quinam
SUFRIR Padecer mab’anb’an súfuri suffer alba takaya sufriskíchua panis wauhwi ma se le ’onin tjepyala
SUGERIR Aportar ideas irseyaj ichigai lubáliti suggest tanka yabaya takáah kalyulwi / isning pakwi nin tjevele
SUJETAR Asir nachar arüguda hold alki takaskaya pawatnin
SUMA Reunión de muchas cosas tziki aundaha sum pura suniya sumaha di mahni
SUMAR Operación matemática de agregar tzikma’r audahani add up pura suni kulki waya sumarka minit birnin,na
SUMERGIR Meter bajo del agua oseja’ abuluhani submerge mut dimaya asowak tok tôk din anin
SUMINISTRAR Proveer ichiga katabalan provide upla kumra nitka yabismaba suministrarka puwi dana
SUPERAR Vencer k’apa awanseruni overcome pawaya superarka bit kalyamna
SUPERFICIE Parte externa de un cuerpo witzir ligibuagu surface purara a á rí muinh minitkau
SUPERIORIDAD Persona de mayor autoridad nojta íñuni / baügua tungua / iñu tálana superiority sut purara lukanka asãta atónna tunun as
SUPERVISAR Inspeccionar chujkun iríyahati supervise pura kaikaya chã tech wat wi talnin / lawi talnin
SUPLANTAR Ocupar fraudulentamente el lugar de otro irb’ir liwauhaun biyabun lau marásualugú impersonate taiban lâka uk pani yak kana
SUPLEMENTO Complemento lârun / launa supplement tabaikanka kum árcha tís sutni / birna / wa
SUPLICAR Rogar k’ajtina ebégira plead aiumpirka aisaya suplikarka yultayang
SUPONER Dar por real una cosa erach egésihani suppose lukanka kum iñas yar tapari ramh kapatki
SUPREMACÍA Superioridad sobre los demás b’ajxanir luwain iñuni supremacy karnika tara bri kum atonna muih nuhni
SUPRIMIR Omitir sata agúmuchaguagüda suppress tikaya o dikaya yaknin
SUPURAR Echar pus lokpo’j lábulehan lühü suppurate sawikara mabiara alkiba atâ tih áchewa pulni kalahwi
SUR Punto cardinal opuesto al Norte suedi south sur saut ôkre dang saitni
SURGIR Brotar lakna áfuacha arige / to emerge takanka kum tishkua dut kalahwi
SURTIR Proveer b’utur abúinchagüda lau ilagu supply diara auhbi bangkaya wé chú mahni punin
SUSPENDER Detener una acción temporalmente jacha aramagüda / áhalachaguagüda suspend bukaya íshpak kunh duwasak ki
SUSPIRO Expiración sonora en señal de pena, alivio, etc. musijk awáraguguni sigh sari wal aiwangka buhbiba síhmak wingni puhwi
SUSTANCIA Lo que hay de permanente en un ser ubúñaü substance dira kum selp ailaya aipaswiba sustanciaha di wasni
SUSTENTAR Sostener chona’r ichiga tideregubu sustain tabaiki brikaya ba kaunh atnin
SUSTITUIR Poner a una persona en lugar de otra gemêguani replace wala sins munaya akwas tuk plini yak uk kanin
SUSTO Temor b’ajkut hüchü / disídei fright siran âhpíchá yamandu
SUSTRAER Extraer tares aságara / anüga / iweruha substract dira kum diara wala wina saki ba sukuha pé murdainin
SUSURRO Murmullo aru gülülü / agülülüha whisper karma muntara aisayaba yuyulwaki
SUTURAR Coser una herida chuyma’rchek ahüchagua waunu suture sipaya klakanka kum ka pórka binin
TABACO Hoja para fumar k’ujtz iyúi tobacco yajua tuaku wĩru akâ pjiya
TABERNA Bar atagülei tavern plun piyaya an diyaya watla wasni bakanwa pani myü’ünt ’a
TABLA Pieza de madera plana kwat fulânsu lúbâti egi board tat pẽh pak pak ta tat tjicjilil
TABLETA Pastilla kwatb’ir dábuledu tablet kuku o leche damni piakiba tabletaha pils lemelyú tsjan po’o
TABÚ Cosa que no se puede tocar ni decir arámuduwati / maniwati lau taboo dira kum sip aisaras ba pãhpartu yulnin din awas tsajay pajal püné jaylacj
TACHAR Borrar satar lagúlûdun cross out m nark daukaya tacharka burnin licjücj
TÁCTICA Disposiciones para el logro de algo sumadi tactic diara smatka ampat syama napj mp’üy mpe
TAJADA Porción cortada de una cosa tajchir tahá slice piska tanta kum iñas tasprapak pak kapar pisni / yayan lat’üjün
TAJO Corte tajch ügürügü cut wina baman piska kum taska muinh bunh / sahna pis popa
TALADRO Instrumento para taladrar agirigülei drill diara unta klauhbaika taladroha alhnin din lalul lattejay
TALAR Cortar árboles xuru agirihani cut down bataki yakabaya peh taska pan pihnin ’iyo t’i’üjün
TALENTO Capacidad imb’utzir lanügün lúmagua talent rayakara painkakum talentoha talint newa mapolel liji
TALISMÁN Objeto al que se le atribuyen facultades sobrenaturales lúyawa uraü talisman dara kum karnika yabiba taliman témel cá jinwa
TALLA Estatura tab’en timísure / tisaisin height pitka akalaska naini / parahni po t’"ucjz jinquipa
TALLAR Esculpir agiweihani carve pitka kaikaya pẽh karspar kawi talnin po t’ücj jintiquipa
TALLER Oficina para trabajo ototpatna’r luban saráfangai workshop diara paskaika watla tayir uni jin mü’üsüs mo’o
TAMAÑO Dimensión de una cosa inb’on luwain size yahpika ããka nuhni jin justa
TAMBIÉN Igualmente ub’an giñe also ba sin ekawa yamni yang / man laih nin wa
TAMBOR Instrumento de percusión formado por un cilindro y membranas de cuero tuntun garawaun drum drum témpúk tambur sisüpj / tülüm
TAMPOCO Negar algo después de negar otra nenjax ni ligia neither ba sin apia ãkahrína dikah yultasman t’ücj tülücj
TANGIBLE Que se puede tocar yub’ipijchi gagúmuchaditi tangible ganbaya sip ba pãhparwa kanghwi talwi
TANQUE Depósito grande duromu tank tangk aso sukuha tank,ki ’üsü mo toncja
TAPADERA Parte movible que cubre la boca de una cavidad idaü cover tapar akahtishka tapar / ni junquipj / colocj’ina
TAPETE Paño que se pone encima de la mesa b’ujksenwenib’ idaü dábula / seiwedu table cover diara mangkaika mesa akaíshka darasa bintis bin nina pücjü’e
TAPIZ Alfombra haubuati / lura emégeni / ladaüragun ílagu tapestry sakahkaya wauhtaika alpunbra t’"unü’im jinwa
TAPÓN Pieza que cierra la abertura de una botella ututi idaü ñüraüti stopper pur bita akatíshka taparni junquipj
TAQUILLA Lugar donde despachan billetes gárada ebelagülei lidaun sumu buidun booking office / ticket window diara sunaika sirpi risibo bakanwa pani papel mo japayj nt’a
TARDAR Pasar más tiempo que lo esperado e’xnar adárasara delay let takaya ôh íshtwa watwi sak atna püs
TARDE Porción del día después del medio día ch’uyujk’in tarühali evening / afternoon teli let ã ñíh masan sait / pisni t’awaná
TARIFA Tabla de precios toma faini rate praiska kulkanka tarifaha prisni balna jay lacj jinwa
TARJETA Pequeña cartulina rectangular con datos personales líburu ñuraütu mideti tubana card tarjeta / wan lilka waungkataya tarhetaha mâ wayaki / idintidad lya tjapacj jinwa
TATUAR Grabar dibujos indelebles en la piel atánpuha tattoo tayara ulbaya akorska akawãña muinh yak ulna mp’uy po’o pyacj
TAXI Coche de alquiler gabálaba ahayaruwaügütu taxi / cab pasis trukka taxiha sau kuring bin tsom yulupjana
TAZA Vasija pequeña con asa para beber chew kopu cup cagga plastik kab tazaha kapi kapni mo la müs
TEATRO Edificio destinado a la representación de dramas o conciertos sinfónicos efeduhagülei / luban mochanu theater marikamka dauki watla teatroha yakisdinin pülücj jil janucj ne’a
TECHO Cubierta de la casa oroto tábulugu muna roof thoromar utla bahna utunun wa tjipitj
TÉCNICA Propio de una ciencia, arte u oficio gafansehadi technique natka nani ting warkni po selé
TECNOLOGÍA Conocimientos propios de una técnica topob’ir gatauhadi technology misisn raya paskanka di bahawi ting karak yamwa din po salejepj
TELA Paño tejido con hilo b’ujk gamisa cloth kuala íña asna trit karak yamna pülül tsu
TELARAÑA Tela de la araña tügüra gunwenwen spider’s web uswita watla arara atápeha supai ûn colocj tpe’ioja
TELE Televisor bigibigiti t.v. televisan pesh akarwa cha ã waya ra talwa din p’ülül tsats / mo la nucj
TELEFONÍA Relativo a los teléfonos luban lemein gágamu telephony telefon / aisaya baxka yul bawa dini tjaná lavelés tsjicj
TELÉFONO Aparato que transmite la voz a distancia gágamu telephone aisaya baxka akapachka sidan wanh tjaná velé
TELÉGRAFO Aparatos para transmitir despachos a distancia ladaünhagüle uganu telegraph maisa pakan misinka yul parahni yulnin tjaja la pacj
TELEGRAMA Mensaje telegráfico gárada daunwaügütu telegram maisa pakan prahni yul parahni ulna tjana tjepyacj
TELENOVELA Novela de la televisión parafuduwaü television serial upl lilka ra taki ba wayara quepj yom juslanucj
TELEVISAR Pasar por la televisión asügüragüda lídagiñe bigibigiti televise televisan kaikaya wayani talwamunah lanin mpes tjinyucj
TELEVISIÓN Sistema de transmisión de imágenes y sonido a distancia bigibigiti television televisan pesh akarwa cha a wayani talwi, binniduwi mpes nyucum
TENER Poseer algo ayan adairaguni ûnguaü / gáni ban have briaia di dunin tyatj
TENIA Solitaria ayan ani hauyei heweraü tapeworm bri kan chen akahtech katesh katesh babil duwadai tya’a tjsa
TEÑIR Dar tinte tz’ijb’arir adareira / agálada / adínguha gamisa tinge kalatka kum yabayaba mák ikirhnin te tjeme
TEORÍA Razonamientos para explicar un asunto ubaliti / ereuni theory turbi kaikanka yakisdinin yamwaki nina siyüsa jinwa
TERCO Necio b’urutna / ku’kna maganbaitu (f) maganbaiti (m) obstinate kiama karna ñahweshtú ambuk jay tsinya jinwa
TERMINAR Finalizar k’apesnar ásura / agúmucha finish danh takaya yakka danhkalna / danh yamna tjequi’awaja / tjecyaja / tjecyawaja
TÉRMINO Plazo k’apes dagá ñein / ñein gali term nata alkanba ahi taimni as duwi cuwa
TERMÓMETRO Aparato para medir la temperatura misure lun lára uraü thermometer rih kaikaya misinka awi talnin ncu si’yawa jus layes
TERNURA Calidad de tierno inchoj lirahüdün ínsiññeni tenderness yamni briaya ayẽ dalan talwi quelel lejay jinwa
TERREMOTO Sacudida de la superficie terrestre yujkb’ar harabaganali earthquake lulumzilaina tasba nikbanka kuk ahpán sau ishna jus tiquitsa / siquitsji
TERRIBLE Atroz ajb’akta heneimeti terrible diera saura ĩ warkwah yabadanghni lapj nyuca
TERRITORIO Extensión de tierra sya’n rum ubiebara / fulasu territory tasbaya kuk kríhas sau pisni nuhni nosís
TESIS Proposición mantenida con argumentos dugumedu lunti bedegerunú lubâ beresibihan tidagiñe tihuduhu luban furendei thesis smalkaya sturka wihta ramhni karak ulna tsjilajay salejepj tesis
TESORO Cantidad grande de dinero o alhajas ajchojtamira irisini treasure gul main aoh we lalah mahni, gul din mahni t’emel pülücj
TESTAMENTO Declaración para que se disponga de los bienes de uno después de muerto dugumedu luagu alágantai testament frisand yaban waungkataya korska akasteshka kalanin din ulwi dawi dauna mpapay püne popel
TESTIFICAR Brindar testimonio warnij lubaliti le gawagubalin aban kesi testify witnis aisaya nau ñahiĩ talna din kalulwi,na po üsüs latjiji mpapay
TESTIGO Persona que presencia una cosa ajcheksun le gawagubalin aban kesi witness witnis takaya restigoha kidi talna napj justinyucj
TESTIMONIO Declaración de conocer algo warnimb’utz ubalini testimony wan dahra aisaya chaurí ñahiĩ di talna din yulna napj tjevele wa
TEXTIL Relativo al arte de tejer jarma aruwahani / acharaguni gaunwere textile kuala paski watla iñah ishkerñah ana yamwa pani / plisni mp’ül po’o canacj
TEXTO Lo que está escrito tzijb’anb’ir uganu tidagiñe garüdia text ulbanka prahni kum awikawã as korska ulna sak kidi mpapel
TIBIA Hueso grande de la pierna unábulugu shinbone bitu kapuk apãñah wakal nuhni
TIBURÓN Pez marino feroz waibayawa shark ilili uchã ãhka take shíta ililih jul püné
TIEMPO Duración de las cosas ajk’inob’ dan time taim ã pish tapuna taimni duwi qui po’o
TIENDA Almacén de ventas chonma otot budigü store pasa diaya watla kao ítakah ũcheruña bakanwa ûn jay lacj lajay nt’a
TIERNO Delicado ch’o’k funagili / würigili / matinhati tender swuabni lupia méh meh bintis tsjicj
TIERRA Terreno rum muan land tasba kuk sau / ni ’amá
TIJERAS Instrumento para cortar de dos hojas t’ixk’anan isiresi scissors kuala sisarska nani iñah taska basni bu dakwa mpes lat’üs
TILDAR Acentuar tz’ijb’a chochojron epegiha tilde sauka wiyayaba asentuarka lik dana tsjicj lyüt’üt
TILDE Acento chojchojron pegi tilde turi kum purara sain munaya ba likwi tsjcj way t’ulu t’utj
TIMAR Engañar majree amáñauhani cheat / swindle kunin munaya arkasa alas kalyamna litsu’ile jinwa
TIMBRE Aparato para llamar la atención ajkesna rauwa bell dur kungbaya bilka timbreha tamp jaspjacj
TÍMIDO Temeroso ajb’akut maniti (m) / manitu (f) / haramaguaügüti timid / shy aiswuira bri uplika íshkí yamanduwi leqjueya
TIMÓN Rueda para gobernar una nave o un auto simunu rudder misin mihta pulaika timonha wauhnin din mola ’osós mo’o toncja
TÍMPANO Membrana de oído ub’inchikin tumadigien tympanum kiama luhpia suhtapak asaya tapan suman mpats jul ja ’asa
TINTA Sustancia de color para escribir tz’ijb’anir dingu / daseiti ink pluma maka rawasnin wasni / tinta lopisis yü’üna
TIRAR Arrojar joru fêlâ throw lulkaya akasna rumnin / rumpamnin tjana lits’i / tjinyu
TIRO Disparo jurma balu shot bulid tun bulit,tutwidin lits’i
TIROIDES Glándula situada en el cuello ubuñaü lu ugubu thyroid piska kum yan pitka wanbriba katoktoka dinitsuru quis p’uy popa ca nacj
TITUBEAR Dudar mak’ub’se adagaha hesitate lalauhbi aisaya atate atate ramh kulwas ma polel vele
TITULAR Poseedor de un empleo ayanpatna’r guirigagüda appointment skul snata alkaya titularka wark tunun yom pajal sele ne lo
TÍTULO Documento que acredita profesión k’otorerjun dugumedu diploma skul snata diplomka tituloha ayangni püné tjapacj jup ló
TIZA Arcilla blanca para escribir takinojob’ sebi chalk tisa tizaha ulnin din pihni pje mpes la pacj
TOALLA Tela para secarse payuj amabaidagüdütu towel tawil kũ kũtah tawil
TOBILLO Sitio en que la pierna se une al pie tuniryok’ umûrugutai ankle guag sa wan nina dua ma kũ kũ burinmak tüm po’o
TOCADISCOS Aparato que toca los discos lalirihagülei uyenu record player miusik baxka tukadiscu tyüla jast’un t’un
TOCADOR Mueble para embellecerse ajajkes tagai daüguaü dressing table wani swiaya tibilka kangwi yaaksihni po le t’e
TOCAR Entrar en contacto ajkes agûra / áfara touch kanbaya pãh laih talnin pole’otj
TODAVÍA Aún to aniahagua still kau aiska téwá baisaki newa nin
TOLDO Lona para cubrir algo idaüwaitu sunshade li luras karpika toldoha karpa p'ülül latsinya
TOLERAR Permitir awanda / gagurasuní tolerate / bear sip wipras swiaya tahwish awantarkanin jupj nin latjiji
TOMAR Asir uche’n áta / arügüda take diaya sukuh ninigyaknin mü’üs
TOMATE Verdura solanácea dumadi tomato tatum tomatiz tomatê tumati tsjan jast’unt’un je
TÓMBOLA Rifa de objetos benéficos huraraü lauti sensu raffle dais pulaya baxka payak awi yuwi
TONELADA Medida de capacidad ühüru gubeti kai dîsi gidalu ton tausi wal paunka nani kintal salap bû tsjay pülücj jinwa
TONO Modo de decir algo majxya umalali tone karma binka tonoha ampat yul baunin kidi jaspcjaj
TONTA Boba merex ibidirauga tau / abidirauga tau fool sinskas ahranu sinskas ma selé jin liji
TOPOGRAFÍA Superficie de un terreno kocheyaj furendei luagu ligaburi lesetirun topography utla makaya tasbaya lilka kuk a a sau wayani ’ama javu nt'a nin ló
TOREAR Provocar k’ijnarir agañudagüda bagasu tease / mock bib bul wal manki pulaya kanghnin latje ’yapjca
TORNILLO Clavo con surco helicoidal gürabu screw kru atórchka kru sip ’üy / justjip’iya
TORNO Máquina para tornear mahina ladgüle gürabu winch kru tornoha wirnin misinni tsjan jul pü’ü
TORO Macho de la vaca tatawakax wügüri bagasu bull bib bul wakach arwa turuh almuk / bul majola cocoy
TORRE Edificio muy alto nojotot wewe gürabu iñuti labunun tower slaub purara tuk ilna tsjan campayna toncja
TORTILLA Torta de maíz cocida pa’ durudia tortilla / corn cake ei tortiya máska am laban tséts
TORTUGA Quelonio con caparazón kanjich gadau turtle tex kuswa tôra kuwah lycoteya
TOS Expiración brusca y ruidosa ojob’ tunú cough siahka aúh uhdana dutni mü’en tsi ’utsca
TOSTAR Secar en la lumbre sin quemar koxkox / ch’ixres asagasagüda toast ankaya príh bukulna tsí ’al
TOTAL Totalidad tuno’r sungubai total aiska / sut pali / ull ãpên ul, danh kalna t’ücj way
TRABAJAR Ocuparse en un oficio patna’r awadigimaiduni work wark daukaya kahtúnch wark yamwasak atnin,ki tsji lejay
TRABAR Atar kacha alaküruni tie kakahwan akapeh kaknin / kaksaknin jast’o sa
TRADICIÓN Costumbres culturales twachir échuni tradition la almuk óría umani din yamwa banki lapj la ntjiji
TRADUCIR Interpretar chenpayaj ariñagai lau amu nechanu translate bila walara lakaya ñahkorska wirlanin tol vele
TRAER Conducir de allá para acá tares anüga bring brih balaya peh wauhwi kaiwi kiunin que’e
TRAFICAR Negociar ilícitamente k’ech’en gudûbanu illegal trade yukuki brih waya ukiri ũ chah bakanwa atnin t’ya témel jaylac mpes
TRAGAR Hacer que el bocado pase de la boca al esófago b’uk’i / yujyin aguncha swallow diaya / lankaya tok dalnin tási útj / jeve
TRAGEDIA Suceso desgraciado mab’anb’anir magülegu tragedy batluk saura warkuas tíshkuẽ di dutni kalahna lapj tjepyala
TRAICIONAR Engañar aluguruti lumadaü betray nakra prakan kuninka arkasa alas kalyamna
TRAJE Vestido completo pik sutu / daüguaü suit loronina taus kunhku awishka kaenka parak ul jasquipj
TRAMAR Preparar una traición chenamb’anb’ir abundilia lubara / abôdaha scheme dira kun daukya lukiba tramarka yulwi alalu atwi mpes juslalul ücj lajay
TRÁMITE Paso de una diligencia kostik tasagahaun gárada transaction nina ulbi mankanka Tramiteha / trampaha tamp ’ücj la jinwa
TRAMPA Infracción maliciosa pajch / warajn sádara trap batahkaya smatka daukaya trampaha trampa ana walan jinwa / walan
TRANCA Palo para asegurar puertas fadaguaü bar dus ni kaina bapan kaosapa akatakka pan, durunta kaknin mpes juntat’olon
TRANQUILIZAR Calmar la angustia o agitación tza’yerir adusumâgüda / aüha / adiliha calm lamni daukaya apẽhtitawarkua yakat danin
TRANSACCIÓN Convenio, negocio daradu transaction banku waungkataya nani pramis kakalna
TRANSCRIBIR Copiar un escrito tz’ijb’an labürüdün tila garada tidaunya amu garada transcribe bila walara ulbaya akakorska ulwi yaknin,wi nasa tjepyacj
TRANSCURRIR Pasar el tiempo numuyajk’in lasügürun dan pass diera taki wan ba ãtechkuaĩ taim bayakwi lots’acj tjeme
TRANSEÚNTE Peatón aibuguti passer-by trinzar kum tah techta tâ nuhnilapaknin jümücj casa jama
TRANSFERIR Pasar una cosa de un lugar a otro takren asügüragüni transfer lakaya upla walara pa uk yak dukiunin t’emel mo pyatj
TRANSFORMAR Cambiar de forma o contenido asansira / aganbiada transform diara kum sat wala lakaya awah tamanka sat uk yamnin ’ücj etjepala
TRANSITAR Pasar por la calle xanar aibuga walk / pass taukikaya tah teshka ta munh bayaknin jümücj po’o jun
TRANSMITIR Difundir irsena asügüragüda transmit turi lakaya ñahas neĩ ñéhwe kalyunin nt’an velen
TRANSPIRAR Sudar ub’urich ahîra / afuha líheme perspire uyeguás pulaina insait wina autra wan laptika takibba ontish tish walahnin
TRANSPORTAR Llevar carga o personas de un lugar a otro kecher afayaha transport diara kum plis kum wina plis wala ra lakayaba pesh kûrtesh dukiunin tjaná ét’a
TRASCENDER Empezar a ser conocido asubudiragüdüni transcend ailal takaia talyang kalnin nasa simü
TRASLADAR Llevar de un lugar a otro uk’ech’en aguyuni move plis wala lakaya úkpech pa uk yak lanin tjana tjetj
TRASNOCHAR Desvelarse toda la noche waynijut’ marumuguni stay up all night timia ailal yapansauhkaya kaki wak makauh wauhnin nasa pusta jinwa
TRASPASO Cambiar de propietario ajk’un asügüagüda transfer m wan dukia upla wala ninara lakaya traspasoha kalana tjana tjetj
TRASQUILAR Cortar la lana a los ovejas sutur ásararuni shear tawa klakaya saustás guks butun daknin nay t’üjü
TRASTORNAR Cambiar de orden kekewa’rir agarabagau overturn sinskas takaia dinitkahna jay üts’a
TRATADO Convenio ererna daradu treaty lukanka kuni daukiba gabamait ailal tratadoha pramis kalna papel tjapacj t’ücj velé
TRATAR Manejar una cosa ayen ayanir afansehani treat sikniskam rawi waya tratarka amat yamnin kidi jupj lal vele
TRAVESAÑO Pieza que atraviesa ebu bayarati crossbeam dira kum dingki piska wal alkiba úkpéch pirinhta lana t’ats pü’ü
TRAVESÍA Camino o calle üma / émeri crossing quin pis ka kum pasak luwaya ba tahas uktesh lapaknin tani ín t’ats pü’ü
TRAVIESO Propenso a cometer travesuras ajpijch susuti (m) susutu (f) mischievous,naughty ruk puliba traviesoha tapdadas ma nin lat’iji
TRAYECTO Recorrido xamb’arir üma / aibuguni trajectory plis kum wina plis walara luwi bilka ba táh akera ta naini / parahni jümücj in campa
TRAZAR Hacer un trazo afiyuha / ariyaha lübügü design / draw lain lulkaya akakítuka lain rumnini / yamnin / anin tjilyüt'
TRÉBOL Planta leguminosa con las hojas de tres en tres ubanaü ürüwaguati ledegeragun clover dus wahya ta yumhpa yumhpa briba pan basni sutni bâs tsu ts’üsüs justa tsi tuja
TREGUA Descanso jiri ameraguní / gurasusu truce wapanka yari kum ukua maí pawatnin / laihwatnin
TREINTA Tres decenas uxch’mojy’inte’ darandi thirty guamastalisis myawan aiska pura matawasip salap bâs cont’e mat’ya cuwa
TREN Serie de vagones tirados por una locomotora îngini train uli plapaya yari ba trin balna pilücj tsom jast’unt’un
TRENZA Entretejido del cabello aruwahani braid tawa pitban maĩska labuna ts’il campa
TREPAR Subir tab’er awaira climb ulaya tawe kilnin,kilwi vya jum
TRES Dos más uno uxte’ ürüwa three yumhpa dasin bâs la con
TRIÁNGULO Figura de tres lados y tres ángulos chununuj pisi ürwaguaü lígiri / supérasi triangle ta yumpa trianguloha sutna bas conté nacampana
TRIBU Clan néchanu tribe kiamka pesh wrís kekeri chíta indian ñcum nt’a patja jinwa
TRIBULACIÓN Angustia lûdûgu tribulation upla ailal duri kumra auya ba trabil yak sak ki
TRIBUNAL Lugar donde se administra justicia k’anpa’rir aguseragülei court la watla tribunalha lâ uni yom malala liji nt’a jatj jawelepj
TRIBUTO Impuesto tojma tumin fayei bufaran tribute lalah ga aohtamíha duwa akupak launin jepja témel se ’aya jinwa
TRIFULCA Pelea jajtzb’ir chagaü row blahwanka apáhã kalbabawi nicunu jinwa
TRIGO Gramínea cuya harina sirve para hacer el pan tubuña fulurau wheat plawar ma trigo
TRIPA Intestino sojyon isasaü gut manzuhulin biara sirpika kuteshta ban bikis ts’ul
TRIPLE Repetido tres veces üruwa waiyasu triple aima yumhpa krihmaí wat bas lamna
TRISTE Afligido tzajtakir hiruti sad sari amenchkwa sari ki ’onanyuca
TRITURAR Machacar kik’irna amuligida triturate kriki tikaya kriha bahwi bikis dana i’ul jinwa
TRIUNFAR Vencer imb’utzir awansera triumph wintakaya airayakara tríunfeshkwa winkalna napj netj jinwa
TROFEO Señal de victoria cheyajirimb’utz ideweresei luagu tahuarun bali trophy puli wintakan yabiba trofeoha win kalahna saini tsan püne c’a
TROMPETA Instrumento musical de metal y de viento fidu trumpet trumpit trompetaha trumpit molajos
TRONCO Tallo de los árboles b’ot idibú trunk imutú, yli. dus lal pêhsã pan saran tlonconsos
TROPEZAR Topar con un obstáculo yob’o achugeragua stumble mina prukan tropícoha tuihna tjo p’os / p’ojos
TRÓPICO Región comprendida entre los trópicos fulasu harati tropic tawa plapaya tropícoha pan nunuhmana
TROTE Carrera lenta chantaka ajner aibaguni trot sarhwanka tahri ohwa tan kiri vya tolos jum
TRUCHA Pez comestible chonma otot chapu / aban hauyei uduraü trout sap diara atkaika ucha ãparas pahwa tsjan motjo
TRUENO Sonido de un rayo kaxini wauhuyu thunder trueno alwana wawa aráná alawana binni ti la
TRUNCAR Impedir mayanche adürâgua truncate dauhbaya / li plapaika ailal tamankan tahwishtu dakpamnin,na pwelan lapj latjiji
TUBERÍA Conducto formado por tubos huentiugu plumbing diara kum pîs dakbaia tuberiaha tubu birwi uduhna tsan pje jul
TUBO Conducto de metal u otro material gürabu huenti tube / pipe li plapaika kum tuboha tubu pjani pje jul
TULIPÁN Planta con flores, liliácea luruyei fuluri tulip tangni kum katruh ãõh as pan pulun karak
TUMBA Sepulcro mujr umúahaü tomb / grave raiti pesh onchka sau û ’amá tocj
TUMOR Masa anormal del cuerpo chur lúti tumour yukri kamukka banghna mo túm col mo’o
TUMULTO Motín, relajo hibe mutu commotion / riot prumhni paskan kum kalpitikna jaspjacj
TÚNEL Paso subterráneo artificial che’n üma huentiugu tunnel tasba unta laihura takiwiba kuk atapak kaa sau kurhna sulihni püne lajul nosis nt’a jümücj
TÚNICA Vestidura exterior larga nojpik chegidi adúrutu tunic corolacoto kuala pis aipuar prakiba awishka umani parakni jasquipj campa
TURBINA Motor hidráulico o de vapor con paletas mahina laguagüle gumulali turbine misin wilwaika insaitra briba misin turbinani tsjan jast’unt’un
TUTELA Autoridad de tutor iduhuñu amainirutiña irahüñu guardianship lalka kum mita yabam upla kum mainka kaikiba tutelaha tunun pya jyama wa
TUTOR Persona encargada de la tutela ajirseyaj agonigihatu tutor tabaikiba, hep muniba tutelaka tatuna minh pjay si yüsa liji
UBICAR Estar en determinado lugar k’atb’un adagagüda / afidira lócate aipliska briaya píã akis kidi paniyak ’ücj
UBRE Teta de la hembra chu’ timimi animalu udder tialka tutú tanya mojola jotsots'
ÚLCERA Daño en la mucosa y tejido que cubre un órgano cheknak’ir gumain ulcer taga yukri sirpi insaitra wantakiba bróh warkí ban pa siknisni nina malala jos sepala
ULTIMAR Concluir, acabar k’apes agumuchagüda / áfara finish danh munaya yák dang yamnin / dang kalna
ULTRA Extremista disegiñe ultra aih uplika tanit yak ais jupj a p’acasawa vele
ULTRAJAR Injuriar k’ayena’r aguaguni outrage mapa aisaya ultrahaka kas yulnin lipalan jinwa
UMBRAL Entrada ochen ebelagülei threshold dur piska mayaraba / ba baman toka saran junvilicj jütsül a jinwa
UNÁNIME Personas en una reunión con un mismo parecer jaxtaka uwarati / aundadati unanimous upla ailal lukanka kumi sakiba unanimeha bitikpak ’amulú seplá
UNGÜENTO Medicamento que se unta asupahagülei / gürisi ointment yukaika pumada
ÚNICO Singular inte’reytz’ijb’ labugurati / ligia lunguaña unique yakan asla witin manah yuwa jinwa
UNIFICAR Unir nut’ur aundara saminaü unify diara ailal asla daukayaba askan birnin jay tenon
UNIFORME De igual forma o intensidad inxojtir aban hagaburi uniform kuawala sat kumi dimayaba askanpe sim satni atnin sinquipapj jajasts
UNIR Concordar voluntades nut’u aundara join asla daukaya aspéka birnin jay tenon / ’amyula
UNIVERSAL Que es común a todo wiru’tnik ñeu lumuti lachülüra universal tasba aiska muih bitik univercidadni pjü jinwa
UNIVERSIDAD Institución de enseñanza superior nojk’anwa’rotot luban tihuduhudu university kul tara dimi ba ahchiwíshko atónha unverrsidadni nuhni sin yüsa mo’o
UNO Único ínkojt / inte’ aban one etta kumi ás asla witin manah pjaní
UÑA Lámina dura del extremo de los dedos ejch’ak ubaraü nail cuma asmala chûná tipismak mpepj
URETRA Conducto por donde se expele la orina aisihagü urethra iska untika ichíko us wahni mpes latsus mo toncja
URGENCIAS Calidad de urgente wa’kche ub’a fuesei urgency isti lâka unwaripe isti / baina leñ way
URGIR Instar a su próxima ejecución wa’kche afuesha urge isti kabia kalyamwak bainh yamnin leñ
URNA Caja para guardar cualquier cosa korote’ gafu lun abuduhani urn but yabiba baska urnaha i apakwa kahani papel mo lopj jepja mpes
URRACA Ave parecida al cuervo b’eya’ aban hauyei dunuru magpie daiwan knawira kum píã píãh au tsitsimulmul
USAR Hacer servir una cosa k’anpes auseruni use yusmunaya ka di yusyamnin ninana p’in
USO Práctica, costumbre k’anpa ausera use yus taoriaha umani din balna ninana t’as / pjü lejay
USTED Segunda persona, forma de cortesía ne’t hugia you man man jipj / nun (plural)
USURPAR Apropiarse ilegalmente de algo xujch’ asiuragua usurp upla rayaka ra dimaya pape tahra sukúhya niningyaknin jupj p’in quelel mojasá
UTENSILIO Lo que sirve para el uso manual ch’ejnib’ isugei utensil yus muni dukia sirpinaniba síra káa lerwa ting warkni din ninana p’in wa
UTOPÍA Plan halagüeño pero irrealizable lubanege utopia wark kum sip daukaya apia ba katun kaá tua ramnh din awas jepja jola lamijis
UVA Fruto de la vid baibai grape dusma piaya dukia wáhkrû uba ts’uluts’ul
VACA Hembra del toro wakax bágusu cow bip wakách turuh yal wocasás
VACIAR Verter el contenido de un recipiente jocho amaladagüda empty bila man daukaya awar uh raknin motapjaja
VACILAR Dudar ma’k’ub’e amalaha vacillate rait baku yaka upla lukayaba sipawas litsuwü’ile
VACÍO No ocupado tojb’en malati empty latig bila baman akachitú pan mana mopja
VACUNA Sustancia para inmunizar tza’ktix araní lubaramagiwati vaccine siknis takaya apia taliara sabiba vakunaha akuna panin ninpe jastsacj
VACUNO Relativo al ganado xek’e’n bagasuagai bovine na bip wakachtiñehwa bakuna / indiksiung po jastsacj
VAGO Holgazán ajtakrumen aibugañahadügüti (m) aibugañahadügütu layabout / lazy kakirbra teshta watiang ’osin wine
VAGÓN Carro de ferrocarril tajchtrum tili ingîni carriage kakirbra waitna bagun ma quelel tsjan liji
VAINA Cáscara de algunas legumbres pat tin wewe migifeguati / carau, eifi pod diara taya akao untak plomay jas quipj
VAIVÉN Movimiento alternativo en sentidos opuestos achugühani / abalahani swinging wih balba neĩ tékí wihwi tsjan wütsa jinwa
VAJILLA Conjunto de utensilios para el servicio de la mesa we’ynib’ir gafu asiedu crockery / table ware diara krakriura vahiaha trasti kitsin din mo la müs pülücj
VALENTÍA Calidad de valiente k’ek’oner ganigiti / manufudei bravery kupia karnira álawawa al kaldakawi ma leqjueya
VALER Tener valor una cosa tujrir gebegini / ubafu be worth aipriska aohwa di balna minit duwi jay lacj
VÁLIDO Que vale legalmente imb’utz gabafuti / gayaraguati lengua valid taim kum kata i yuska briba validoha minit jaylacj jinwa
VALIENTE Que tiene valor ajk’ek’wa’r; ajkikrun manufudeti brave kupia karna álawawa balur duwi ma lecj tjeya
VALIJA Maleta nojchijr yamadi / bagusi case balis vaulha balis t’emel ’e’a molat’olón
VALLA Vallado fadaguaü fence kutbanka yari kum vallaha daklana len way
VALLE Espacio de tierra plano y extenso entre montañas chawa’rum fulasu ünabuti uwarati, gilumati lun bunaguaü valley tega tasba lanngni tara kum katára walang / pan pas lay mo’o
VALOR Conjunto de cualidades de una persona b’utzxir ganigini value kupia karna aóh akachua yamni püne jaylacj
VALORAR Poner precio b’utzxirna ichiga lebegi value aaiwina ra latuanka yabaya aohka minit anin majaman nta’an
VALUAR Evaluar, valorar ichiga ebegi assess uplara painka yababa evaluarka lawi talnin ma lequeya jinwa
VÁLVULA Pieza que cierra o abre una abertura mahina lun la sagarun duna ünabugiñe valve misin piska kum valvulaha balbula mo jun la t’olon
VAMPIRO Murciélago hematófago sutz’ buriri / musagalun vampire güiza niania sakanki tala diba tíkímí uya umis tsúluts’ul ’as mü’ü
VÁNDALO El que comete acciones vandálicas masalitiña / magüigientian vandal upla ap taki la mapara takiba pesh warkí muih kulnin dis na’a lis tjequi’oya
VANIDAD Ostentación mab’anb’anir buegini vanity luwaya dukia ĩtahra ñaha di dauh pajal ’ücj jos wine p’alal
VAPOR Gas tikwar hiti vapour diara kum ailaptika sakiba âwaska wayauni vya myolca
VARA Palo largo y delgado ub’ijsib’ wewe / fiafia / badun / maruba stick klala peh wavista pan bilingni naini yo in campa
VARIAR Cambiar, modificar jispa’r asansira / aganbieda vary sat miks munaya tamamkaa sins yamnin / yamni yamnin p’alap’a
VARILLA Vara delgada de metal lambara duruti rod ayan dusa yari barillaha wayar yo in campa c’a way
VARÓN Hombre, masculino tejron eyeri / wügüri boy emeshi waitna arwã al yom
VASELINA Sustancia traslúcida y lubricante guisi / garaba / agüisihagülei vaselinne batana kum vaselinaha basilina naypa lats’ucj
VASIJA Recipiente tzijk fudu vessel cata glas krakriura sêríkas basu mo la müs
VASO Recipiente cilíndrico para contener líquido bebible chew weru glass diara diaika vasoha basu mo la müs jinwa
VECINDARIO Conjunto de vecinos yaturwob’ bou bafugutu / bubiebari neighborhood tawan kumi uplika abríchith wanaihki pü’üs tjana’a pü’üs
VECINO Que habita en el mismo barrio o pueblo yaturu bou bafugu / bu vecina neighbour utla lama uplika tabríchítah wanaih pü’üs tjana’a pü’üs
VEHÍCULO Medio de transporte xantar bugune vehicle truk vehiculoha sau kuring mo la 'osos jum
VEJEZ Tercera edad winikix awaiyaduni old age almuk lâka chuarahtísh muih barak bin comuy jupj
VEJIGA Órgano en donde se almacena la orina worik’ar lagai biñe bladder iska watla íchiko usunun din ’iyus mo latón
VELA Cilindro de cera con mecha para alumbrar sanudelu candle sail, tihmia ingni daukaika velaha kandila yam ts'aw simü
VELERO Nave impulsada mediante velas bira sailing but sail wal wapi ba veleroha sail buhwi
VELLO Pelo corto y suave pixtzutz iyu / iyurugu fuzz tamaya ũs tâpúk bas / butun / yudutni ’us ’us
VELOCIDAD Medida de la rapidez wa’kchetaka furesei velocity karnika, pawika aóha isti yümücj jama
VELOZ Muy rápido wa’kche fureseti fast istika unwarí ohua sirihni yümücj
VENA Vaso sanguíneo que conduce sangre venosa chich ilagülaü vein wakia apís sininwah as mo lowinin
VENADO Ciervo masa’ usai deer aguingui sula îchá sana p'üs
VENCER Someter gañeina / heretina luwai defeat pura luwaya abríhchítah bit kalyamnin malala pyala
VENDAR Tapar los ojos con una venda makanakut auburagua bandage nakra prakaya awa múk minikpa sitnin jun tsi'upapj
VENDAVAL Viento fuerte k’ek’wa’rik’ar lere garabali gale cuy zooror pulaina pasa karna ba ompísh unwékas wing nuh lüpjü sejoja
VENDER Entregar algo a cambio de dinero chommar aluguaha sell atkaya ũchah bakannin / bakanwi témel jay ne ’aya
VENENO Sustancia que puede causar la muerte si se bebe paisini poison malten puisin omnísĩh puisin ma polel mü’üm mpyapatsca / tsjin lats’ucj
VENGANZA Agravio en respuesta a otro laguyu ladüga / suti aguyuti vengeance / revenge pana munaya artawrakpra apah par talwarang tji ’yuna mpes ca nin lamejay
VENIR Ir de allá para acá yopa’r tiabi come balaya nate kaiwi, kiwi was / cuwis
VENTA Acción y efecto de vender chojma’r agañeihani sale atkaika ũchah bakannin plisni tsjan t’emel jaylacj se’a
VENTAJA Provecho, beneficio imb’utzir le lubuidubai advantage painka ventajaha kausapaye win kalna ’icampa jüstsa nenin'
VENTANA Vano para dar luz y ventilación funedei window windar kaosapa aye wing, dwak ingni kanin tsicj junvilicj
VENTILAR Entrar aire para sacar el aire viciado ch’amik’ar afuhani ventilate pasa yabaya úkka wing kanin lüpjü wama jama / mojyojo
VENTISCA Borrasca de viento hiriri blizzard ais payaska ompísh unweka wing san wauhwi mol mo toncja
VENTURA Felicidad tza’yer igundani happiness ta pain felicidadha yamni sakyang,ki ücj najas jinwa
VERACIDAD Certeza inaruni veracity raitka paliba yarñẽhuaĩ ranmh din t’ücj jinwa
VERANEAR Disfrutar el verano en alguna parte wark’in xamb’ar agobaha irumugu spend summer mani luwaya kuíhteshka ma kalbusnin yawa ni’uca wa
VERANO Estación seca y calurosa irumugu summer mani kuíhá kurih dawak was mâ yawa ni’uca
VERDAD Lo cierto erach inarün truth rait yár ranmh t’ücj way
VERDE Color de las hojas yaxax inaruni / ligiati green siga sianki / sangni sáka wi / sangni tsu
VERDUGO Quien practica la tortura ajchamse konkûsa executioner uplara rausasaukra pesh amasta muih dutni li’yüya ncu ücj la unan
VERDURA Productos hortenses kar tubana wewe eigana vegetable dusma bara wahya piaki pi ba verduraha birdura jupj
VEREDICTO Fallo imb’utzir lafâraradun kesi verdict la kum dan daukan ulbanka ba lâ laiwarang jupj nin latjiji
VERGÜENZA Pena sub’ar busiganu shame suira akápã sim dunin / kalnin / kalahnin nimayca
VERIFICAR Comprobar erachirna leibigu lubug verify laki kaikanka yar ísre yamni talnin ’inyuca nucun
VERJA Cerca, valla makte’ fadaguaü grating klar nani kutbanka perchkas kutlana cá sejawca junvilicj
VERSÁTIL Que cambia fácilmente de opinión gaganouti versatile isi sins taki ba aibrinka ñehua uwari tamankiwa pani kat awas ma lenway
VERSÍCULO Verso luwainamu aburuhani versicle baibil ulbanka piska sirpi kum versiculoha birsu pisni uk mpapay popel mo’o tjapjacj
VERSO Línea de un poema ayawaduni uwarati verse triwa turka kum versoha birsu lain bu ulna po ’ücj popel mo’o tjapjacj
VÉRTEBRA Cada uno de los huesos de la columna vertebral b’aksi’pat lebuanagani vertebra nina tusa ul suk pãña dangni wakaln qjueje mp’üy po’o lején
VERTER Hacer correr un líquido lokja’ esehani / lachúwanhan duna pour diara laya kum autra laikiba pliska wina ãhwar yamwak was kirinin tsjan playaca ma mü’üm
VERTICAL Que sigue el hilo la plomada tojb’ir laini laramati vertical pura wina aimuntara wapni kumi verticalha kasakni toncja
VÉRTICE Unión de dos líneas en ángulo, esquina nat’ojb’ir ligiri biama laini vertex ta kumra prawaba mahta nani sutni amulú sepala
VÉRTIGO Mareo lagiribudu aunü giddiness plis kumra srinka briba warwíchĩ nining iwitwi / ni ma jastyocj quinam
VESPERTINO Relativo a la tarde chuyujk’in rabaweyuna vespertine / evening teli tutni saitra âní masan sait t’awaná
VESTIDO Lo que sirve para vestir pik tadauragun hiñáru dress loronina mairin praka awíshka asna kanin yamni t’üncjül
VESTIR Colocarse un vestido, cubrir pikes dauguagu dress kuala dimaya awíshku parak kanin nin quipapj
VETERANO Antiguo y experimentado en una profesión onyan pak’ab’ weyali veteran diara kumra almuk takanba veteranoha di lan ki comuypan
VETERINARIA Ciencia que trata las enfermedades de los animales surusia haun animalu veterinary daiwan saika atkiba pech wakua achana chana tinglas kulni kan castlya jasts’ucj nt’a
VÍA Camino b’i’r uma lane quin yabal aisaitka kum o ailal ba táh ta jümücj plavin vyavin
VIABLE Posible ma’tran gemeiti viable yaba wapaika ba kaarapárwa sip karang,ki ’ücj polel pü’ü
VIAJAR Ir de viaje xanb’ar fawayasuabu irah travel plisra takwaya techna kiwi pa uk nasa jum
VIÁTICO Prevención monetaria para quien hace un viaje lebegi baigin luma pasei travel allowance plisra takaya lalahka ba platoh tah teshka basni tatuna kalawa
VÍBORA Serpiente chan hewe snake piuta ebis bil / lats jinwa
VIBRAR Moverse rápidamente un cuerpo aseiha vibrate sararwaya chok chok nik nin siwüts
VICEPRESIDENTE Persona que sustituye al presidente cha’wajjorir laigieti abuti vicepresident pre sident sekanka ãsãtah asuk achahta gabamint sikanni jepj püne locopya
VICEVERSA En doble sentido sutunoj ñundu giribuya vice versa waya balaya náa téka wat nawatwi akiwi junta ’ama
VICIO Hábito de obrar mal mab’anb’anir isibañani bad habit diar kum kihkiba vicioha bisiu jo’osin mü’ü
VÍCTIMA Persona que sufre un perjuicio tzajtakir fugiabugu victim pat brin ba warkuas arpeshkua trabil yak sak ki lapj latjajay ne nin
VICTORIA Triunfo k’ajna’t ôbuhauni / agañeiruni victory pat pura luwan ba victoriaha winkalna ’ücj najas ntepala
VIDA Fuerza mediante la cual obran los seres vivos b’ixirar ibagari life rayaka wák pásk sangka sak ki jun ’ina
VIDRIO Cristal k’es bidiyu glass glas vidrioha bahyang c’a jasjaw
VIEJO De mucha edad noy ;noya weyali old person dama, kuka chúara muih barak quepj yom comuypan / c’omüy
VIENTO Movimiento de aire ik’ar garabali wind zooror pasa ompish win wauhwi lüpjü
VIENTRE Cavidad abdominal agai abdomen mairin playa ishki a ban / utunsar quepj jüp’üy mo’o
VIERNES Día después del jueves wadaradi friday fraidi vierneska pan bas mani ts’acj linqui’a jinwa
VIGENTE Que está en vigor imb’utzir marumugutu valid kau sipba vigenteha waradi kat newanin
VIGILAR Velar sobre algo chujkun awachija watch pura kaikaa arkoyoch di maintalnin mo nucu tsjan liji
VIGORIZAR Dar vigor, dar fuerza ichiga gurasu invigorate karnika wal siara kum daukiba atanpunhwa parasni kalanin ’ücj jos
VILLA Pueblo pequeño chuchu’chinam aüdüraü / town güiran utla yakan kumtangni briba kaha aye tawan jümucj vyavin plavin
VILLANO Pícaro ajmab’anb’an gürigia wuribati villain plis sirpi wina uplika warkwas miuh dutni jümucj la ntá pü’ü
VINAGRE Líquido agrio producto de la fermentación de las frutas inpajja’ binigá vinegar binigar asosanewa binagri ts’sulusts’u larjüpü jinwa
VÍNCULO Unión, lazo ugunei link pana pana aitanka lakikaikba askentishker albu duwi yon ne quepj lal vyayin jinwa
VINO Licor de uva saksakja’ binu / átuni / wisu wine rum satka kum tokna wahkru yo ka uba wasakni ’üsü tüpjü
VIOLACIÓN Acto de tener relación sexual por la fuerza mab’anb’anir arügüdaguni violation / rape kupia lâka apia daukiba éh titu unsheruwa parasni kaupak laihwi payahna lapj letjejay
VIOLAR Obligar a alguien al coito arügüdagua rape kupia lâka apia ruk muniba sukuhra uncherua laihwi payahna lapj lejay
VIOLENTAR Usar medios violentos awüibuguda violate praut lâka wal daukiba akeipra iñas ishpari sinskas lani yamwi lyümucj junt’yo na
VIOLENTO Persona que usa la violencia fúndeti (m) fúndetu (f) violent praut kira apahkó muih sinskas je ne tsu jin justa lasupjutj
VIOLETA Color morado claro yaxtunen aban tûyei fului daseiti guc hu tewegerun violet suns broni blu yümücj nin latjiji
VIOLÍN Instrumento de madera y de cuerdas que se toca rozando las cuerdas con un arco de cerdas koroch tiraüraü gidara violin pus biara tiun kanbaya violinha biuling lanets’
VIRGEN Que no ha tenido relaciones sexuales ma’k’urk’wa’r mámarigiru virgin kau mairin takra pãhtã siraubin ki quepj yom lal pü’ü
VIRTUAL Con existencia no real b’ixirna huwaiñu virtual ulbaika piska kum yamnini dis pjuway nin liji
VIRTUD Disposición para el bien imb’utzir gausani virtue daukanka upla briba virtudha yamnini ’ücj polel lejay
VIRUS Agente infeccioso mab’anb’an lagücha sandi virus yula saura viruská siknis sunlu tsjan tsjicj ma polel sinucj
VISIBLE Que se ve ucheker lagücha sandi visible tatan kaikiba ainakrara chamar talwaki nan mpes la nucj
VISIÓN Efecto de ver irb’ir le gawangunbaliwa vision yapi o ainakrara kaikan chã talwi / talnin nin nola nsem
VÍSPERA El día anterior a otro numk’in ani lubûmagiwa eve / day before ipka visperaha yaihnitki ts’acj wala way nep’a
VISTA Lo que se ve desde un punto irna’r arihini sight yzquin kaikiba karah akacha naikau talwi nyucj
VISTAZO Ojeada eronb’ir lariyawase look / glance kaikanka chããkas talwasak ki / talwi justji nyucj
VISUAL Relativo a la vista irna’rir garihuwadi visual wan nakra wal kaikiba chámár minikpa / makpa / mak sinucj jinwa
VITAL Que posee gran energía kuxtar gabagari vital pain ba parasni / dadasni jun yüna jinwa
VITALICIO Que dura durante toda la vida ligiaguti for life diara kum ra ban kaya swiba uhweka chichu bansak karang / kaunh sak karang püs jasa majama
VITAMINA Sustancia nutritiva indispensable para la vida tza’knik’ek’wa’r liguni aigini vitamin tala mapara pain ba ĩsí â wasni tsjan c’a moja jinwa
VITRINA Mueble de cristal para mostrar la mercancía gafu lautu bidîyu showcase glas vitrinaha bahyang payak taldi was c’a tsjan sejawquele popa latjajay
VIUDO Que ha perdido por fallecimiento a su pareja chokem winik hiláli tu widower piarka akawá arónni tingmak al quepj woyum tjepe’e / ’anwül
VIVAZ Perspicaz babagaidun sharp intawaya isti pruras cha uhweka kamas sak ki nin jisla nepenowa
VIVERO Criadero de plantas ch’i’rb’axyaj fulasun lun tahüchün nadü tree nursery / vivarium sauhmuk aila yaba pawi oliska viveroha di minik ûswa pani mo tocj jasin
VIVIENDA Morada, habitación otot ibaganu / muna dwelling utla kum kao chaa kawa ûn patja nt’a
VIVIR Tener vida turer abagarida live iwaya o raya kaya cha sangka sak ki p"’ü
VIVO Que posee vida b’ixiri nibágaiti (m) / nibagaitu (m) alive raya chá awa sangka ki
VOCABULARIO Conjunto de palabras ojronerob’ ligaburi ayanuhani / iyumagu vocabulary bila aisa ka wapnikamankanba vocabularioha yul minik uduhna
VOCEAR Hablar a grandes voces aru lridaguni shout kisbi aisayaba wahna kapash parasni yulbaunin
VOLAR Desplazarse en el aire tob’sen ahamahani fly palaya akapesh wing yak balhnin
VOLCÁN Cerro con un cráter por donde sale lava tz’uku’ witzir bulugán volcano pulgan tasba munhta wina pauta asra baiwi baltakiba chokuya atewa akashua asang anwi
VOLTEAR Poner al revés sutur agarabaha turn mawala lakaya / pauwa karhnika kaikaya dukia kum warpish wirlanin,nawatlanin
VOLUBLE Que cambia fácilmente de parecer afuaditi changeable lukanka mini sintaki ba baina / isti / sirihni
VOLUMEN Espacio ocupado por un cuerpo úmalali volume dira ailal kuna ingni ba / wilinka volumenha bultu
VOLUNTAD Deseo osrenikb’ir igundani will,wish kupia lâka tahrarí putni kaupak yamwi
VOLUNTARIO Que hace acciones sin que se le pague ajosrenikb’ir lau igundani volunteer lukanka tahrariká kulnin kaupak yamwi
VOLVER Retornar sutpa’r agiriribuda be back kli balaya warkite nawatnin,nawatwi
VOMITAR Arrojar el contenido del estómago por la boca lejtzi ewrehani vomit aikabaya áta takang yaknin
VÓMITO Lo que se vomita xej ewereha vomit aikaban á takangyakwi
VORACIDAD Comer mucho wa’kche tumugua harigua voracity ista papira vorázka di kasyang
VORAZ El que come mucho rófu voracious plun isti piba vorazka di ukyang
VOTO Promesa abuduhani vow lulka votoha pramis matayang
VOZ Palabra maxya’ úmalaü voice man ñah tu binni / yul binni
VUELO Acción de volar tojb’en hamaü flight palanka akapesh balhnin
VUELTA Movimiento en torno a una cosa sutrum gararaguaü return lakaya arwichih tayalnin û pirin munh
VULGAR Común, general tuno’rb’ir manichiti vulgar minipis aisasara vulgarka dutni banki
YA Ahora mismo turix guetó / uguñememe / orale now nawas waradi / warminit / warman t’ücj
YACER Estar echado uxuni aribiga / auwe lie upla kahwi prawiba apishki kalangna sak ki t’ücj lejay
YARDA Medida inglesa de longitud, se usa para medir telas badun yard yar kum yaryak
YEGUA Hembra del caballo tu’chij gabayu mare yax aras mairin ohlak pacha aras / tabark yayal cavyú
YEMA Masa amarilla del huevo de ave k’anar ku’m tuguñau gâñé yolk kalila mahbra lalanhka apono asewa sakara suman lalahni cstlya pejel mo’o toncja
YERNO Respecto de una persona, marido de su hija nya’r ibaimu son in law taunepa inma waya kéka uksa, waslakbis alni, yalni navay
YESO Tiza sebi chalk ulbaika pihni yesoha yisuni tsjan mpes lapacj pje
YO Primera persona singular ne’n nugia i uná yang tas yang napj
YUCA Tubérculo para hacer el casabe tzijn yuguru yucca yuca yauhra yohra malay, kasabi yamwi qjuiviel
YUGO Instrumento de madera para unir los bueyes uyarar amasuhagülei yoke yuk peh wakash asa pishka turuh yuk anin din mayola jay la patj
YUNTA Par de bueyes chatatawakax biama bagasu áluduhatiña lubá bunaguaü yoke of oxen yuk mangki bipka ba wakash pok kai turuh almuk parni mayola mat’e
YUXTAPONER Poner junto a otra cosa awairaguagüda juxtapose diara kum wala wal praki swiyaya uduhnin tsjan no’o te ’yonsa
ZAFARRANCHO Escándalo mab’anb’anir chagaguaü up roar / mess plun piaika kum apaĩru blalahn
ZAFARSE Desatarse aluguchagua / adilia free swakwi takaya atavár subitna ts’opj ta
ZAFIRO Piedra preciosa color azul tun witz seiri sapphire walpa manakira blu kum sáwrahná kidara yaksihni
ZAGA Parte posterior aigili rear diara nina sat ba asúk ákta dang ahni / pirin sit cjü ’ipa’a jinwa
ZALAMERO Que actúa con cariño afectado inchoj kainabaguagüda flattering daukas sulyar
ZAMBO Mestizo kaxlan idiudu / miguasi half breed karibi wihki indian wal baikan tuktika kum kumah miks
ZAMPAR Meter sajb’a ahabucha uniñein gobble diara kum ban kum dinkiba achaha dalnin
ZANAHORIA Hortaliza de raíz anaranjada ilagülaü aiganaü iñelitu carrot intawakia lalahni pi ba zanahoriaha sanauria 'olos jas lú
ZANCADA Paso largo esetiraguni / ahudêraguni stride wapra yari umas karak naini lapakwi
ZANCADILLA Cruzar la pierna delante de otro para derribarlo estranpa trip sita mangkaya tahyo akáshrá kalni baranhmak walsah yak ana tsjom tsyupjapj naá yaca
ZANCO Palo largo con sostén para el pie, para andar tugudi falandigana stilt umas umas, yamna
ZANCUDO Insecto que transmite con su picada muchas enfermedades uch’a marin long-legged / mosquito shaishay tairi tairi / sasah
ZÁNGANO Haragán ajk’oyir nagualiti layabout nasma yula waihnkika apãhkó payasu lapj vele nemen
ZANJA Excavación larga y angosta sanjir lemei duna ditch tasba salhkan yari tisá sau kurhna ’ama mo’o tocj
ZANJAR Resolver un asunto ustan mab’anb’anir adüga lemei duna settle tasba salhkara barangnin mo etyoca
ZAPATERO Persona que hace zapatos ajxanab’ afansehati sabadu shoemaker sus papaskra mairin tahko íshta sus biyang ntjsam osopj liji
ZAPATILLA Zapato ligero para estar en casa xanab’u’t sabaduraü slipper sus tanhta, pain sus tahko ayéas lukwata tsjam osopj tsjicj
ZAPATO Calzado xanab’ sabadu shoe zapatuina sus táhkó sus tsjam ’osopj
ZARANDEAR Mover con ligereza aguluweda knock about / shake diara sinbaika achawák isihnin jay jyasts jinwa
ZARCO De color azul claro tzijb’arwitz harungati light blue nakra sangni o blu ba bohni kî, sangni
ZARPAZO Golpe dado con la zarpa baiti snatch but kum plis kum wina takiauyaka kurhna
ZARZAMORA Mora majk’uy lirahüñu baibai blackberry kiaya ma tásuh zarzamura minik jül
ZINC Metal blanco y maleable para hacer láminas takin singi zinc pan taya pan pihni yudutni
ZÓCALO Rodapié tiyaduwe muna socle diara klar ra prakiba pan tulwa,wi
ZONA Extensión de terreno turerum kuata zone plis kum kukasña sau pisni
ZOOLOGÍA Ciencias que estudia los animales b’ijnwa’rak furendei hawagu animâlu zoology daiwan ailal kutbanra briba pliska ba peshwakua estudiakakiruĩ ting la kulni duwi
ZORRO Mamífero de cola larga b’ay mabîdu fox zorramini sikiski msirin wasa sala
ZORRO Persona taimada ajchantaka wügüi mabîdu crafty sikiski wainka muih sinkas
ZOZOBRA Inquietud, congoja ma’nata susugati gulásurugu capsizing / anxiety trabil sibrinka tara dingkakiwi
ZUMBAR Hacer ruido continuo y desagradable chachakna hahunhan marin buzz binka daukay ârâh binni ndutni yamwi / dakawi
ZUMO Jugo uyarar ligele juice andris taya kismika ba wasni
ZURDO Que usa predominantemente la mano izquierda k’ab’tz’ej barünati hand left smih yarwih wadah, kau yuswyamwi nancupwempe
ZURRAR Castigar con dureza y golpes aguluweduni deck daiwan taya paskiba arpísh / ashtapak anwi dawak dalan bawi kalyamna mosipj

Diccionario de las Lenguas de HondurasDiccionario extraído del Diccionario de las Lenguas de Honduras, coordinado por Víctor Manuel Ramos, Doctor y miembro de la Academia Hondureña de la Lengua. Obra realizada con el apoyo del Centro Cultural de España en Tegucigalpa.
Link

Lenguas indígenas de Honduras

A partir del Diccionario de las Lenguas de Honduras (ver izquierda), hemos preparado esta presentación, agregando un vocabulario Lenca -dialecto del Guajiquiro- preparado por Hernández y Pinart en 1897.

Los isleños, habitantes de las Islas de la Bahía en la costa Atlántica de Honduras, hablan un inglés criollo, adoptado cuando los británicos -durante casi dos siglos, entre el XVII y el XIX- ocuparon las islas.

De las demás lenguas podés informarte más ampliamente en los siguientes links:

linkMaya-Ch'orti' 
linkGarífuna
linkLenca
linkMiskito
linkPech
linkTawahka
linkTol

 


Fuentes:

http://issuu.com/ccetegucigalpa/docs